” نەخێر” لێ ژ بۆچی و بۆ چ تشتی؟

مللەت محەمەد

دەمێ ناڤێ یاخیبوونێ دھێت گۆتن، ڕامانا وێ “نەخێر”. ئەڤە ھوسان د فەرھەنگا فەیلەسوفێ فرەنسی “ئالبێر کامو” ی دا دھێت ناسکرن. “ئالبێر کامو” نە ژ ڤالاتیەکێ دبێژت ” نەخێر”. دەمێ ئەم بخوازن یاخی ببن، پێدڤیە ئەم ببن خواندەڤانەک پێرفێکت و خودان پرەنسیپەک خورت. پێدڤیە ئەم خوە و دەردوورا خوە ناسبکن، پاشان ئەم ھاڤی و ڤەدەرە ببن. ژبەرکۆ “نەخێر” ژی وەکو گولەک ئاڤدایە. چ کەسەک نەخێرەکا ھشک وەرناگرت، ھەر وەکو چ کەسەک گولەک ھشک وەرنەگرت. نابت ئەم دگەل ھەلوەشاندنەکێ بن ب ڕێکا ھندەک کەسێن ھەڵوەشیایی. پێدڤیە باوەریا مە ب گوھورینێ و ئاڤاکرنێ ھەبت. لێ ھەگەر گۆھورین چێبوو، مەرجە چاکسازی پێنگاڤا خوە ب ھاڤێژت. لێ ب ئەوی مەرجی گۆھورین لڤوک بت، نەکو پەیکەرەک جھێ کورسیکێ تژی بکت.
ژ بو گەندەلیێ و زوورداریێ مە پێدڤی ب شورەشەکا ھزری یا ڕیالیزمی ھەیە. ھەگەر ھەر تشت ل پێش چاڤ بھێت ئەنجامدان، خوە بێدەنگکرن و ڕاستەخو تەماشەکرن بێ چ بزاڤەک بھێت کرن جھێ مەترسیێ یە. کارەساتەک مەزنە مرۆڤ ب دلوڤانی ببت خوەگوریکەر ژ بو کەسەک دل رەق و بێ دلوڤان. وەکو پرانیا کوێلان د بنە قوربانیێ دلسوزی و دەبەنگیا خوە.
لێ کی دێ شورەشێ کت و ژ بو کێ؟
– ژ بو جڤاکەکێ دەستھەلاتا وێ وزە نەمایە. وزە ژی ئابوورە و نەمانا ئابوورەک ب ھێز، ئەگەرێ وێ گەندەلییە.
کی گەندەلە و گەندەلییێ دکت؟
– کۆمەکا کەسانە دەستھەلات د دەستێ وان دایە.
کی ئەو ھەلبژارتینە؟
ئێک: ھەبوونا ترسێ.
چاوان؟
– ترساندنا خەلکێ ب ھێزێ و تیرۆرکرنا ھندەک کەسان.
دو: جڤاکا نەخواندەڤان و چاڤلێکەرێن باب و باپیران، ئاغایەتی وەکو نموونە.
سێ: ئەو ئولپەرستێن خەلکێ ب ئاگرێ دوزەخێ دترسینن و دەمێ خەلک دەستھەلاتێ ڕەخنە دکن، ئەو ب گونەهـ و خیانەتکرن ل ئاخێ دھەژمێرن. ئەڤ چەندە ژی ڤەدگەرت بو گۆتارا ئولی یا نە تایبەتمەند، نە سەردەمانە و نە جھێ بەرپرسیارەتییێ. لەورا جھێ نەزانینێ یە مرۆڤ ژ گوتارەک ئاینی باوەر بکت، ھەگەر ژ بابەتێ گەندەلییێ و زۆرداریێ ڤالابت. ژبەرکو ھەگەر ئەم بزڤرن دیروکا پێغەمبەران چ ژوان نە گوتیە ل سەر زورداریێ خوە بێدەنگ بکن.
ھندەک کەس خوە ب شاگردێن پێغەمبەر محەمەد “سلاڤ لێ بن” دھەژمێرن و د ھەمان دەم دا زۆرداریێ دکن و ل سەر زۆرداریێ بێدەنگ دمینن. کارل مارکس دبێژت: “پێغەمبەری ب ناما خوە چاخەکێ زانست و ڕوناھیێ و زانینێ ڤەکر” لێ پرانیا شاگردان ژ بلی توندڕەویێ و تاگریێ چ تشتێ دی وەرنەگرت. کی دشێت بێژت د نوکە دا زەلامێن ئولپەرستێن ڤی سەردەمی کارەک کرییە، مرۆڤایەتی پێ شاد ببت. پرانیا کەسان دچن “حەجێ” و جیرانێ وان یێ برسییە. پرانییا کەسان ژ بو حەجێ، خوە بێ پارە دھێلن و زارۆکێن وان دیل دبن و ژ نەبوونا پارەی تووشی کارەساتان دبن. دکتور عەلی شەریعەتی دبێژت: ” پرانییا ئەو کەسێن من ل مەککەھێ دیتین بازرگان بوون” یان ژی دبێژت: “جیرانێ مە ژ برسان مر، کەسێن نێزیکی وی ژ بۆ تازییا وی بەرخەک کرە قۆربان” ھەگەر دەمێ ئەو یێ ساخ بەرخ دابایێ، ژ برسان نە دمر. لەورا دەمێ ئاینێ تە وێ ھشدارییێ و ئەوان ھەستان بۆ تە دروست نەکت کو کەسێن نێزیکی تە پێدڤی ب تە ھەیە، یان تو یێ نەدروستی یان ئاینێ تە. وەکو دکتۆر عەلی شەریعەتی دبێژت: ئەو ئاینێ مفایی نەگەھینت مرۆڤان پێش مرنێ، پشتی مرنێ ژی چ مفای نا گەھینت.
ل ڤێرێ ئەم دشێن بێژن خودێ بتنێ د مزگەفتان دا نینە، خودێ ل چ جھان نابینی ھەگەر د دلێ تەدا نەبت. خودێ ئافرێنەرێ ئەڤی سرووشتی و ئەڤان بوونەوەران، دێ چەوان بێژتە تە سرووشتێ من، جوانییا من و بوونەوەرێن من ژناڤ ببە. فەیلەسۆفـێ ئەلمانی فرێدریک نیتچەی گوت “خودێ مر” پرانیا ئولپەرستان خوە تورەکرن، بێ بزانن د دلێ وان یێ ڕەش دا یێ مری. پرانیا ئۆلپەرستان ژیانا مە تێکددن و ژناڤدبن ژ نەزانین و توندڕەویا خوە، وەکو کارل پۆپەر دبێژت: ژ بۆ کو بەھشت بدەست وانڤە بھێت، ژیانا مە دکن دوزەخ.

سێ جورێن کەسان ئەڤێ ھاوکێشەیێ دروست دکن.
ئێک: ئەو کەسێ ل دەستپێکا خوە یا نڤیسینێ ب بەژن و بالا سەرکردەیان ڤە دنڤیسی، بتنێ ژ بو بەرژەوەندیێن خوە یێن تایبەت و د ھەمان دەم دا دزانی نڤیسکاری بەرپرسیارەتییە نە پەسنن.
دو: ئەو ئولپەرستێ نووترین ئامیران ب کاردئینت و ژ نوی ل دووڤ چنیێن نانی دگەرت و دبێژت موبەزریە!
سێ: ئەو کەسێ لبەر چەراندنا پەزی ئێکسەر چوویە د نووترین ترومبێلێ دا و ڤیلا ئاڤاکرین و خەلک د بێژنێ ” ماموستا، شێخ، ئەزبەنی”

ژ گۆپالی ئێکسەر بۆ ترومبێلا مودێرن
دەمێ بریار دھێتە دان جادە بۆ گوندان بھێنە دروستکرن، پرانیا جادەیان د زەڤیێن خەلکێ ڕا دەربازدبن. نۆرمالە ھەگەر جادەیەک بۆ گوندەکێ بھێت دروستکرن و چەندەک ژ زەڤیێ ببت رێک، ژبەرکو جادە د ئەسمانان دروست نابت. لێ ژبەر بەرەژەوەندیێن تایبەت و گەندەلییا پرانییا زەلامێن دەستھەلاتێ، ل خالا قەرەبوویان و بەلێندەرایەتییان ئاریشە دەستپێدکت. دەمێ کارێن خزمەتگۆزاری د دەستێن بەلێندەران دا بازرگانی پێ دھێتە کرن، کەرەستێن نمرە چنە دھێن ب کارئینان و سامانەک بلند ب ئەوێ بازرگانییێ بدەستڤە دھێت. خالا دی دەما دەستھەلات ژ بۆ زەڤییان قەرەبوویێ ددت، ئەڤ یەکە دبت ئەگەر کەسێ گوندی ل باژێران نیشتەجێ ببت و ب وی کۆژمەیێ مەزن، ترۆمبێلێن مودێرن و ڤیلایان ئاڤا بکت.
دەستکەفتیەک ب ئەڤی شێوەی، نورمال نابت بۆ کەسەکێ ژ عەقلێ گوندی ئێکسەر بکەڤت بەرامبەر تەکنۆلۆجیا سەردەم. کەسەک ژیانا خوە ھەمییێ د گوندی دا بێ خواندن و زانین دەرباز بکت، ما دێ چاوان ب کەتەلۆکان ئامیرێن پێشکەفتی بکارئینت یان دێ چاوان ڕەفتارێ دگەل کت. ھەگەر ژ شوونا قەرەبوویێ، دەستەھەلات ئامیرێن چاندنێ و توڤی ل سەر جۆتیاران بەلاڤەبکت. ھوسان قوناغا چاندنێ دێ دەستپێکت و بلوکێ ئێکێ یێ بنیاتا ژێری دێ ھێتە دانان. دەمێ بەرھەمێن چاندنێ بۆ ژدەرڤە دھێنە فرێکرن، ڕۆژ بو ڕۆژێ دێ پێدڤی ب کارگەھان بن کو ئەو بەرھەم بھێنە قوتیکرن. ل ڤێرێ قوناغا پێشەسازی دەستپێدکت و چ کەس بێ کار نامینت و ھەگەر دەستھەلات جارەکێ بکەڤت لبەر گەفێن ئابووری، پێدڤی ب چ دەرگەھێن سنوران نابت ھەگەر بھێنە داخستن. لێ پشت بەستن ب فرۆتنا سامانێن سروشتی و نەزانینا ب کار ئینان و ڤاڤارتنا ماددەیێن خام. کارەکە دوماھیکا وێ نەمانە. ئاخڤتنەک ھەیە دبێژت ” وەلات ل سەر ئاخێ ئاڤا دبت، نەکو ل بن ئاخێ”

جەنگێ کورسیکێ ب ئەڤی شێوەی دەستپێدکت، ل لایەکێ جەنگێ دەروونی یێ بورجوازا دگەل ھەژاران. ل لایەکێ ڤە ژی تاگری و توندوتیژییا کوێلان و دژایەتیکرنا وان بو کەسێن یاخی و ھاڤی. یا جھێ شەرمزاریێ ئەو نڤیسکارێ بوویە بەردەڤک بۆ پارتا خوە یان دروستبوونا بزاڤ و لیستەیێن نوو و ب کارئینانا ھەژاران و خاپاندنا وان ژ بۆ شورەشێن بەرژەوەندخوازی. دا کو خوە بگەھینن کورسیکان و جاردی ھندەک سیمایێن دوبارە بھێن دیتن و ھەر وەکو سەلیقەیێن کەڤن بھێنە لێدان.
ل ڤێرێ ، ئەم دژی وان نا ڕاوەستن وەکو مرۆڤ بەلێ دژی کارێن وانن. وەکو ئالبێر کامۆ د پەرتووکا ” مرۆڤێ یاخی ” دا دبێژت: “دژی ئاغای بە وەک ئاغا نە وەکو مرۆڤ”.

_ ئیلحاد، ئالبێر کامۆ وەکو نموونە
_ کوێلەبوون.
ھەگەر ئەم نڤیسانێن فەیلەسوف ” ئالبێر کامۆ” ی بخوینن، ب تایبەت پەرتووکا ” مرۆڤێ یاخی” دێ بو مە دیاربت کو ئەوی چەند ڕێزگرتنەکا جوان ل ھەر تشتەکێ گرتییە و د ھەمان دەم دا نەڤیاییە ڕەھایی پیرۆز ببت. ” ئالبێر کامو” مرۆڤە و یێ ب ڕەوشتە دەربارەی ئاینان و د ھەمان دەم دا ئەو “الحاد” ی بوویە لێ نە ب ڕەھا ژبەرکو ” ھەر تشت رێژەیە” و ب خوە ژی دەربارەی مرۆڤێ یاخی دیاردکت ” یاخیبوون ڕەھا نینە” لێ د دو جھان دا نڤیسکار ھەر جار بشێوەیەکێ دھێت خواندن ئێک: ل زار دەڤێ “مێرسوی” کارێکتەرێ سەرەکی یێ ڕۆمانا وی ئەوا بناڤێ “غەریب” و ھەر وەسا ڤەگێر ژی بوویە : د دەمەکێ دا دزیندانێ قەشەی دڤیا ئەوی ببت سەر ڕێکا ئاینی بەراھییا وی سێدارە بدن، لێ ئەو ڕەت دکت و دبێژت ” من نە دڤیا ئەڤ دەمێ مایی ژبەر نیاسینا خودایی ھندا بکم” دو: د ئێک ژ ئیقتباساتێن وی دا ب ئەڤی شێوەی دبێژت “ئە ز د ژیانا خوە دا بژیم ھەر وەکو خودایەک ھەی و پاشان بمرم و نەبینم، ژ ئەوێ چەندێ بخێرترە ئەز د ژیانا خوە دا بژیم ھەر وەکو خودایەک نەی و پاشان بمرم و ب بینم”
ل ڤێرێ دو جوورێن ” إلحاد” ێ ھەنە
_ ئیلحادا ب ھێز، ئانکو ئیلحادا موجەب: “نفی وجود الە” ھەبوونا خودایان ڕەت دکت.
_ ئیلحادا لاواز یان ئیلحادا سالب، باوەری ب وجودا خودای نینە.
ملحدێ موجەب ھەبوونا خودایی ڕەت دکت و پشت بەستنێ ب تیورێن زانستی و فەلسەفی دکت. لێ ملحدێ سالب بتنێ باوەری ب خودێ نینە ل دویف قەناعەتا خوە و ئەوان بەلگەیێن پێشکێش دکت.
ئیلحادا کامۆی گۆمانێ بو مرۆڤی دروست دکت. جار باوەری ب خودێ ھەیە جار ژی ڕەت دکت. یان ژی دبت گەھشتبت ئەوی ئاستی کو باوەری پێ ھەبت باشترە و چ زەرەرا خوە نابت.
لێ ب دیتنا من ل ڤێری دیار دبت کو مرۆڤ نەشێت خوە ژ کویلەبوونێ بدوماھیک بئینت، وەکو کامۆی دایە دیارکرن نەشێت ب ڕەھای یاخی ببت. مرۆڤ دشێت ب گەلەک جوران کوێلەبوونێ بدت ناسکرن، ئێک کوێلەبوونا زەلامێن ئاینێ، کو ئەڤە ب دیتنا من گەلەک زەرەرمەندە و مرۆڤی نێزیکی تاگریێ و توندڕەویێ دکت. کوێلەبوونا ئاینان، ئەڤ جورە کوێلەبوون ھند د چاڤێن من دا زەرەرمەند نابت د جڤاکی دا، ھەگەر جھێن خوە یێن دەستنیشانکری ھەبن بۆ پەرستنێ و دوور ژ کاروبارێن دەستھەلاتێ و بڕێڤەرنێ. کوێلەبوون بۆ خودێ، ب دیتنا من ئەڤ جورە کوێلەبوونە پێدڤییە پەیوەندییەک ڕۆحانی بت دناڤبەرا تاکی و خودێ دا. ژ بەرکو ب ئاسان نابینم کو کەسەک بشێت خودای ژناخێ خوە دوور بکت، وەکو فەیلەسوفێ ئەلمانی ” فریدریک نیتچە ” دبێژت: مرۆڤ بونەوەرەک ترسنوکە، نەشێت بێ خودا بژیت. لێ ھەر تشت گومانە ھەتا مرۆڤ بگەھت ڕاستیێ وەکو فەیلەسوف “رینێ دیکارت” دبێژت: گومان بنیاتێ ڕاستیێ یە. لەوا ھەتا مرۆڤ ببت مرۆڤەک یاخی یان ئیلحادی پێدڤییە گەلەک بخوینت و گەلەک گومانان ببت. لێ ب دیتنا من چ مرۆڤ نە شێن بێ پەرستن بژین، ھەگەر پەرستنا خودێ نەکت دێ پەرستنا تشتەک دی کت یان بتە سیکۆلار، وەکو فرێدرێک نیتچە دبێژت: ژیان ھێزە و دڤێت ھێزەک ھەبت خوە پێڤە گرێبدن. مرۆڤ ھەنە خوە ژی د پەرسێن خوە پەرستنا فریدریک نیتچە ل ڤێرێ دیاردبت دەما دبێژت” پشتی سێدارەدانا خودێ، ئەز یێ ئامادەمە دەستھەلاتێ ل جیھانێ بکم” لێ د ھەر گۆتنەکا وی دا لاوازیا وی دیار دبت دەما دبێژت “ئەز باوەریێ ب خودێ دئینم ژبەرکو ئەز یێ لاوازم” لێ ھەگەر مرۆڤەک شیا چ تشتان نە پەرێست ب دیتنا من ئەو ب رۆلێ خودای خوە دبینت.

کی دێ شورەشێ کت؟
شورەش ژ ھەژاران و جۆتیاران دەستپێدکت و ب دیتنا من رێبەرێ وان پێدڤییە کەسەک ھەژار بت و ب ھزر و فەلسەفا خوە دەولەمەند بت. لێ پێدڤیە ب چ ڕەنگان ئەم باوەرنەکن کو سەرمایەدارەک دێ شورەشەکێ بۆ ھەژاران ئەنجام دت. ھەگەر ب وان ئەنجام نەدت ژ بو بەرژەوەندیێن خوە یێن تاکە کەسی، بۆ بەرژەوەندیێن وان ئەنجام نادت. ھەگەر بزاڤەک بھێت کرن ژ لایێ سەرمایەدارەکێ ڤە، دێ بزاڤەکا سیاسی کودەتایی بت نەک ڕەوشەنبیری و ھزری بت. ژبەرکو بزاڤێن ھزری و ڕەوشەنبیری ئارمانجا وێ ب دەستڤە ئینانا مافێن خەلکێ نە و ئاڤاکرنا تاکی یە پاشان ئاڤاکرنا وەلاتی ژبەرکو تاکێ ئاڤاکری ب خوە دزانت چەوان رێزێ ل جھێن پێیێن خوە بگرت. وەکو “ئالبێر کامو” دبێژت: مرۆڤێ ڕەوشەنبیر ئەوە یێ عەقلێ وی چاڤدێریا خوە بکت. و دەربارەی ڕەوشەنبیریێ دبێژت: ئەو قێریا مرۆڤانە ژ بۆ چارەنڤیسێ وان. ھەگەر عەقلەکێ چاڤدێریا خوەکر دێ پرسیارا چارەنڤیسێ خوەژی کت. لێ بزاڤەک سیاسی کو رێبەرێ وێ کەسەک سەرمایەداربت دێ کەسێن ھەژار و جوتیار چاڤ تاری کت و بو وان دیارکت کو ئەو ژی وەکو وی ببن سەرمایەدار. ھوسان دێ تاگری دروست بت و ھەر کەسەک دێ ھەولددت ببت سەرمایەدار. ب ڤی شێوەی دێ زیان ب مالێ گشتی کەڤت و چ گۆھورینێن باش نابن بەلکو دێ خراپتر بت. لێ ھەگەر ئارمانج لادان و ژناڤبرن و سزادانا کەسێن گەندەل بن، بێ زیان ل مالێ گشتی ب کەڤت. ھوسان بزاڤەک، شورەشەک ھزری و ئەخلاقی یە و جھێ ڕێزگرتنێ یە.
ئەم دێ دیسان زڤرن بۆ “نەخێر” مە پێدڤی ھەژارێ یاخی ھەیە شورەشەکێ بکت. “ئەلبێر کامۆ” دبێژت: ئەز یاخی مە ڕامانا وێ ئەز مرۆڤم. کیژ یاخی؟ دیسان دبێژت: یاخیبوون ڕامانا وێ نەخێر. کیژ نەخێر؟ دیسان دبێژت: شورەش ڕامانا وێ نەخێر. ل ڤێرێ کییە مرۆڤێ یاخی؟ یێ دبێژت نەخێر. ژ بۆ چ تشتی دبێژت نەخێر؟ ژ بۆ نەدادیێ، گەندەلییێ، کوێلەبوونێ، توندڕەویێ، تاگریێ و بۆ ھەر زۆرداریەکێ. یاخیبوون بنسترا شورەشەک ھزرییە نەک چەکی. مرۆڤێ یاخی خواندەڤانەک ژێھاتییە و ژ سەدەما کەتوارەک ڕەش ڤەدەر دبت و ھاڤی دبت وەک ناخ. مرۆڤێ یاخی خودان پرەنسیپە و ب ھەلویست و بەلگە سەردەریێ دگەل یا ھەی دکت. ئەم چەند باسێ یاخیبوونی بکن ئەم ناگەھن وی ئاستی یا ” ئالبێر کامۆ” باسدکت. ژبەرکو ئەو دچت د کوراتییا مرۆڤی دا و تێدخەبتت و لڤاندنێ و بزاڤێ بۆ ناخێ مرۆڤی دروست دکت.

ئێدی پێدڤییە مرۆڤ ھەبوونا خوە پێشان بددت و بەند و قەیدان بشکێنت و خوە ئاڤا بکت و ئازاد بت. وەکو د درووشمەکێ شورەشا قوتابیێن فرەنسا دا ھاتییە نڤیسین” من ئازاد نە‌کە ئە‌ز ب خوە دێ وی کاری کم” ئازادی نە ماددەیەکە ئێک دێ کتە دەستێن تەدا وەکو سوکراتەس دبێژت نە ھەر کەسێ دو پێ ھەبن مرۆڤە. لەورا ئەز ژ دبێژم تو ب وان ڕێڤەبچی و بێژی ئەڤە ئازادییە، نەخێر ئەڤە نە ئازادییە. خوە پەیکەرەک ژی ب ڕێڤە بچت ب دیتنا من نە ئازادییە. کەسەک پەککەفتی ژی دشێت یێ ئازاد بت ھەگەر ھزر بکت. لەورا ھزر بکە و ئازاد بە و گوهـ نەدە وان یێ ڕێکان بو تە ددانن، داکو ل دوماھییێ پیێن تە بشکێنن. گۆتنەک ھەیە دبێژت: “ئەو بلبلێ د قەفەسێ دا ژدایک دبت، ھزر دکت فرین تاوانە.” تو ب خوە خودانێ بریارا خوە بە و ڕێکا خوە ب ھەلبژێرە. ھەگەر تو د زیندانێ دا ژ دایک ببی ئەو نە گونەھا تەیە، بەلێ تاوان ئەوە تو ھزر ل ئازادیا خوە نەکی.
پێدڤیە مرۆڤ خوە بنیاست وەکو سوکراتەس دبێژت “ئەی مرۆڤ خوە بنیاسە” ژ بۆچی؟ پرسگرێکا فەلسەفێ ژ ڤێ دەرێ دەستپێدکت. زاتێ خوە بنیاسە. تو کی؟ تو چ بونەوەرەکی؟ کارێ تە چییە؟ ئەڤ جورە پرسیارە مرۆڤی بەرەڤ لێگەریانێ دبن وەکو ھزرکرن و دەروون نە وەکو جەستە و فێس و جل و بەرگ، بەلکو جەوھەر. ئەڤ چەندە ژی پشتی دەربازکرن ژ پرانییا نیشانێن پرسێ، سەرسورمان، گومانان. لێ بێ خواندن و زانین مرۆڤ نەشێت ناخێ خوە تێر بکت، جەوھەرێ مرۆڤان پێدڤی ب خوارنا پەرتووکانە داکو گەشە و وەڕارێ بکت. لەورا پێدڤیە ئەم ل دەستپێکێ خوە وەک مرۆڤ ئاڤا بکن پاشان وەک نەتەوە ژبەرکو مرۆڤبوون و مرۆڤایەتی گرنگترە ژ ئاخێ د دەمەکێ دا ھەگەر پرسگرێکا ئاخێ ببت ئەگەر مرۆڤ بۆ بمرت. پێدڤییە مرۆڤ بۆ ئاخێ بژیت نەکو بۆ بمرت. ھەگەر ئاخ ھەبت ئەز نەبم ئەڤ چەندە چ ڕامانا خوە ھەیە. لێ ئەز وێ یەکێ ژی نابێژم کو ئاخ گرنگ نینە بەلکو گەلەک گرنگە دەمێ مرۆڤ ل سەر گرنگتر بت و ب یەکسانی و دادوەری ل سەر بژیت و بگەھت مافێن خوە. ب ئەڤی شێوەی مرۆڤ دشێت ھزر ل داھێنانێ بکت و ئەوێ بکت کەتوار. ھوسان ھەر کەسەک ئامادەیە بەرگیریێ ژ جھێ پێیێن خوە بکت ژبەرکو ھەر جڤاکەکا تاکێ وێ ئاڤاکری بت ئاخا وێ ئاڤاکری بت دستھەلاتا وێ مرۆڤێن عاقلمەند، خودان پرەنسیپ و بھا، ئەوێ ب ڕێڤەببن، چ ھێزەک نابت ئەوان ژناڤ ببت بتایبەت ھەگەر دئێکگرتی بن.

مرۆڤێ خودان نرخ و پرەنسیپ
مرۆڤ چ بکت کو خودان پرەنسیپ بت؟
پێدڤییە مرۆڤ خوە بنرخینت، لێ ” نە ب ئەوێ نرخاندنێ یا کو ھندەک ھوسان تێدگەھن ئەم گرنگییێ ب تشتی ددن و گرنگییا وێ ددنێ یان ژی بھایێ وێ، ل دووڤدا د ھێتە ڤەگوھاستن بو بھایەکێ د ژیانا مەدا پاشان ھەولددن بگەھینێ و ئەڤ گەھاندنە، بلنداھییا جورێ ژیانی ب دەستڤە دھینت” .
وەکو ئەڤان نموونەیان کو ھندەک ھوسان تێدگەن:-
“ئەز ھوسان تێدگەھم کو پتر ب دەستڤەئینانا سامانی، دێ ژیانەک پاشتر ب دەستڤەھێت”
” دەمێ ھەمی دانپێدانێ دکن ب شیانێن من یان ھیوایەتا من”
“دەمێ من خانییەکێ جوان ھەبت یان ترومبێلەکا پێشکەڤتی”
” دەمی نمرەیەکا زانستی بدەستخوەڤە دئینم”

مرۆڤ چەوان خوە بنرخینت؟
برێکا ھزرکرنێ. چەوان مرۆڤ ھزرکرنەکا دروست بکت؟ پەرتووکان بخوینت دەربارەی بابەتێن ھەمەجور. د ئەڤێ چارەیێ دا دێ ناخێ مرۆڤی وەڕارێ کت و بەرەڤ خوە ناسکرنێ چت.

مرۆڤێ خودان پرەنسیپ کی یە؟
بدیتنا من ئەو مرۆڤەیە یێ بشێوەیەک ھزرکری رێکەکێ د ھەلبژێرت و بەردەوام گوھورینێن نوو ل سەر ئەوێ رێکێ پەیدا دکت، بێ کو زیانێ بگەھینت چ لایەنێن ب ڕاستییێ و جوانییێ ھاتینە ڕێکخستن. ئەڤ چەندە ژی ھەگەر ژ گومانان ب دوماھیک ھاتبت و گەھشتبت ڕاستیا بابەتی، لێ ل سەر بنیاتەک ڕەوشتی و زانستی ‌رێکا خوە بدوماھیک بینت. وەکو فەیلەسوفێ فرەنسی “رینێ دیکارت” دبێژت: زانینا رەوشتی سەرێ حیکەمەتێ یە و تانجا زانستی یە.

پێناسەک پرەنسیپێ ھەیە دبێژت: ” ئەو خالا ئێکی یا ڕێککەڤتنا ھزرکرنا مرۆڤ یە” بدیتنا من ئەڤ پێناسە مە دزڤرینت خالا دەستپێکێ یا ھزرکرنا مرۆڤی، چ ل سەر دەستپێکا ھزرکنا ل سەر بابەتەک، دیتنەک نوو یان ژی دیروکی. ئەڤ چەندە ژی بۆ دانا بریارێ و ھەلبژارتنا بابەتەک دەستنیشانکری دزڤرت، کو مرۆڤ بۆ خوە بکت پرەنسیپ و ل سەر ئەوێ رێکا وی ھەلبژارتی بەردەوام ببت.

لێ دروستکرنا پرەنسیپەکێ ڕاست و دروست دێ زیانێن خوە یێن تاکە کەسی ژی ھەبن. ژبەرکو یێ پرەنسیپەک جوان و پاقژ و ڕاست ھەبت، دناڤ کومەلگەھەکا نڤستی دا دێ تووشی روودانێن نەچاڤەرێکری بت. دبت خوە ژی ژ دەست بدت. لەورا ل ڤێرێ بابەت مە بەرەڤ کوێلەبوونێ دبت، ئەو کوێلەیێن د دەمەکێ دا خودان نرخ و پرەنسیپ و نەشیایین کۆنترۆلکرنێ ل سەر نرخێن خوە بکن، بەرەڤ بەرژەوەندییان ڤە چوون ھەر تشتەک خوە ئێخستن لبن باندۆرا بەرژەوەندییان دا. ب دیتنا من ل ئەڤێ چارەیێ ئەو دشێن جارەک دی ببن خودان پرەنسیپ لێ د دیتنا کەسانێن یاخی دا ئەو دێ د کێم بھا بن ژبەرکو ئەوان ئەو نرخە نەمایە یێ ئەوان د دەمەکێ دا بو خوە کرینە بنسترا پرەنسیپێ. ژبەرکو نرخێ مرۆڤی ب ڕەوشت و ڕوومەتا مرۆڤی ڤە گرێدایە و ئەوان ئەو ڕوومەتە ب بھایەکێ ماددی فروشت و د دەمەکێ دا ب چ سامانان ناھێت کرین.

بەرھەڤکرن: مللەت محەمەد
ژێدەر:-
١- الاکادمیە العربیە البریطانیە للتعلیم العالی
– ما ھی المبادئ؟
http://www.abahe.co.uk/hu…/٧٤٠٨٥-what-are-theprinciples.html
٢- ویکیبیدیا الموسوعە الحرە:
رینیە دیکارت
الاخلاق
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D٨%B١%D٩%٨A%D٩%٨٦%D٩%٨A%D٩%٨٧_%D٨%AF%D٩%٨A%D٩%٨٣%D٨%A٧%D٨%B١%D٨%AA#%D٨%A٧%D٩%٨٤%D٨%A٣%D٨%AE%D٩%٨٤%D٨%A٧%D٩%٨٢
٣- ویکیبیدیا الموسوعە الحرە:
– المبدڕ
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D٩%٨٥%D٨%A٨%D٨%AF%D٨%A٣
٤- ویکیبیدیا الموسوعە الحرە، اقوال و اقتباسات البیر کامو.
http://www.eqtibas.com/author/٦٠
٥- ویکیبیدیا الموسوعە الحرە، انواع إلحاد.
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D٨%A٥%D٩%٨٤%D٨%AD%D٨%A٧%D٨%AF
٦- ویکیبیدیا الموسوعە الحرە، اقوال و اقتباسات فریدریک نیتشە.
https://ar.wikiquote.org/wiki/%D٩%٨١%D٨%B١%D٩%٨A%D٨%AF%D٨%B١%D٩%٨A%D٩%٨٣_%D٩%٨٦%D٩%٨A%D٨%AA%D٨%B٤%D٩%٨٧
٧- ویکیبیدیا الموسوعە الحرە، د. علی شریعتی.
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D٨%B٩%D٩%٨٤%D٩%٨A_%D٨%B٤%D٨%B١%D٩%٨A%D٨%B٩%D٨%AA%D٩%٨A
٨- ویکیبیدیا الموسوعە الحرە، نقاش: کارل مارکس
https://ar.wikiquote.org/wiki/%D٩%٨٦%D٩%٨٢%D٨%A٧%D٨%B٤:%D٩%٨٣%D٨%A٧%D٨%B١%D٩%٨٤_%D٩%٨٥%D٨%A٧%D٨%B١%D٩%٨٣%D٨%B٣
٩- ڕۆمان ” غەریب” ، ئالبێر کامو، ڤەگوھاستن ، ئەنمار سەلاح.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.