تایێن خووندێراندنا ڤایرۆسی

تایێن خووندێراندنا ڤایرۆسی

ب. : د. فاضل عمر

به‌رى هه‌رتشتى ئه‌ز ل په‌یڤا hemorrhagic (النزفیة) راوه‌ستام كانێ ب چى وه‌رگێڕم. ب راستى مه‌ چه‌ندین په‌یڤ هه‌نه‌ ده‌ربڕینێ ژ خوون-رشتنێ دكه‌ن، لێ په‌یڤه‌كا جهێ وێ ب گشتى بگرت ئه‌ز چه‌نده‌كێ شه‌پرزه‌كرم. ئه‌رێ خونرێشتنێ بكاربینم. یان خوونبه‌ردانێ یان خوون ژێهاتنێ و –ئینانێ یان ئه‌و زاراڤێ به‌لاڤه‌بووى؛ خوونبه‌ربوون؟ ب راستى خوونبه‌ربوون تێنه‌بت چونكى خوون به‌رنابت، خراب نینن. ل دوماهىیێ من خوون-دێراندن (وه‌كو ئاڤ دێراندنێ) بكارئینا و تاكو راده‌یه‌كێ سه‌رێ من ڤه‌هه‌سا.

تایێن خووندێراندنا ڤایرۆسى ئێكن ژ خه‌ته‌رترین گه‌فێن ساخله‌مى ل سه‌رانسه‌رى جیهانێ… و سه‌هما وان، ژ په‌نجه‌شێرێ و نه‌ساخىیێن دلى گه‌له‌ك مه‌زنتره‌، بلا كێمتر خه‌لكى بكوژت ژى.

ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌، هه‌كه‌رچى پتر ل ئه‌فریكا هه‌نه‌، لێ ل سه‌رانسه‌رى جیهانێ هه‌نه‌ و نه‌دووره‌ ل هه‌ر جهه‌كى هه‌لده‌ن و مرۆڤان نه‌ساخ بكه‌ن. ب گۆتنه‌كا دى، تایێن خوونڕێژ ژ جۆرێ ڤایرۆسى، جیهانینه‌ و نێزیك دژین، لێ هه‌وجه‌ى فاكته‌ره‌كینه‌ ده‌ست ب شۆلێ خوه‌ بكه‌ن.

ل ئه‌ڤان رۆژێن بۆرین، باسێ نه‌ساخه‌كى ب جۆره‌كێ ئه‌ڤێ تایێ ل هه‌ولێرێ دهێته‌كرن، و ئێكێ دى ل مووسلێ. به‌رى هینگێ ل ئیراقێ هنده‌ك پێ مرینه‌… هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ زه‌نگا هاوارێ و خه‌ته‌رێ دژه‌نت، كو ئێك ژ خه‌ته‌رترین ده‌ردێن بێده‌رمان، لبه‌ر ده‌رگه‌هێ هه‌ركه‌سىیه‌.

بۆ زێده‌كرنا زانیاریان لدۆر ئه‌ڤان تایێن كوژنده‌، من ڤێیا پشكداریه‌كێ بكه‌م، هیڤیدارم وه‌جه‌ك ژێ بهێته‌ گرتن.

ئه‌گه‌رێن تایێ

چار بنه‌مال یان مالباتێن ڤایرۆسان ئه‌ڤان تایان په‌یدا دكه‌ن:

  1. مالباتا فیلۆڤیریدایان Filoviridae: وه‌كو ڤایرۆسا ئێبۆلا Ebola viruses و ماربۆرگ Marburg viruses و كوێڤا Cuevavirus.

  1. مالباتا بۆنیاڤیریدایان Bunyaviridae: ئه‌ڤه‌ ژ پتر ژ 300 ڤایبرۆسان پێكهاتییه‌ و دابه‌شى پێنج خێزانان دبن Orthobunyavirus, Phlebovirus, Nairovirus, Hantavirus, Tospovirus) هنده‌ك ژ ئه‌ڤان به‌س رووه‌كان دگرن، لێ هنده‌ك مرۆڤان نه‌ساخ دكه‌ن و تایا خووندێرین دئینتێ، وه‌كو هانتاڤایرۆس و CCHF (Crimean-Congo haemorrhagic fever) و RVF (rift valley fever).
  2. مالباتا ئارێناڤیریدایان Arenaviridae: ئه‌ڤه‌ ژى دو خێزان یان مالن (Mammarenavirus; Reptarenavirus) وه‌كو تایا لاسا Lassa fever.
  3. مالباتا فلاڤیڤیریدایان Flaviviridae: ئه‌ڤ مالباته‌ ژ چار خێزانان و پتر ژ سه‌د جۆران پێكدهێت (Flavivirus; Hepacivirus; Pegivirus; Pestivirus )، ئه‌ڤ مالباته‌، تایا دێنگۆ dengue fever  و تایا زه‌ر yellow fever دئیننه‌ مرۆڤى.

هنده‌ك ئه‌ندامێن ئه‌ڤان هه‌رچار مالباتێن ڤایرۆسان، تێكه‌لى دگه‌ل مرۆڤى نینه‌، ئانكو مرۆڤى نه‌ساخ ناكه‌ن، هنده‌ك نه‌ساخیه‌كا سڤك په‌یدا دكه‌ن و هنده‌ك ژى دبنه‌ ئه‌گه‌رێ تایا خووندێراندنێ ژ له‌شى و كوشتنا پترییا تووشبوویان.

تشتێ بالكێش ل ئه‌ڤان ڤایرۆسان ئه‌وه‌، پترییا وان د له‌شێ هنده‌ك گیانه‌وه‌ران دا دژین و بڕێكا له‌ق یان گه‌ستن یان گیانه‌وه‌ره‌كێ ناڤگین ده‌ربازى مرۆڤى دبن و نه‌ساخ دكه‌ن. ب گۆتنه‌كا دى، كێم جاران مرۆڤ ئێكسه‌ر تووشى ڤایرۆسێن ده‌رئین دبت؛ پترییا جاران ب رێكێن نه‌ئێكسه‌ر ڤایرۆس ده‌ربازى ناڤ له‌شێ مرۆڤى دبن، وه‌كو گۆشتى یان خوونا كه‌سه‌كێ نه‌ساخ یان هه‌لگر.

پترییا جاران، ڤایرۆس ب ئێك ژ ئه‌ڤان رێكان به‌لاڤه‌ دبن:

  1. پێشوو mosquitoes: ئه‌ڤه‌ ڤایرۆسێن تایا دێنگۆ و تایا زه‌ر و تایا كه‌نداله‌ دۆلێ RVF ڤه‌دگوهێزت.
  2. كڕنى ticks: ئه‌ڤه‌ ڤایرۆسا تایا كریمیان-كۆنگۆ یا خووندێراندنێ ڤه‌دگوهێزن. خه‌ته‌رییا وێ ئه‌وه‌، كڕنى ببته‌ په‌ز و كه‌والى و وه‌ختێ مرۆڤ گۆشتى ده‌ست ڤه‌ده‌ت، ده‌ربازى وى ببن.

  1. گیانه‌وه‌رێن كۆژه‌ك (قوارض) rodents: ئه‌ڤانه‌ هانتاڤایرۆس و ڤایرۆسا لاسایێ ڤه‌دگوهێزن.
  2. چه‌كچه‌كووله‌ یان شه‌ڤڕه‌ڤینك bats: ئه‌ڤانه‌ ڤایرۆسێ ئێبۆلایێ و ماربۆرگێ ڤه‌دگوهێزن.
  3. تێكه‌لى نه‌ساخ و ڤایرۆسهه‌لگران، نه‌خاسمه‌ گۆشت و خوون و شله‌یێن وان.

جیۆگرافیا ڤایرۆسان

راسته‌ ڤایرۆسان جهه‌كێ تایبه‌ت نینه‌، لێ ژینگه‌ها گونجاى و هه‌لگرێن ڤایرۆسان دو ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كینه‌ كو هنده‌ك ڤایرۆس گرێدایى جیۆگرافیه‌كێ بن.

هه‌ر بۆ نموونه‌؛ چونكى چه‌كچه‌كووله‌ هه‌لگرێ هنده‌ك جۆرێن ڤایرۆسانه‌، جهێ چه‌كچه‌كووله‌ لێ نه‌بن، ئه‌و ڤایرۆسه‌ ژى لێ نینه‌. به‌س ئه‌ڤێ وێ ناگه‌هینت كو مرۆڤێ گه‌ڕیده‌ وارگه‌ها ڤایرۆسێ نه‌گوهۆڕت.

هه‌ر بۆ نموونه‌:

  • ڤایرۆسا تایا لاسا، پتر ل رۆژاڤایێ ئه‌فریكا ئاكنجییه‌ و مشك و جورد ڤایرۆسێ هه‌لدگرن و ڤه‌دگوهێزنه‌ مرۆڤان.
  • تایا زه‌ر، گرێدایى ژێربیابانا مه‌زنه‌ ل ئه‌فریكا و ژێر خه‌تا ترۆپیكال ل ژێریا ئه‌مریكا. ئه‌ڤه‌ ژینگه‌ها نۆرماله‌ ئه‌ڤێ ڤایرۆسێیه‌، به‌س دێ دیسا دوباره‌ كه‌م، دبت ب رێكا مشه‌ختان یان رێڤینگان بۆ جهه‌كێ دى بهێنه‌ ڤه‌گوهاستن.
  • ڤایرۆسا ماربۆرگ كو ئێكه‌مین جار ل ئه‌لمانیا هاته‌ دیتن، ژ له‌قا چه‌كچه‌كووله‌یان دهێته‌ مرۆڤان، و ژ شله‌هییێن نه‌ساخان دچته‌ خه‌لكى. هه‌روه‌سا ئێبۆلا ل زائیرێ ژ چه‌كچه‌كووله‌یان چوویه‌ كه‌سه‌كى و ده‌ربازى خه‌لكى بوویه‌.
  • ڤایرۆسا تایا كریمیان- كۆنگۆ یا خووندێراندنێ ل گه‌له‌ك جهان ئاكنجه‌، وه‌كو ئه‌فریكا، به‌لقان، رۆژهه‌لاتا ناڤه‌ڕاست و ئاسیا، ل وه‌لاتێن دكه‌ڤنه‌ ژێرییا خه‌تێ 50 به‌روار- باكۆر.

ڤه‌گوهاستنا جیۆگرافى

به‌رى نهۆ مه‌ باسێ ڤه‌گوهاستنا ڤایرۆسێ ژ هه‌لگران بۆ مرۆڤان كر. جۆره‌كێ دى ڤه‌گوهاستنێ هه‌یه‌، مرۆڤ ژ جهه‌كى دبنه‌ جهه‌كێ دى. ئانكو، مرۆڤ جهـ و وارێ ڤایرۆسێ به‌رفره‌هـ دكه‌ن، و ڤایرۆسێ ژ خوه‌جهییێ ڤه‌دگوهێزنه‌ جیهانییێ یان ژ چه‌كچه‌كووله‌ى و شكه‌فته‌كێ ڤه‌دگوهێزنه‌ وه‌لاته‌كى.

ئه‌ڤجا، ئه‌ڤ ڤه‌گوهاستنه‌، ژ یا دى كێمتر نینه‌ ب پله‌یا خه‌ته‌رییێ.

  • رێڤینگ: چ رێڤینگێن ناڤبه‌را وه‌لاتان بن یان یێن ناڤخوه‌یى، ئه‌گه‌ره‌كێ سه‌ره‌كینه‌ بۆ ڤه‌گوهاستنا نه‌ساخییێ. تشتێ دییێ خه‌ته‌ر ل ناڤ بسورمانان، ئینانا نه‌ساخییێیه‌ بۆ حه‌جێ یان به‌لاڤكرنا وێیه‌ ژ ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ بۆ هه‌مى جیهانێ. وه‌كو ل 2000 و به‌لاڤه‌بوونا RVF ل سعۆدیێ و یه‌مه‌نێ.
  • بازرگانى: ئه‌ڤه‌ هه‌م مرۆڤان ژ وه‌لاته‌كى دبته‌ وه‌لاته‌كێ دى هه‌م گیانه‌وه‌رێن ڤایرۆس هه‌لگر.
  • ته‌رۆریزما بیۆلۆجى: هنده‌ك جاران گه‌فێن ئه‌ڤى جۆرێ ته‌رۆریزمێ هه‌بووینه‌، لێ هێشتا نه‌بوویه‌ خه‌ته‌ره‌كا مسۆگه‌ر.
  • نیشانێن نه‌ساخییێ
  • خه‌ته‌رییا ڤایرۆسێن تایێن خوونڕێژ ئه‌وه‌ هه‌مى ئه‌ندامێن له‌شى ب رێكا خوونێ دگرن و ته‌رزێن دژوار، ره‌هێن خوونێ ل هه‌مى له‌شى خراب دكه‌ن و هه‌مى له‌شى پێكڤه‌ وێران دكه‌ن.
  • به‌ره‌ژه‌نگ و نیشانێن نه‌ساخییێ ژ كه‌سه‌كى بۆ كه‌سه‌كى و ژ جۆره‌كێ ڤایرۆسێ بۆ جۆرێ دى، جودانه‌. لێ هه‌رده‌م ب ئه‌ڤان ده‌ست پێ دكه‌ت: تا، سست و خاڤى، گێژى، زه‌ڤله‌كئێشان، بێهێزى و وه‌ستیان.
  • وه‌ختێ نه‌ساخى دژوارتر بت، نه‌ساخ نیشانێن خوونڕشتنێ ل بنچه‌رمى، ل ئه‌ندامێن هناڤان یان ژ كونێن له‌شى؛ وه‌كو ده‌ڤى و گوهان و چاڤان، دیار دكه‌ت.
  • ل قۆناغێن خه‌ته‌ر و دوماهییێ، نه‌ساخ نیشانێ، تێكچوون و وێرانبوونا ئه‌ندامێن سه‌ره‌كه‌ دیار دكه‌ت، وه‌كو هاى ژ خوه‌ نه‌مانێ و ژبه‌رئاخڤتنێ، تێكچۆنا سیسته‌مێ ده‌ماران و ته‌ب، و راوه‌ستانا گورچكان.

خوه‌پاراستن

دبت بۆ خه‌لكى، گرنگترین تشت، به‌رسڤا دو پرسیاران بت:

  • ئه‌رێ هه‌كه‌ر نه‌ساخ بووین، چاره‌ هه‌یه‌ یان نه‌؟
  • ئه‌رێ دێ چاوا خوه‌ پارێزین؟

چاره‌سه‌رى

تاكو نهۆ، ب ئاوایه‌كێ گه‌له‌ك به‌رته‌نگ، ڤاكسین بۆ هنده‌ك جۆرێ، ڤایرۆسان هاتینه‌ چێكرن، وه‌كى دى، پترییا ڤایرۆسێن تایێن خوونڕێژ بێ ڤاكسینن… ب گۆتنه‌كا دى، پاراستنا پێشوه‌خت ب ڤاكسیندانێ وه‌كو سۆركان و خوریكان، نینه‌.

چاره‌سه‌ریه‌كا مسۆگه‌ر ژى نینه‌، ژبلى چاره‌سه‌رییا هاریكار… ئانكو ده‌رمانێ، ڤایرۆسكوژ ب تێگه‌هێ نه‌هێلانا ڤایرۆسان نینن، ئانكو ده‌رمانه‌كێ وه‌سا نینه‌ ڤایرۆسێن تایێن خووندێراندنێ بكوژت. دمینت ئه‌و ڤایرۆسكوژێن هه‌نه‌ دبت هاریكار بن. وه‌كى دى، چاره‌سه‌رى ب راگرتنا ره‌وشا ساخله‌ما ئه‌ندامێن نه‌ساخییه‌، ب ده‌رمانێن هارى له‌شێ نه‌ساخى بكه‌ن نه‌ ڤایرۆسان نه‌هێلن.

ب كورتى و كرمانجى، چاره‌سه‌رییه‌كا مسۆگه‌ر نینه‌… و ئه‌ڤه‌یه‌ بوویه‌ ئه‌گه‌رێ مرنا تاكو 60% ژ تووشبوویان ل هنده‌ك جهان.

به‌س پێدڤییه‌ ئه‌م ئه‌وێ راستییێ ژى ژبیر نه‌كه‌ین كو، هنده‌ك ژ ئه‌ڤان ڤایرۆسان ته‌نێ مرۆڤى پچه‌كێ نه‌ساخ دكه‌ن و نه‌دووره‌ هه‌ست پێ نه‌كه‌ت. ئانكو دبت نه‌ساخى ل نك هنده‌ك كه‌سان وه‌كو نه‌ساخ بوونێ ب په‌رسیڤێ بت… و قه‌ت نه‌گه‌هته‌ راده‌یا خوون ژێهاتنێ.

خوه‌پارێزى

خوه‌پاراستن، هێزا كۆنترۆلا مرۆڤییه‌، هه‌روه‌ختێ مرۆڤى ژ ده‌ست دا، كۆنترۆلا مرۆڤى ژى بۆ كه‌سه‌كێ دى دچت، كو ستافێ ساخله‌میێیه‌. ل ئه‌ڤان نه‌ساخیان، ستافێ ساخله‌مییێ ژى گه‌له‌ك بژاره‌یێن چاره‌سه‌رییێ نینن، چونكى هه‌م چاره‌سه‌رییا مسۆگه‌ر نینه‌، هه‌م ئه‌و ژى ژ خوه‌ دترسن. له‌و، خوه‌پاراستن دێ مینت باشترین چاره‌سه‌رى!

خوه‌پاراستن ژ دو  پارچه‌یێن سه‌ره‌كه‌ پێكدهێت؛

  • هاى ژ خوه‌ بوونا گشتى.
  • خوه‌دووركرن یان خوه‌ پاراستن ژ ئه‌گه‌رێن به‌لاڤه‌بوونا ڤایرۆسێ.

ئه‌ڤ هه‌ردووه‌ پێكڤه‌، هه‌م مرۆڤى ژ ژێده‌رێن نه‌ساخییێ دپارێزت هه‌م رێ لبه‌ر ڤه‌گوهاستنێ دگرت. خوه‌ پاراستن ژ؛ پێشوو، كڕنى، كۆژه‌كان (مشك وه‌كو نموونه‌)، چه‌كچه‌كووله‌ و هه‌ر گیانه‌وه‌ره‌كێ گومان هه‌بت ڤایرۆسان ڤه‌دگوهێزت. دبته‌ رێكه‌ك كو ڤایرۆس بمیننه‌ ل جهێ خوه‌ و ده‌ربازى مرۆڤان نه‌بن.

هه‌روه‌سا خوه‌ پاراستن ژ به‌رهه‌مێ گیانه‌وه‌ران ل هه‌روه‌ختێ هه‌بت، نه‌خاسمه‌ گۆشت و شیرێ خاڤ.

ل وه‌ختێ په‌یدابوونا نه‌ساخییێ، زه‌نگا خه‌ته‌رێ لێ دده‌ت و پێدڤییه‌ هه‌مى پێكڤه‌، كار بۆ كۆنترۆلكرنا نه‌ساخییێ بكه‌ن… هینگێ هه‌م ژێده‌ر خه‌ته‌ره‌ هه‌م نه‌ساخ و دۆرماندۆرێ وى.

ل دوماهییێ، پرسیارا هه‌رى گرنگ ئه‌وه‌: ل وه‌ختێ په‌یدابوونا نه‌ساخییێ، تا چ راده‌ خه‌لك بترست؟ ب گۆتنه‌كا دى، فه‌ره‌ ده‌زگه‌هێن میرى و راگه‌هاندن خه‌لكى بترسینت یان نه‌؟

ب دیتنا من، چونكى: ره‌وشه‌نبیرییا ساخله‌مییێ ل كۆمه‌لێ مه‌، گه‌له‌ك لاواز و به‌رته‌نگه‌؛ چونكى چاره‌سه‌رییا ئه‌ڤان نه‌ساخیان نینه‌ و ئه‌وا هه‌یه‌ ژى دبت به‌رده‌ست و كارا نه‌بت؛ چونكى خه‌لكێ مه‌ هێشتا گرێدایى ژینگه‌ها چاندنێ و په‌زخودانكرنێیه‌ و گرنگییێ ناده‌نه‌ كۆنترۆلكرنا فاكته‌رێن نه‌ساخبوونێ؛ چونكى ئالاڤ و ئامیرێن خوه‌پاراستنێ نه‌ ل ئاستێ پێدڤینه‌… پێدڤییه‌ خه‌لك بهێته‌ ترساندن، چونكى هه‌ر خه‌له‌تیه‌كا بچووك، نه‌دووره‌، سه‌رێ خودانى و دۆرماندۆرێ وى تێ ببه‌ت.

 

 

 

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.