ده‌ستوورێ هه‌رێمێ یاریا سیاسى‌ یان بناغه‌یه‌كێ پاشه‌ڕۆژى‌ 3-3

فاضل عمر :

6
پێشێلكرنا سیسته‌مێ كارێ ناڤخوه‌یى
ئه‌ندام په‌ڕله‌مانه‌كێ گه‌ڕێن به‌رێ گۆت: ب گۆره‌ى سیسته‌مێ كارێ ناڤخوه‌یێ په‌ڕله‌مانى، هه‌ر ماده‌ یان قانوونا ژ ده‌نگدانێ ده‌ربازبوو، ئێدى ناهێته‌ گه‌نگه‌شه‌كرنڤه‌ ژبلى ب دو رێكان: ئێك، سه‌رۆكێ هه‌رێمێ قانوونێ ڤه‌گه‌ڕینت و ئاماژه‌ ب ئه‌وى ماده‌ى یان قانوونێ هه‌میێ بكه‌ت. دو، په‌ڕله‌مان بڕیارێ بده‌ت قانوون بهێته‌ راستڤه‌كرن، هه‌لبه‌ت پشتى كار پێ هاتیه‌كرن.
ده‌رهه‌قى ئه‌و پرۆژه‌ یان درافتا ده‌ستوورى ئه‌وا به‌رى شه‌ش سالان هاتیه‌ چاپكرن و هاتیه‌ هنارتن و دابه‌ش نه‌بووى، ئه‌وێ دانه‌یێ پرۆسێسا گه‌نگه‌شه‌ و ده‌نگدانێ ل په‌ڕله‌مانى ده‌ربازكریه‌ و به‌س ریفراندۆم مایه‌. ئه‌ڤجا وه‌ختێ په‌ڕله‌مان لژنه‌یه‌كێ بۆ به‌رهه‌ڤكرنا ده‌ستوورى هه‌لدبژێرت هه‌م كۆده‌تایه‌كێ لسه‌ر كار و به‌رهه‌مێ گه‌ڕه‌كا به‌رى خوه‌ دكه‌ت هه‌م سیسته‌مێ كارێ ناڤخوه‌یى پێشێل دكه‌ت.
ئه‌ڤه‌ ژى به‌رهه‌مه‌كێ فشارا پارتێن سیاسیه‌ لسه‌ر په‌ڕله‌مانى، ئه‌و پارتێن خوه‌ ژ په‌ڕله‌مانى مه‌زنتر دبینن و په‌ڕله‌مانى وه‌كو ئالاڤه‌كى بۆ بڕیارێن سیاسى بكاردئینن.
ئه‌ڤجا ئه‌ڤا دێ هێته‌كرن یان پێشێلكرنا سیسته‌مێ كارێ په‌ڕله‌مانییه‌ و كۆده‌تایه‌ لسه‌ر گه‌ڕێن پێشین یان وه‌كو هه‌رجار پارتێن سیاسى خوه‌ ژ په‌ڕله‌مانى مه‌زنتر دزانن و ئه‌ڤ كاره‌ پێ داینه‌ كرن.
7
به‌رته‌نگكرنا ده‌ستوورى د سیاسه‌تێ دا
وه‌كو ئاشكرا ده‌ستوور ژ بناغه‌ و ستوونێن حوكمه‌تینیێ و ده‌ستهه‌لاتان و هه‌ڤبه‌ندیان و شێوازێن ژیانێ و پێكڤه‌ژیانێ پێكدهێت. ب گۆتنه‌كا دى، ده‌ستوور ته‌رز و جۆرێ ده‌ستهه‌لاتێ و فۆرم و نژیارا وێ و شێوازێ هه‌ڤبه‌ندیێن خه‌لكى و حوكمه‌تێ دیار دكه‌ت. وه‌كى هه‌ڤبه‌ندى ب گشتى لسه‌ر هه‌ڤبه‌ندیێن جڤاكى و ئابۆرى و سیاسى و ره‌وشه‌نبیرى ئاڤا ببن و جۆرێ رێكخستنا ئه‌ڤان هه‌ڤبه‌ندیان گرنگ بت، پێدڤیه‌ ده‌ستوور لسه‌ر ئه‌ڤان هه‌ڤبه‌ندیان پێكڤه‌ ئاڤا ببت نه‌ ته‌نها د سیاسه‌تێ و هه‌ڤبه‌ندیێن سیاسىدا بهێته‌ به‌رته‌نگكرن و خه‌ندقاندن.
جڤاك ژ سیاسه‌تێ ته‌نێ پێكناهێت و پێ ناژیت ژى.. ل جڤاكه‌كێ میناكى، دبت سیاسه‌ت دوماهى خه‌ما خه‌لكى بت. بۆ خه‌لكى ئابۆر و هه‌ڤبه‌ندیێن جڤاكى گرنگترن ژ هه‌ر تشته‌كێ دى. ب گۆتنه‌كا دى، ده‌ستووره‌كێ ته‌نگژین و ئالۆزیێن سیاسى ته‌نێ چاره‌ بكه‌ت و بناغه‌یێن جڤاكه‌كێ كارا و چه‌له‌نگ و به‌رهه‌مدار نه‌دانت، دێ ده‌ستووره‌كێ فه‌تساندى بت.
ده‌ستوور قانوونا پێكهاتنا كۆمه‌لى هه‌میێ لسه‌ر شێوازێ ژیانێ و ژیان ژ هه‌ڤبه‌ندیێن سیاسى ته‌نێ پێكناهێت.. ژیان ژ هه‌وجه‌ییێن كه‌سان كۆمان پێكدهێت، ژیان ژ هزر و بیر و ره‌فتارێن كه‌سان و كۆمان پێكدهێت، ژیان ژ هه‌ڤبه‌ندیێن ئابۆرى و جڤاكى و ره‌وشه‌نبیرى و سیاسى پێكدهێت، ژیان هه‌وجه‌ى زانینێ و زانستانه‌، كۆمه‌ل هه‌وجه‌ى كۆمه‌كا جه‌ڤه‌نگانه‌ داكو خوه‌ پێكڤه‌ گرێده‌ت..هتد.
ئه‌ڤجا وه‌ختێ مه‌زنترین ئاڕێشه‌یێن ده‌ستوور چار بكه‌ت ئاڕێشه‌یێن سیاسى و سیاسه‌ت هه‌یمه‌نێ لسه‌ر ده‌ستوورى بكه‌ت نه‌ ده‌ستوور هه‌یمه‌نێ لسه‌ر سیاسه‌تێ بكه‌ت.. دێ ده‌ستوورێ پارتێن سیاسى بت و هه‌كه‌ر ماده‌یێن دى تێدا بن ژى، دێ خه‌مل و ره‌وش و جوانكارى بن.
من باوه‌رى هه‌یه‌، هه‌ر وه‌لاته‌كێ ژێرخانا وى سیاسه‌ت بت، هه‌وجه‌ى ده‌ستوورى نینه‌، هه‌وجه‌ى پێكهاتنا سیاسیه‌ یان قانوونه‌كا پێكهاتنا سیاسى و ئه‌ڤه‌ دێ بته‌ ده‌ستوور و ناهێلت ئاڕێشه‌ سه‌رهه‌لده‌ن. ل وه‌لاتێ مه‌، هێشتا هزر، ئه‌ز نابێژم خوه‌ڕوو هزرا سیاسى، ژێرخانه‌ و هه‌ر وه‌لاته‌كێ هزر لێ ژێرخان بت، هه‌وجه‌ى ئایدیۆلۆجیایێیه‌ نه‌ ده‌ستوورى. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ وێ ناگه‌هینت كو من دڤێت بێژم هه‌رێم هه‌وجه‌ى ده‌ستوورى نینه‌، لێ دێ دوباره‌ بێژم؛ تا چ راده‌ ئه‌م هه‌وجه‌نه‌ و كى دێ سه‌میانیێ لێ كه‌ت؟

8
سیسته‌مێ سه‌رۆكاتیێ یان یێ په‌ڕله‌مانى؟
ئه‌ڤ پرسیاره‌ چوونگێ هه‌مى بابه‌تیه‌. هه‌كه‌ر ئه‌ڤ بابه‌ته‌ ل ده‌رڤه‌ى په‌ڕله‌مانى ئێكئال ببایه‌، ئه‌و درافتا ئاماده‌یا پرۆژه‌یێ ده‌ستوورى دا كه‌ڤته‌ به‌ر ده‌نگدانێ و ئه‌ڤ قه‌رقه‌شه‌یا نهۆ ل مه‌یدانێ د بنه‌ڕه‌ت دا نه‌دهاته‌ دیتن و نه‌بهیستن.
به‌رى سیسته‌مى، پرسیار ئه‌وه‌؛ ئه‌رێ هه‌رێمێ سه‌رۆكه‌كێ ده‌ستهه‌لاتدار هه‌بت و بشێت بڕیارێن گرنگ بده‌ت چێتره‌؟ یان سه‌رۆكه‌كێ سیمبۆلیك هه‌بت و هه‌مى داڤێن ده‌ستهه‌لاتا وى د ده‌ستێ په‌ڕله‌مانىدا بن باشتره‌؟ ئه‌ڤه‌ گه‌وهه‌ر و ناڤه‌ڕۆك و مه‌ره‌ما دامه‌زراندنا لژنه‌یا هه‌ڤپشكه‌ و نه‌دانا درافتێ ده‌ستوورى بۆ ریفێراندۆمێ و دێ ناڤه‌ڕۆكا شه‌ڕ و شه‌ڕه‌نیخا چاڤه‌ڕێكرى ژى بت.
ئه‌ز دزانم ئه‌ڤ بابه‌ته‌ گرێدایى هه‌ڤڕكیا سیاسیه‌ و به‌رنامه‌ و پرۆژه‌یێن سیاسى ل ناڤ و ده‌رڤه‌ى هه‌رێمێ، و نه‌دووره‌ هیچ هه‌ڤبه‌ندى دگه‌ل دانوستاندنێ و گه‌نگه‌شه‌یێ و مه‌نتقى نه‌بت، لێ دێ بزاڤێ كه‌م ره‌ئیه‌كا مه‌نتقى و گونجاى دگه‌ل سه‌رده‌مى چێكه‌م.
ئێكه‌مین ئاڕێشه‌ ئه‌وه‌؛ پارتێن سیاسى دڤێت ئاڕێشه‌ و نه‌كۆكیه‌كا سیاسى ل په‌ڕله‌مانى چاره‌ بكه‌ن، ل هه‌مان وه‌خت، ئه‌وێ ئاڕێشه‌یێ ب ده‌نگێن خه‌لكى په‌سه‌ند بكه‌ن.. د گه‌ل دا، مه‌ نه‌ڤێت خه‌لك سه‌رۆكێ خوه‌ هه‌لبژێرت؟! ئه‌ڤه‌ ئێكه‌مین تشتێ نه‌ مه‌نتقیه‌ د ره‌فتارێن مه‌ دا. بۆچى خه‌لكى ته‌نێ ئه‌و مافه‌ هه‌بت تشته‌كێ ئالۆز و كوور و هزرى و ئاستبلند و دۆمدرێژ وه‌كو ده‌ستوورى په‌سه‌ند بكه‌ت، و تشته‌كێ گه‌له‌ك ب سانه‌هى و ساده‌ و دۆمكورت وه‌كو هه‌لبژارتنا سه‌رۆكه‌كى بۆ خوه‌ بۆ ده‌مێ چار سالان، ژ ئاستێ خه‌لكى بلندتر بت یان خه‌لكى ئه‌و مافه‌ نه‌بت؟!!
دووه‌مین تشتێ گرنگ ئه‌وه‌، ل ره‌وشا هه‌یى؛ كوردستان هه‌رێمه‌كا فیدراله‌ ژ ئیراقێ. ئه‌ڤه‌ پتره‌ ژ ساله‌كێ ئیراق ب هه‌مى شیانێن خوه،‌ شه‌ڕێ ده‌ستبادانێ و كه‌پشكاندنێ دگه‌ل دكه‌ت. ئه‌م هندى خوه‌ش-جیران بین، ده‌وله‌تێن جیران نه‌ڤێن ئه‌زموونا هه‌رێمێ سه‌ر بگرت. ئه‌ره‌بێن سونه‌ و ئیسلامچیێن جیهانى ل سه‌ر و ل ره‌خ خاكا وێ دڕنده‌ترین و هۆڤانه‌ترین شه‌ڕى دكه‌ن. ناڤخوه‌ییا هه‌رێمێ هند پرت و به‌لاڤه‌ نه‌ خه‌لكێ وێ شكلێ گه‌له‌كى دده‌ن، نه‌ كوردێن وێ وه‌كو نه‌ته‌وه‌یه‌كى ره‌فتارێ دكه‌ن. بلندترین ده‌ستهه‌لات ل ئه‌ڤى وه‌لاتى هێشتا لسه‌ر (دو پله‌س) هێزێن سیاسى دابه‌شكریه‌ و هێشتا فۆرمێ ئێك حوكمه‌ت و ئێك ده‌ستهه‌لات ل ئه‌ڤى وه‌لاتى جهگیر نه‌بوویه‌. ئه‌ڤه‌ ژبلى هێشتا ده‌وله‌تا قانوونێ خه‌ونه‌كه‌ و جڤاكێ سڤیل نه‌ كوردێن دابه‌شكرى لسه‌ر هۆزان، خه‌ونه‌كا دىیه‌. به‌رهه‌مێ سه‌ره‌كه‌یێ خه‌لكێ كوردستانێ تاكو نهۆ چاندن بوو ئه‌و ژى به‌ره‌ڤ نه‌مانێیه‌ و پێگوهۆڕكێ هه‌یى نه‌فت فرۆشتنه‌ تاكو سازتن جهگیر دبت. مه‌ ئێك رێ مایه‌ ژ هه‌لوه‌شانا ئابۆرى و برسێ رزگاربین ئه‌و ژى سه‌ربه‌خۆییا ئابۆریه‌ ژ ئیراقێ..هتد. ئه‌ڤه‌ هه‌كه‌ر ته‌نگاڤترین ره‌وش نه‌بت وه‌لاته‌ك یان ده‌ستهه‌لاته‌ك تووش ببتێ دێ چ بت؟! ل ئه‌ڤێ ره‌وشێ بابه‌تێ سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ ژى مه‌ ب ده‌ستێن خوه‌ لێ زێده‌كریه‌!
ئه‌م ل وه‌لاته‌كینه‌ ره‌وشا وێ وه‌سا دخوازت خودان ئێك بڕیار بت و ئه‌و بڕیاره‌ لسه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیێن بلندێن وه‌لاتى هاتبنه‌ ئاڤاكرن نه‌ به‌رژه‌وه‌ندیێن پارتێن سیاسى كو هه‌رئێكێ مه‌ره‌قه‌ك و دله‌ك و بایه‌ك و دۆسته‌ك و سه‌یرانگه‌هه‌ك و سترانبێژه‌كێ جودا هه‌یه‌. ل ره‌وشه‌كا هۆسا سه‌رۆكێ خه‌لكى ده‌ستهه‌لات پێداى دێ بۆ هه‌رێمێ چ كه‌ت و په‌ڕله‌مانێ دابه‌شكرى لسه‌ر پارتێن سیاسى (نه‌ خه‌لكى و ده‌ڤه‌ران) دێ چ كه‌ت و ئه‌و سه‌رۆكێ لبه‌ر سیبه‌را په‌ڕله‌مانى كار بكه‌ت دێ بۆ هه‌رێمێ چ كه‌ت؟
من نه‌ڤێت ب ئه‌ڤان گۆتنان بێژم؛ سیسته‌مێ سه‌رۆكاتیێ ره‌ها ژ یێ په‌ڕله‌مانى چێتره‌. نه‌خێر من دڤێت بێژم بۆ ئه‌ڤێ قۆناغا كوردستان و هه‌رێم تێرا دبۆرن و دابه‌شبوونا په‌ڕله‌مانى لسه‌ر لیستێن پارتێن سیاسى و جهگیرنه‌بوونا هه‌یكه‌لێ ده‌ستهه‌لاتداریێ ل هه‌رێمێ و ئێكنه‌گرتنا هێزێن سیاسى لسه‌ر بنه‌مایێن نیشتمانى و نه‌ته‌وه‌یى، ئانكو نه‌بوونا خه‌تێن سۆر بۆ هیچ هێزه‌كا سیاسى ل ئه‌ڤى وه‌لاتى، سیسته‌مێ سه‌رۆكاتیێ بۆ هه‌رێمێ و بۆ خه‌لكێ وێ چێتره‌، چونكى ل ره‌وشه‌كا وه‌كو ئه‌ڤرۆیا كوردستانێ، كه‌س رۆله‌كێ گه‌وهه‌رى دگێڕن و كه‌سێ لاواز بت یان لاوازكرى بت، نه‌شێت هیچ رۆله‌كى بگێڕت و هه‌بوون و نه‌بوونا پۆستى وه‌كو ئێك لێ دهێت.. ئانكو، سه‌رۆكه‌كێ بێده‌ستهه‌لات و بێبڕیار نه‌بت چێتره‌ ژ هه‌بت و نه‌شێت چو بكه‌ت!
سه‌رۆكێ خه‌لك هه‌لبژێرت دێ نوونه‌رێ خه‌لكى بت و یێ په‌ڕله‌مان هه‌لبژێرت دێ نوونه‌رێ په‌ڕله‌مانى بت. ئه‌ڤجا هه‌كه‌ر مه‌ باوه‌رى ب دیمۆكراسیا دروست هه‌بت، كو ده‌ستهه‌لات و سامانێ گشتى یێن خه‌لكینه‌ نه‌ یێن كه‌سه‌كینه‌ یان یێن ده‌سته‌كانن، هندى ئاستێ نوونه‌راتیا ده‌ستهه‌لاتان نێزیكى خه‌لكى بت دێ ره‌واتر بت. ئه‌ڤجا، سه‌رۆكێ خه‌لك هه‌لبژێرت دێ ره‌واتر بت و په‌ڕله‌مانێ خه‌لك هه‌لبژێرت دێ ره‌واتر بت و سه‌رۆكێ دادگه‌ها بلند ژى هه‌كه‌ر خه‌لك هه‌لبژێرت دێ ره‌واتر بت.‌
ل دوماهیێ من دڤێت چاڤه‌كى ل نموونه‌یه‌كێ زیندى بگێڕین و مفاى ژێ وه‌رگرین. ده‌ستهه‌لات ل ئیراقا فیدرال دابه‌شكریه‌، به‌س رۆل و ره‌وشا هه‌ر ده‌ستهه‌لاته‌كێ چاوایه‌؟ نموونه‌یه‌كێ زیندیه‌ و به‌رچاڤه‌ و باندۆرا وێ رۆژانه‌ و مه‌هانه‌ ل مووچه‌یێن فه‌رمانبه‌رێن كوردستانێ دیاره‌.
بلا په‌ڕله‌مان وه‌كو نوونه‌رێ چاڤدێرێ كارێن حوكمه‌تێ و قانوونداڕێژێ خه‌لكى، رۆلێ خوه‌ بگێڕت. بلا خه‌لك بۆ خوه‌ سه‌رۆكه‌كى هه‌لبژێرن بشێت نوونه‌راتیا وان دگه‌ل ده‌رڤه‌ بكه‌ت و سه‌روه‌ریا هه‌رێمێ بپارێزت و نه‌كه‌ڤته‌ به‌ر باندۆرا پارتێن سیاسى. ئه‌ڤه‌ نوونه‌راتیه‌كا مه‌نتقیه‌؛ په‌ڕله‌مان نوونه‌رێ چاڤدێره‌ ل كارێن حوكمه‌تێ و سه‌رۆكێ خه‌لك هه‌لبژێرت نوونه‌رێ چاڤدێره‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن ده‌رڤه و سه‌روه‌ریا هه‌رێمێ‌.
ئێك ئاڕێشه‌ دمینت؛ دێ چاوا سه‌رۆكێ هه‌لبژارتى به‌س بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن هه‌رێمێ هه‌میێ كار كه‌ت و ناكه‌ڤته‌ به‌ر باندۆرا پارته‌كا سیاسى.. ب دیتنا من ئێك ماده‌یێ قانوونى دشێت ئه‌ڤێ ئاڕێشه‌یێ چاره‌ كه‌ت ئه‌و ژى ماده‌یه‌ك ل قانوونا سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ بهێته‌ نڤیسین ناڤه‌ڕۆك هۆسا بت: هه‌ركه‌سێ ل ده‌نگدانه‌كا گشتى بوو نوونه‌رێ خه‌لكێ كوردستانێ، بۆ سه‌رۆكاتیا هه‌رێمێ (یان هه‌ر پۆسته‌كێ گشتى و سه‌رانسه‌رى) پێدڤیه‌ ده‌ستى ژ پۆست و كارێ پارتایه‌تى بۆ ده‌مێ سه‌رۆكاتیێ، به‌رده‌ت.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای