“وەزارەتا خواندنا بلند و حوکمێ قەرەقوشی”

“وەزارەتا خواندنا بلند و حوکمێ قەرەقوشی”

م. اراز بشار بالەتەیی

دبیت ھەبوونا ھەژمارەکا شاشییان د ھەر بیاڤەکێ ژیانێ دا ھەتا رادەکی بابەتەکێ ئاسایی بیت و ھەر تاکە کەسەک ب سینگەکێ بەرفرەە وەربگریت. ھەر چەوا بیت چ تاکە کەس یان سازیێن حکومی یان ھەتا جڤاک ژی د بێ شاشی نینن و زانایێ ئەلمانی یێ بەرنیاس ئەنیشتاین دبێژیت “ھەر کەسێ چ شاشیان د ژیانا خو دا نەکەت واتە وی کەسی چ ھەول د ژیانا خو دا نە ئەنجامداینە و فێرنابیتن” و ئەز ژی وەک ماموستایەک ل زانکویا دھوک دگەل وێ بوچوونێ مە کو شاشییان ژی مفایێ خو یێ ھەی، ھەر چنە بیت ھەبوونا وان واتە ھەبوونا ھەولان بوئەنجامدانا کارەکی، لێ بمەرجەکی ئەگەر مفا ژ وان شاشییان بھێتە وەرگرتن و ببیتە سەربور و بنەمایەکێ بھێز بو ئەنجامدانا کارەکێ دروست و بەرھەمدار. لێ من پێ سەیرە ببینم کو گرنگترین و بەرزترین وەزارەت ل ولاتیً من کو وەزارەتا خواندنا بلندە ود ھەر سالەکا نوی دا ھژمارەکا بریارێن شاش دەردکەت ول سەرانسەری زانکویێن ھەرێمی دھێنە گشتاندن و چەسپاندن! سەیرترین بریارا وەزارەتا خواندنا بلند من دیتی بریارا گشتگیرکرنا ھەمی ماموستایێن زانکویێ وتایبەت یێن نوی باوەرنامە بدەستخوڤەئینای ب ئەنجامدانا خولەکا شەش ھەیڤی یا “رێکێن وانەگوتنێ” بێی دانانا ھەر پیڤەرەکی یان میکانیزمەکا لوژیکی بو ئەنجامدانا ڤی کاری! بابەتێ سەیرتر ئەوە کو ئەڤ بریارە ئەوان ماموستایان ژی بخوڤەدگریت یێن بسپورییا وان یا گشتی وتایبەت “رێکێن وانەگوتنی” وبێی ھەبوونا ھیچ جێوازییەکی دناڤبەرا دەرچوویێ ماستەرێ و دکتورایێ دا. ھەروەسا ئەنجامدانا ڤێ خولێ یا کرییە مەرج بو پێدانا ناسناڤێ زانستی و پلە بەرزکرنا زانستی!ئەگەر ب دیتنەکا زانستی ڤی بابەتی وەرگرین، دێ بینین کو بەراھیا چەسپاندنا ھەر جورە خولەکێ ل سەر کەسەکی پێتڤییە ئەڤان ھەر سێ خالان یان مەرجان بخوڤەبگریت: یەکەم خال و مەرج “پێویستی”یە، دووەم مەرج “مەرەم”ە و سێیەم مەرج “جورێ دەرئەنجامی” یە واتە دەرئەنجامەکێ ئەرێنی یان نەرێنی.
ل سەرانسەری وەلاتێن پیشکەفتی ول گشت دام و دەزگەھان پێویستییا ھەر جورە خولەکێ پێشتر دھێتە دیارکرن ل دویف ئەنجامێ ھژمارەکا ڤەکولینێن زانستی و ل دویف ھژمارەکا پیڤەران ژلایێ کەسانێن بسپور ڤە. ل دویف ھەرسێ مەرجێن من پێشتر ئاماژە پێکری پێتڤییە ئەو ماموستایێن بسپورییا وان “رێکێن وانەگوتنێ” بھێنە لێبورین ژ ڤان جورە خولان، ژبەر کو ئەو پێویست نینن و نا گەھینن چ مەرەمێن دیتر و بێ دوو دلی ئەو کەسێ بسپورییا وی “رێکێن وانەگوتنی” ب تێر و تەسەلی کورسێن خو یێن خواندنێ یێن ئەنجامداین ونامەک ل سەر بابەتەکێ گرنگ یا نڤێسی،ئەڤجا چ ماستەر یان دکتوراە. لەورا ئەڤ ماموستایە دلگران دبن و ھەست دکەن کو ئەڤ خولە دبیتە ئەگەرێ ب ھەدردانا دەم و شیانێن وان. ب کورتی و ب کارئینانا لوژیکی، ئەو کەسێ بو ماوێ دوو سالان یان چوار سالێن کورسێ خواندنا بلند فێرنەبیتن وانەیان بێژیت د ماوێ شەش ھەیڤان دا ژی چ فێرنابیتن! بەروڤاژی ڤێ چەندێ، بێتڤییە مفا ژ شیانێن وان بھێتە وەرگرتن ل ڤان جورە خولان ب گوتنا سمیناران و ھەر ئێک ل دویف بسپوری و شەھرازیێن وی. واتە ئەگەر ئەڤ ھەر ئێک ژڤان ماموستایان سمینارەکێ ل دور بابەتێ ناما خو یا ماستەرێ یان دکتورایێ پێشکەشی وان کەسان بکەتن یێن بسپورییا وان نە رێکێن وانەگوتنێ دێ دەرئەنجام باشتر بن بو ھەردوو لایان.
سەرەرای وێ چەندێ کو ھیچ ڤەکولینێن زانستی بو بابەتێ ڤێ بریارێ نەھایتنە ئەنجامدان ل زانکویێن ھەرێمێ، ھیج پیڤەر ژی نەھاتینە دانان و دیارکرن! دەرچوویێ ماستەرێ و دکتورایێ ھەردوو وەک ھەف شەش ھەیڤان پێتڤییە ئامادەی خولێ ببن! ھەروەسا سالێن خزمەتێ و ئاستێ ماموستای یێ روشەنبیری و رێزبەندییا زانکویا لێ خواندی و ھژمارا چالاکی وخالێن ماموستای بدەستخوڤەئیناین ب ھیچ رەنگەکی ل بەرچاڤ ناھێنە وەرگرتن. واتە سەرەدەری دگەل گشت ماموستایان دھێتە کرن ب یەک پیڤەر ئەو ژی بریارا وەزارەتێ یا شاشە! بدیتنا من وەک ماموستایەکێ بسپور دبیاڤێ رێکێن وانەگوتنێ دائەڤ بریارە وێ چەندێ رادگەھینیتن کو وەزارەتا خواندنا بلند باوەری ب دەرچویێن زانکویێن جیھانی یێن بریتانی و ئەمریکی و ئوسترالی و ئەلمانی و زانکویێن ھەرێما کوردستانێ ژی نینە!
ھەلبەت پرسیارێن گرنگ دڤی بابەتی دا ئەڤەنە: ئەرێ وەزارەتا خواندنا بلند بوچی ئەڤ بریارە دەرکر؟ ئەرێ ب چ جورە لوژیک دەرکر؟ ئەرێ یا بەرئاقلە کو وەزیرێ خواندنا بلند بوچوونا ھیچ شێوەرمەندەکیوەرنەگرتبیتن، یان ژی مە شێوەرمەند نینن؟ ب دیتنا من ئەڤ بریارە ھەولەکا سەرنەگرتییە بو چاککرنا ھژمارەکا دیا یا بریارێن شاش یێن وەزارەتا ناڤبری، بو نموونە پێشتر بریارەک ھات بو دەرکرن کو ئەو کەسێ تێکرایێ وی یێ بەکالوریوسێ ژ ٦٥% کێمتر بیتن ماف نینە بھێتە وەرگرتن ل خواندنا بلند یان ژی ناسناڤێ زانستی وەرگریت، لێ ئەڤ بریارە ب شێوەکێ زور بەرفرەە ھاتە پێشێل کرن ھەتا سالا ٢٠١٣ و ب دەھان یان ب سەدان کەس یێن تێکرایێن وان ژ زور ژ ٦٥% کێمتر ل خواندنا بلند ھاتنە وەرگرتن، و ھندەک ب رێکێن سەختە، تایبەت ل وەلاتێن وەک تورکیا و قبرێ و ھندستانی و مێرێ و ناسناڤێن زانستی ژی وەرگرتن و زوربەیا وان بوونە بارگرانی ل سەر زانکویان. ھەروەسا نەبوونا چ رێنمایان بو وەرگرتنا ڤان دەرچووێن ژ ڤان جورە وەلاتان باوەرنامە وەرگرتین بو ئەگەرێ پربوونا زانکویێن ھەرێمێ ژ ماموستایێن لاواز. ھەلبەت وەک دەرئەنجام ماموستایێ لاواز دێ قوتابیێن لاواز بەرھەم ئینیتن! گوتنەکا مەزنا یا کوردی یا ھەی دبێژیت: “تو چ بکەیە کارێ ئەو دێ ھێتە خوارێ”.
ھەلبەت نە دەستنیشانکرنا ماموستایێن لاواز و نەبوونا پێڤەرێن ساخلەم یا بوویە ئەگەرێ ژ دەستدانا مەرجێ دووێ یێ خولێن سەرکەفتی ئەو ژی “مەرەم”ە. ھیچ چورە خولەکا ب ڤی رەنگێ نوکە مە ل زانکویێن ھەرێمی ھەی نا گەھیتە مەرەمێن خو یێن دەستنیشانکری و دەرئەنجام دێ بتنێ ھەدردانا پارەی و دەمی و شیانان و یا ژ ھەمییان گرنگتر ب ھەدردانا پاشەروژا پێشڤەچوونا ئاستێ زانستی بیتن. دەمێ وەزارەت بەردەوام مەرجێن وەرگرتنێ ل خواندنا بلند نزم بکەت و رێنمایێن نوی و کاریگەر نەگریتە بەر دژی باوەرنامین سەختە و زانکویێن ئاست لاواز، دێ پاشەروژ لاوازتربیت.
سەبارەت مەرجێ سیێ و دوماھیێ کو “دەرئەنجام”ە، من وەک ماموستا پرسیارا ھژمارەکا زور یا وان ماموستایان کر یێن خولا رێکێن وانەگوتنێ ئەنجامداین ل زانکویێن سنورێ پارێزگەھا دھوکێ دەربارەی دەرئەنجامی و مفای، گشت ماموستا گازندێن رەوا ھەبوون ل سەر ستافێ وانەیان دبێژن ل ڤێ خولێ و پروگرامێ خواندنێ. زوربەی وان گازندە ژ رێکێن وانەگوتنا کلاسیک یا (ماموستا-سەنتەر) ھەبوون، واتە رێکێن وانەگوتنا وانەبێژێن خولێ دکەڤنن وگشت تیورینە و بوارێ پراکتیکی بخوڤەناگرن، لەورا کەسێن ئامادەبوی ھەست پ بێزاریێ دکەن و مفای ناوەرگرن! جھێ داخێ یە کو ئاستێ ماموستایێن ل خولێ دەرچووی نا ھێتە ھەلسەنگاندن و ڤەکولینێن بەردەوام ل سەر دەرئەنجامان ناھێنە ئەنجامدان! ئەرێ ئەگەر ھەلسەنگاندنا بەردەوام نەبیتن، دێ چەوا کێم و کاسی و ئارمانجێن ب دەستڤەھاتی ھێنە دەستنیشانکرن؟
ل دوماھیێ، گشت بوچوونێن بسپورێن “پێشخستنا کارێ ماموستایان یا بەردەوام” تەکەزیێ ل سەر دیارکرنا پێویستیا جورێ خولان دکەن ب رێکێن ئەکادیمی و وبەرچاڤ وەرگرتنا جیاوازیێن تاکەکەسی، ھەروەسا دەستنیشانکرنا مەرەما ھەر جورە خولەکێ و ھەبوونا ھەلسەنگاندنەکا رێکخستی یا روژانە و حەفتییانە و ھەیڤانە ھەتا بدوماھی ھاتنا خولێ ژ بو گەھشتن و دیارکرنا دەرئەنجامێ خولێ. لێ مخابن ل سەنتەرێ راھێنان و پێشخستنێ یێن زانکویێن مە ئەڤ مەرجە ناھێنە جێبەجیکرن و ئەڤ کارە وەک یاریا “دامێ” یان “چینگی” لێ ھاتیە، واتە ئەگەر ماموستایەکی باوەرناما ڤێ خولێ بدەستخوڤەئینا یان ب بەر بریارێ نەکەت ئەو قورتال بوو و گرنگ نینە مفا نەبیتن. ب دیتنا من سەیرترین بابەت ئەوە کو مەزنترین ھژمارا ماموستایێن کو زور پێتڤی بو ل سەر وان خولا رێکێن وانەگوتنێ ئەنجامدابا باوەرنامەیێن خو وەرگرتینە یان پلەیێن وان یێن زانستی ھاتینە بەرزکرن بەری ئەڤ بریارا وەزارەتێ دەربچیت، واتە ل جھێ ماموستایێن پێتڤی خولا رێکێن وانەگوتنێ ئەو ماموستا بەرکەتن یێن نەپێتڤی یان ژی ئەوێن بسپوریا وان رێکێن وانەگوتنی… حوکمێ قەرەقوشی یە!

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای