گرنگیا هه‌رێما کوردستانێ د گڕژیێن رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راستدا

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی*

هه‌رێما کوردستانێ ئه‌و دامه‌زراوه‌یا شه‌رعیه‌ کو سنورێ وێ یێ جوگرافی نه‌ک ته‌نها هێزه‌کا سیاسی به‌لکو هێزه‌کا سه‌ربازی و ئابووریا گرنگ دایه‌ ڤێ حکومه‌تێ. د ڤی بابه‌تی دا دێ به‌شه‌کێ ژ ئالووزیێن رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست و سه‌نگا هه‌رێما کوردستانێ د مه‌یدانا سیاسیا رۆژهه‌لا ناڤه‌راست هێته‌ گه‌نگه‌شه‌کرن. چ گومان تێدانینه‌ که‌ رۆژهه‌لا ناڤه‌راست نه‌ک ته‌نها ناوچه‌یه‌که‌ که‌ بوویه‌ جهێ پێکدانانێن سیاسی به‌لکو ناوچه‌یه‌ک بوویه‌ که‌ هه‌می ده‌ما شله‌ژانه‌کا زۆر پێڤه‌ دیار بوویه‌ ژ ئه‌گه‌رێ مێژوویا ڤێ ناوچه‌یێ. ئایینێ ئیسلامێ که‌ وه‌که‌ ئاینێ سه‌ره‌کی یێ ڤێ ناوچه‌یێ دهێته‌ نیاسین زورجاران بوویه‌ ئه‌گه‌رێ شه‌رێن ناراسته‌وخۆ دناڤا زلهێزێن ڤێ ناوچه‌یێ. د مێژوویا که‌ڤن و د مێژوویا سه‌رده‌م دا هه‌می ده‌مه‌کێ ئیسلام ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌کیێ گرژیێن دناڤبه‌را ئێران و تورکیادا بوویه‌، چونکه‌ پشتی ژ ناڤچووننا ئێمپراتوریه‌تا عوسمانیا کومارا تورکیا خۆ وه‌ک میراتگرێ ڤێ ده‌سهه‌لاتێ دبینیت و دڤێت رۆلێ برا گه‌وره‌ بۆ جیهانا ئیسلامی ب تایبه‌تی وه‌لاتێن سونی مه‌زهه‌ب بگێریت، و د هه‌مان ده‌م دا ئێران پشتی ژناڤچونا ئێمپراتوریه‌تا سه‌فه‌وی خۆ وه‌ک میراتگرێ ڤێ ده‌سهه‌لاتێ دبینیت و بتایبه‌تی پشتی شوره‌شا ئیسلامی یا سالا 1979 ل ڤی وه‌لاتی هه‌ولا هندێ دده‌ت که‌ وه‌ک برا گه‌وره‌یه‌ک بۆ وه‌لاتێن شیعه‌ مه‌زهه‌ب رول هه‌بیت. هه‌ردو نڤیسه‌رێن تورک ئوزجان و ئوزده‌میر ئاماژێ بوێ چه‌ندێ دده‌ن که‌ ته‌نها خالا هاوبه‌ش دناڤا ڤان هه‌ردو وه‌لاتان دا پرسا کورد بووییه‌ که‌ هه‌ردو وه‌لاتان کورد وه‌ک که‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌ هه‌نه‌، هه‌رچه‌نده‌ د راستی دا ڤان هه‌ردو وه‌لاتان ناوچه‌یێن کوردی داگیرکرینه‌ و وه‌ک به‌شه‌ک ژ خاکا خۆ حساب دکه‌ن. رۆلێ هه‌رێما کوردستانێ د ڤێ پرسێ دا گه‌له‌کا گرنگ و هه‌ستیار بوویه‌ بو ڤان هه‌ردو وه‌لاتان که‌ بشێن حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ وه‌کێ لایه‌نێ سێیه‌م داخواز بکه‌ن که‌ ببیته‌ لایه‌نێ ده‌سپێشخه‌ریێ بو ئاشته‌وایی دناڤا ڤان هه‌ردو وه‌لاتان دا. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ب شێوه‌یه‌کێ پراکتیکی که‌ڤته‌ د بوارێ جێبه‌جێ کرنێ دا بتایبه‌تی ل باکۆرێ کوردستانێ، که‌ پروسه‌یه‌کا تا راده‌یه‌ک سه‌رکه‌فتی دناڤبه‌را ده‌وله‌تا تورک و کورداندا ب تایبه‌تی په‌که‌کێ دا هاته‌ ئه‌نجامدان ب نێوه‌ندگه‌ریا راسته‌وخۆیا جه‌نابێ سه‌روک بارزانی. دگه‌ل هاتنا سالا 2014 و ژدایکبوونا خه‌لافه‌تا تێروریستیا داعش و هه‌لگێرسانا شه‌ره‌کێ نوی د رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست دا وێنه‌یه‌کێ نوی و نه‌خشه‌ رێگه‌یێن نوی ئێخستنه‌ به‌ر ده‌ستێ زل هێزێن ناوچێ ب تایبه‌تی ئێران و تورکیا. چ گۆمان تێدا نینه‌ که‌ حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ و بتایبه‌تی هێزێن پێشمه‌رگه‌ رۆله‌کێ به‌رچاڤ دناڤا هه‌ڤپه‌یمانیا شه‌رێ دژی داعشێ وه‌رگرت و شیا وه‌که‌ ته‌نها هێزێن زه‌مینی ئه‌فسانه‌یا داعشێ بشکێنیت و ب پراکتیکی ببیته‌ ئامرازه‌کێ سه‌قامگیریه‌ د ناوچه‌یا رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست دا. د هه‌مان ده‌م دا زۆرینه‌یا فوکوسا ده‌وله‌تا تورکیا که‌فته‌ لسه‌ر شه‌رێ سوریا ب تایبه‌تی هێزێن یه‌په‌گه‌ که‌ تورکیا ڤان هێزا وه‌که‌ هه‌ره‌شه‌یه‌ک بۆ سه‌ر ئاسایێشا نیشتیمانیا وه‌لاتێ خۆ ببینیت. لایه‌نێ سیێ که‌ ئێرانه‌ زۆرینه‌یا فوکوسا خو دانایه‌ لسه‌ر ته‌واوکرنا هێلالا شیعی کو ئه‌ڤه‌ نێزیکه‌ی یه‌ک ده‌هه‌یه‌ خه‌باتێ بۆ دکه‌ت. ریال پۆلیتیک (Realpolitik) که‌ تیوریه‌کا زانستێن سیاسیه‌ ئاماژێ ب وێ چه‌ندێ دده‌ت که‌ سیاسه‌تا پراگماتیکی پێش سیاسه‌تا مورال و ئایدلوژی دهێت، ل ڤێرێ دا مانا ژێ ئه‌وه‌ که‌ ئاساێشا وه‌لاتی ل پێشینه‌یا ئایدلوژیێن سیاسی، ئاینی به‌رچاڤ وه‌ردگرن و باشترین نموونه‌ هێرشکرنا سه‌ر ناوچه‌یێن مادده‌یا 140 بویه‌ ژ لایێ هێزێن حه‌شدا شه‌عبی و پاسدارێن ئێرانی کو ب بێده‌نگیا تورکیا هاته‌ ئه‌نجامدان، هه‌رچه‌نده‌ که‌ تورکیا و ئێران دو هێزێن ب سیاسه‌تێن گه‌له‌ک ژێک جیاواز د ناوچێ دا. په‌یروه‌کرنا سیاسه‌تا پراگماتیکی ئانکو ریالپۆلیتیک بۆ ئه‌گه‌رێ سه‌رکه‌فتنا ئێرانێ ل ناوچه‌یێ و ته‌واوکرنا هیلالا شیعی ل ته‌هران بۆ به‌یروت، هه‌ر نها به‌رهه‌مێ ڤێ هیلالا تاعیفی ل ناوچه‌یا رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست دهێته‌ دیتن. پشتی ب دوماهی هاتنا خه‌لافه‌تا داعشێ ل عێراقێ و سوریه‌ دێ لاپه‌ره‌یه‌کێ نویی که‌ڤیته‌ ل هه‌مبه‌ر رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راستدا،ئایا روولێ هه‌رێما کوردستانێ دێ چ بیت د ناڤا ڤان کاودانێن نویی که‌ بویه‌ بابه‌تێ هه‌ره‌ گه‌رمێ لسه‌ر مێزا سیاسیێن ناوچه‌یی و ناڤده‌وله‌تی. په‌یوه‌ندیێن خراپێن تورکیا دگه‌ل ئه‌وروپا و ب دوماهیک ئینانا هیلالا شیعی وه‌که‌ وه‌لاته‌کێ بتنێ مایه‌، چونکه‌ هیلالا شیعی دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ پچراندنا په‌یوه‌ندیێن تورکیا دگه‌ل وه‌لاتێن دیێن رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست ب رێکا وشکانی که‌ نها ژ لایێ ئێرانێ ڤه‌ دهێته‌ برێڤه‌برن. د ده‌مه‌کێ کێم دا دێ کارتێکرنا قوتبوونا ڤان په‌یوه‌ندیان لسه‌ر تورکیا هێنه‌ دروستکرن و ته‌نها دوستێ تورکیا ل ناوچه‌یێ دمینیت هه‌رێما کوردستانێه‌ و بێگومان ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ تورکیا ل ده‌رگه‌هێ هه‌رێما کوردستانێ بده‌ت و داخوازا هه‌ڤئاهه‌نگیه‌کا نویی بکه‌ت چونکه‌ ده‌ستکه‌فتێن تورکیا ل هێرشێن سه‌ر که‌رکوکێ گه‌له‌ک کورت مه‌ودا بوونه‌. گه‌هشتنا هیلالا شیعی بۆ سه‌ر سنورێ ئیسرائیل بوویه‌ هه‌ره‌شه‌یه‌کا جدی دژی ڤی وه‌لاتی که‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ ئیسرائیل ب هه‌می شێوه‌یه‌کێ ده‌ست ب لێدانا ڤان هێزێن ژێر ده‌سهه‌لاتا ئێرانێ بکه‌ت ل ڤان ناوچه‌یا و ئه‌نجوومه‌نا ئاسایێشا نیڤده‌ووله‌تی ژ ئه‌گه‌رێ ریدانه‌کا وه‌ها هوشداری دایه‌ که‌ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ ناوچه‌یا روژهه‌لاتا ناڤه‌راست توشی روودانێن زۆر خراپتڕ وا کاریگه‌رتر ژ سه‌رده‌مێ داعشێ ب تایبه‌تی لسه‌ر پرسێن مرۆڤی بکه‌ت، چونکه‌ ئاماژه‌ بهندێ هاتیه‌ کرن که‌ هێزێن سیبه‌ر یێن ئیرانێ چو رێزه‌ک بو یاساێین نیڤده‌ووله‌تی ب تایبه‌تی یاسایێن جه‌نگی نینه‌. هه‌رێما کوردستانێ وه‌که‌ تاکه‌ ئه‌کته‌رێ سیاسی ل ڤێ ناوچه‌یێ کو به‌شه‌ک نینه‌ ژ ڤێ هیلالا تاعیفی دشێت ببیته‌ به‌شه‌کێ گرنگ د هه‌ڤپه‌یمانیه‌کا نویی بو لێدانا ئێرانێ د ناوچێ دا. ئه‌ڤ هه‌ڤپه‌یمانیه‌ کو جهێ گومانێ نینه‌ که‌ سعودیه‌ دێ بیته‌ به‌شه‌کێ هه‌ڕه‌ گرنگ دناڤا ڤێ هه‌ڤپه‌یمانیێ دا که‌ په‌یوه‌ندیێن باش دگه‌ل سه‌رکردایه‌تیا کوردستانێ بتایبه‌تی دگه‌ل خودێ سه‌روک بارزانی هه‌نه‌ ببیته‌ ئامرازێ وێ چه‌ندێ که‌ حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ بشێت ده‌لیڤه‌یه‌کا نویی بده‌ست خوڤه‌بینیت بۆ ڤه‌گه‌راندنا ناوچه‌یێن 140 بتایبه‌تی که‌رکووکێ. به‌س دروستبوونا ده‌لیڤه‌یه‌کا وه‌ها گرنگ پێویستی ب یاریکه‌رێن زیره‌کێن سیاسی و ئێکرێزیا نیشتیمانی هه‌یه‌ که‌ نه‌بیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ رووداوه‌کا دیا وه‌کو 16ێ ئوکتوبه‌ر ل مه‌ دوباره‌ ببیت که‌ چه‌ند سه‌رکرده‌یێن سیاسیێن یه‌کێتیێ ئیتیفاقه‌کا سیاسی دگه‌ل دوژمنێ کورد کری و بوویه‌ ئه‌گه‌رێ داگیرکرنا نێزیکی 50 ژسه‌دێ ژ خاکا کوردستانا باشوور. بوویه‌ ریاڵپۆلیتیک و په‌یره‌وکرنا سیاسه‌تا زیندی ته‌نها رێگه‌یه‌ بۆ ده‌ربازبوون دناڤا ره‌وشێن وه‌ها به‌رته‌نگ که‌ بشێن هه‌می جوره‌ کارته‌کێ بکار بینن بۆ پاراستنا سه‌قامگیریێ و ڤه‌گه‌راندنا سه‌روه‌ریێ بۆ ته‌ڤایا ناوچه‌یێن هه‌رێما کوردستانێ ب ناوچه‌یێن مادده‌یا 140 ڤه‌. و یا گرنگ لسه‌ر مڵلێن سیاسێن کورد ئه‌وه‌ که‌ چاڤ خشاندنه‌کێ بکه‌ن ل سه‌ر مامه‌له‌یا دوهی یا دوه‌له‌تێن زڵهێزێن ناوچه‌یی و نیڤده‌ووله‌تی دگه‌ل هه‌رێما کوردستانێ که‌ بوییه‌ ئه‌گه‌رێ دروستکرنا ره‌وشا ئه‌ڤرویا هه‌رێما کوردستانێ کو تێدا ده‌ربازدبیت بۆ سه‌ره‌ده‌ریکرنه‌کا ژێرانه‌تر و دابینکرنا سه‌قامگیریه‌کا باشتر بۆ سوباهی بۆ خه‌لکێ ڤێ هه‌رێمێ.

*پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی: ماسته‌ر ب زانستێن سیاسی، چه‌مکێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ و ئاسایشا نیشتیمانی

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.