ده‌ستوورێ هه‌رێمێ یاریا سیاسى‌ یان بناغه‌یه‌كێ پاشه‌ڕۆژى‌ 2-3

فاضل عمر :

3
ریفراندۆم
وه‌ختێ باسێ ریفراندۆمێ دهێته‌كرن، ئۆتۆماتیكى باسێ گه‌ل یان نه‌ته‌وه‌یه‌كا هۆشیار دهێته‌كرن. هۆشیار ئانكو كه‌سێ ئاگه‌هدار ژ هه‌بوون و رۆلێ خوه‌یێ كه‌سى د ژیانێ دا و هه‌بوونا خوه‌ د جڤاكى و جیهانێ دا وه‌كو توخمه‌كێ كاریگه‌ر و گرنگ و فه‌ر، هه‌كه‌ر وێڤه‌تر نه‌چم و هۆشیاریێ ب رۆلێ گه‌ردوونىڤه‌ گرێ نه‌ده‌م.
پرسیار ئه‌وه‌؛ ئه‌رێ چه‌ند ژ خه‌لكێ كوردستانێ خوانده‌وارن كو درافتا ده‌ستوورى بخوینن؟ و چه‌ند خوه‌ندا و خودان باوه‌رنامه‌ دزانن هه‌ر ماده‌یه‌ك بۆ چى هاتیه‌ دانان و دێ چ خزمه‌تا گشتى و كه‌سى كه‌ت؟
بۆ جڤاكه‌كێ د قۆناغا گوهاڕتنێ دا یان هێشتا ژ ئالیێ جڤاكىڤه‌ ل قۆناغا هۆزێ و ژ ئالیێ هزرىڤه‌ ل قۆناغا دینى و پێشتر.. دێ چ ده‌ستووره‌ك بۆ په‌سه‌ند و دروست و گونجاى بت؟ بێگومان ئه‌و ده‌ستوورێ هزر و ره‌فتار و باوه‌ریێن كۆمه‌لێ هه‌یى په‌سه‌ند دكه‌ن. ئه‌ڤجا وه‌ختێ ئه‌م باسێ ریفراندۆمێ ل درافته‌كا مۆدێرنا ده‌ستوورى دكه‌ین، یان ئه‌م باسێ چاڤلێكرنێ دكه‌ین یان باسێ راگرتنا جڤاكى ل ره‌وشا نهۆ دكه‌ین. هه‌ردو ژى ژێكخرابترن.
من نه‌ڤێت هوون هزر بكه‌ن ئه‌ز دژى دیمۆكراسیێ دئاخڤم، ئه‌ز دژى تشتێن نه‌گونجاى دئاخڤم. ئه‌وێ ره‌ئیا خوه‌ لسه‌ر ده‌ستوورى بده‌ت، پێدڤیه‌ بزانت ده‌ستوور چیه‌ و بۆ چیه‌ و چى بۆ كه‌سان و بۆ كۆمێ باشتره‌. چونكى ده‌ستوور بۆ كه‌سان و كۆمان دهێته‌ دانان و باندۆر ده‌ربازى هه‌مى كۆمه‌لى دبت. ب گۆتنه‌كا دى، ده‌ستوور ژ هه‌ڤبه‌ندیێن كه‌سێن ته‌ك ده‌ربازى چینان دبت تاكو دگه‌هته‌ كۆمه‌لى هه‌میێ و خوه‌ دكه‌ته‌ خودانێ كۆمه‌لى ب ده‌وله‌تڤه‌.
ده‌ستوور قانوونا گشتیا پێكڤه‌ژیانا هه‌مى مرۆڤێن ته‌كه‌ د كۆمه‌له‌كىدا، نه‌ قانوونه‌كا پیرۆزه‌ وه‌كو شه‌ریعه‌تى، نه‌ بۆ رێكخستنا هه‌ڤبه‌ندیێن هۆزانه‌، نه‌ ژى به‌رته‌نگه‌ بۆ شێوازێ كاركرنا حوكمه‌تێ یان رێڤه‌به‌ریانه‌.
له‌و، هه‌كه‌ر بازاڕكرن و لسه‌رێك زێده‌كرن نه‌بت، ئه‌ز وه‌سا هزر دكه‌م، جڤاكێ كوردستانى پێكڤه‌ نه‌گه‌هشتیه‌ ئه‌وى ئاستى بۆ خوه‌ ده‌ستوورى دانت و په‌سه‌ند بكه‌ت و كار پێ بكه‌ت. ل ئه‌ڤێ قۆناغێ، هه‌كه‌ر ده‌ستوور هه‌وجه‌ییه‌كا گه‌وهه‌رى بت، دێ گه‌له‌ك باشتر بت، هنده‌ك شه‌هره‌زا دانن و په‌ڕله‌مان پێدا بچت و په‌سه‌ند بكه‌ت و حوكمه‌تا هه‌رێمێ كار پێ بكه‌ت. پشكداركرنا خه‌لكى پتر كاره‌كێ روومه‌تیه‌، چونكى دادیا جڤاكى و ئێمناهى و ده‌لیڤه‌یێن كارى و بانه‌كێ خه‌لكى ژ بارانێ و هه‌تاڤێ بپارێزت و حوكمه‌تینیا باش و ده‌وله‌تا قانوونێ و هه‌لوه‌شاندنا بنه‌مایێن گه‌نده‌لیێ و مرۆڤكانێ.. بۆ خه‌لكى گرنگترن ژ شه‌ڕێ پارتێن سیاسى لسه‌ر پۆستێن په‌ڕله‌مانى و وه‌زاره‌تان و شێوازێ خه‌رجكرنا بودجه‌یێ.
4
كى ده‌ستوورى دانت؟
نه‌دووره‌ وه‌كو خوارزایێ من یێ نه‌خوانده‌وار و بێشۆل و بێ سه‌ربۆر و بێ به‌رهه‌م ژبلى زاڕۆكان، و رێ دده‌ته‌ خوه‌ ره‌خنه‌یێ ل سیاسه‌تا نه‌فتێ و رۆلێ ئه‌مریكا و سعۆدیێ و رۆسى بگرت، هه‌ركه‌سه‌كێ ژ خوه‌ رازى، ماف هه‌بت و رێ بده‌ته‌ خوه‌ بێژت ئه‌ز دێ ده‌ستوورى دانم.
لێ هه‌كه‌ر ل ئاسته‌كێ بلندتر باخڤین، یا دروست ئه‌وه‌ ده‌ستوور ب ده‌ستێ هنده‌ك كه‌سێن شه‌هره‌زا بهێته‌ نڤیسین و په‌ڕله‌مان په‌سه‌ند بكه‌ت و هه‌كه‌ر مه‌ گه‌له‌كێ باژێڕى و هۆشیار هه‌بت، ئانكو خه‌لك وه‌كو هزر و به‌رهه‌م ل قۆناغا سازتنێ و بازرگانیێ بن، دشێن رۆلێ په‌ڕله‌مانى بگێڕن و ده‌نگى لسه‌ر ده‌ستوورى بده‌ن. ئانكو خه‌لك بۆ كاره‌كێ هۆسا گرنگ (ده‌ستوور) بقڕژنه‌ سه‌ر جاده‌یان و بخوازن ئه‌و ب خوه‌ ده‌ستوورى هه‌لسه‌نگینن نه‌ نوونه‌رێن وان، هینگێ ئاستێ هۆشیاریێ و حه‌زا خه‌لكى گرنگن و خه‌لكى دڤێت مافێ خوه‌ ژ په‌ڕله‌مانى بستینت و ئه‌و ب خوه‌ پشكدارى پرۆسێسێ ببت.
من دڤێت بێژم؛ په‌ڕله‌مان ده‌ستوورى دانت، نه‌ تاوانه‌ و نه‌ خه‌له‌ته‌ ژى، ئه‌ز ئه‌ڤێ باش دزانم، به‌س پرسیار ئه‌وه‌، په‌ڕله‌مانى یان ئه‌و لژنه‌یا هاتیه‌ راسپارتن، هند كه‌سێن شه‌هره‌زا و خودان سه‌ربۆر و تایبه‌تمه‌ند ل هه‌مى بیاڤێن ژیانێ هه‌نه‌ داكو ده‌ستوورى دانن؟ نه‌ به‌س ئه‌ڤه‌، ئه‌رێ مه‌ ل كوردستانێ ئه‌ڤ كه‌سه‌ هه‌نه‌ یان نه‌؟ چونكى وه‌كو هه‌مى دزانن، ده‌ستوور قانوونا بنه‌ڕه‌تیا ژیانا جڤاكه‌كیه‌ و ژیان ژ هه‌مى هزر و كار و ره‌فتار و به‌رهه‌م و هه‌ڤبه‌ندیان پێكدهێت، و ریفراندۆم یان په‌سه‌ند و پشته‌ڤانیا گه‌لێرى نابته‌‌ به‌هانه‌ كو تشته‌كێ باش هاتیه‌ كرن، دنیایه‌ گه‌ر كۆپیه‌كا دىیا ده‌ستوورى بهێته‌ به‌رهه‌ڤكرن و ریفراندۆم ژى لسه‌ر بهێته‌كرن. ته‌نها دێ ل ئاستێ جیهانێ كاره‌كێ جوان و ره‌وا بت، چونكى ب حه‌ز و ڤێیانا گه‌له‌كىڤه‌ هاتیه‌ گرێدان. نه‌خوه‌، ریفراندۆم لسه‌ر پرتووكه‌كا ته‌مام، وه‌كو ده‌ستوورى، نه‌ ئه‌رێ بۆ ئه‌رێ یه‌ نه‌ نه‌خێر بۆ نه‌خێڕه‌.. نابت هه‌مى ماده‌یێن ده‌ستوورى ب دلێ هه‌مى كه‌سان بن! له‌و، پێكهاتنا په‌ڕله‌مانتارێن ئاگه‌هدار و شه‌هره‌زا گرنگتر و دروستتره‌.. ئه‌و تێ نه‌بت، ماده‌یێن ده‌ستوورى ئێك ئێكه‌ بكه‌ڤنه‌ به‌ر ده‌نگدانێ، ئه‌و ژى نزانم تا چ راده‌ دێ هێته‌كرن.
هه‌روه‌سا، ده‌ستوور ژ هندێ مه‌زنتر و گرنگتره‌ په‌ڕله‌مان لژنه‌یه‌كا هه‌ڤپشكا لیستێن سیاسى پێكبینت و ئه‌و لژنه‌یا هاتیه‌ لێكدان دگه‌ل رێز و قه‌دره‌كێ هندى گه‌ردوونى مه‌زن بۆ هه‌میان، پتر دێ لژنه‌یه‌كا سیاسى-ئاراسته‌ بت و هه‌ر پارته‌كا سیاسى ب رێكا نوونه‌رێن خوه‌ دێ پشكا خوه‌ د ناڤ ده‌ستوورى كه‌ت و ئه‌ز پشتراستم دێ هه‌ر لیسته‌ك بازاڕى دگه‌ل یێن دى كه‌ت و خه‌لك و پاشه‌رۆژ و قانوونا ژیانێ دێ خه‌ما دوماهیێ بت.
چونكى ره‌وشا مه‌ ئه‌ڤه‌یه‌ و ده‌ستوور بۆ كه‌سه‌كى یان ده‌سته‌كه‌كێ یان پارته‌كا سیاسى یان چینه‌كێ ناهێته‌ دانان، ده‌ستوور شێوازێ ژیان و سه‌ره‌ده‌ریكرن و به‌رهه‌مئینانا گه‌له‌كى دێ رێكئێخت، پێدڤیه‌ كه‌سێن شه‌هره‌زا و تایبه‌تمه‌ند داڕێژن و په‌ڕله‌مان پێدا بچت و په‌سه‌ند بكه‌ت یان بده‌ته‌ ریفراندۆمێ.
ئه‌ڤا دى، ب دیتنا من، یاریه‌كا سیاسیه‌ و هیچ خزمه‌تا ده‌ستوورى ناكه‌ت. چونكى دێ ده‌ستووره‌كێ سیاسى هێته‌ دانان و ده‌ستوورێ سیاسى دێ ره‌نگڤه‌دانا ره‌وشا سیاسییا ئالۆز و پرت و به‌لاڤا پارتێن سیاسیێن هه‌رێمێ بت. ئه‌ڤجا، هه‌كه‌ر لژنه‌یێ به‌رهه‌مه‌ك ژى هه‌بت، وه‌كو ئه‌ز هزردكه‌م، نابته‌ ده‌ستوور دێ پێكهاتنه‌كا سیاسى بت. و پێكهاتنا سیاسى ل ده‌رڤه‌ى ده‌ستوورى دهێته‌كرن نه‌ د ناڤ دا. ده‌ستوور سنۆر و چارچۆڤه‌یێن كارێ سیاسى دیار دكه‌ت نه‌ پێكهاتنا سیاسى.
چاوا بت، من دڤێت بێژم، په‌ڕله‌مانى خوه‌ تووشى بابه‌ته‌كى كریه‌، یان هاتیه‌ تووشكرن كو د بنه‌ڕه‌ت دا ژ ئه‌ركێن وى نینه‌.. په‌ڕله‌مانى ده‌ستوورێ هه‌رێمێ دانابوو و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا گشتى و بۆ پاراستنا ئێكڕێزیا سیاسى ل هه‌رێمێ، دشێیا پرۆتۆكۆله‌كى بده‌ته‌ واژۆكرن كو پاش په‌سه‌ندكرنا درافتا هه‌یى، ئێكسه‌ر راستڤه‌كرنا ماده‌یێن ئاڕێشه‌دار د ماوه‌یێ مه‌هه‌كێ دا بهێته‌كرن و سه‌رۆ نه‌ئێشه‌!
ئه‌ز دێ دیسا بێژم، پارتێن سیاسى دڤێن ئاڕێشه‌یێن خوه‌یێن سیاسى ل په‌ڕله‌مانى چاره‌ بكه‌ن كو شۆلێ په‌ڕله‌مانى نینه‌.. و پێ ناهێته‌كرن ژى. ئه‌و شۆله‌ ل كۆمبوونێن بیرۆیێن سیاسى دهێته‌كرن. چونكى پارتێن سیاسى نه‌شێیان بگه‌هنه‌ رێكه‌ڤتنه‌كێ ل شێوازێ ده‌ستهه‌لاتا سیاسى كانێ په‌ڕله‌مانى بت یان سه‌رۆكاتى بت و درافتا كه‌ڤن سه‌رۆكاتیه‌.. ئه‌ڤ بابه‌ته‌ هاتیه‌ ئازراندن و ترسا من ئه‌وه‌ هند ئاڤێ ڤه‌خوت ب هه‌رێمێڤه‌ بپه‌قت!
5
شۆلێ په‌ڕله‌مانى و رۆلێ خه‌لكى
هندى ئه‌ز ئاگه‌هدار، ل وارێ قانوونێ، په‌ڕله‌مان قانوونان په‌سه‌ند دكه‌ت، هه‌كه‌رچى په‌ڕله‌مانى لژنه‌یه‌كا قانوونى هه‌یه‌ و نه‌دووره‌ ئێك ژ ئه‌ركێن وێ، ژبلى پێداچۆنا درافتێن قانوونى، هاریكاریا داڕێشتنا قانوونان بت، ئه‌ڤه‌ هه‌كه‌ر په‌ڕله‌مانى هند ئه‌ندامێن شه‌هره‌زا ل ئه‌ڤى وارى هه‌بن. چونكى دوور نینه‌ ل هه‌لبژارتنه‌كێ هیچ كه‌سه‌كێ قانوونزان و قانوونناس بهێته‌ هه‌لبژارتن و هه‌مى په‌ڕله‌مانتار كه‌سێن نه‌شه‌هره‌زا بن ل وارێ قانوونێ. ئانكو، دبت لژنا قانوونى ل گه‌ڕه‌كا په‌ڕله‌مانى كه‌سه‌كێ قانوونزان تێدا نه‌بت، هه‌روه‌سا، مگرتى هنده‌ك ئه‌ندامێن په‌ڕله‌مانى قانوونزان ‌بن، كى دبێژت دێ هند شه‌هره‌زا بن د دانانا ده‌ستووران دا؟ ده‌ستوور پێشنیازا سیاسیانه‌ لبه‌ر فشارا گشتى، و پسپۆر و شه‌هره‌زا دادڕێژن و په‌ڕله‌مان یان خه‌لك په‌سه‌ند دكه‌ن. ئه‌ڤه‌ هه‌ڤكێشه‌كا گه‌له‌ك ساده‌یه‌:
•هه‌وجه‌یى (جڤاكا سڤیل یان كۆمه‌ل)- پێشنیاز (حوكمه‌ت)- داڕێشتن (شه‌هره‌زا)- په‌سه‌ندكرن (په‌ڕله‌مان یان خه‌لك)- كارپێكرن (كۆمه‌ل هه‌مى).
ئه‌ڤجا وه‌ختێ لژنه‌یه‌ك ژ په‌ڕله‌مانى قانوونه‌كێ یان ده‌ستوورى دادڕێژت، ئۆتۆماتیكى ئه‌و لژنه‌ رۆلێ لژنه‌یا شه‌هره‌زا و پسپۆران ل ئه‌وى بیاڤى دگێڕت، دگه‌ل ژ ده‌ستنه‌دانا سیفه‌تێ ئه‌ندامه‌تیا په‌ڕله‌مانى. ب گۆتنه‌كا دى، په‌ڕله‌مانێ گڤاشتى (لژنه‌یا هه‌ڤپشك نه‌ تایبه‌تمه‌ند) دێ ده‌ستوورى دانت و یێ گشتى دێ پێدا چت و خه‌لك دێ په‌سه‌ند دكه‌ت. ئه‌ڤه‌ گوهاڕتنا رۆلانه‌ یان دیمه‌نێ 1 و 2 و 3ێنه‌ ژ شانۆنامه‌یه‌كا سیاسى؟
ئه‌ڤا روو دده‌ت، بۆ من ئێك نیشانا ئێك تشتیه‌ و نابنه‌ دو، ئه‌و ژى ئه‌وه‌؛ مه‌ ده‌ستووره‌كێ كاملان و كۆك نه‌ڤێت، مه‌ ده‌ستوورێ پێكهاتنا سیاسى دڤێت و مۆهرا خه‌لكێ هه‌رێمێ لسه‌ر بت داكو كه‌سێن وه‌كو من ئه‌زماندرێژیان نه‌كه‌ن و بێژن ئه‌ڤه‌ پێشێلكرنا دیمۆكراسیێیه‌.. ئه‌م دێ ب رێكا سیسته‌مێ دیمۆكراسیێ تشته‌كێ ل قه‌ید و قاسا خوه‌ چێكه‌ین، نه‌خاسمه‌ هه‌كه‌ر سیاسى رازیبوون و پێكهاتن، خه‌لك هه‌مى پێشوه‌خت پێكهاتینه‌ و رازینه‌.
پرسیار ئه‌وه‌؛ ل ئه‌ڤان 24 سالێن بۆرین خه‌لكه‌كێ سڤیل و بێئال ل كوردستانێ په‌یدابوویه‌ یان هێشتا خه‌لكێ كوردستانێ هه‌مى لسه‌ر پارتێن سیاسى دابه‌شن و جڤاكێ سڤیل و نه‌سیاسى ل كوردستانێ نینه‌؟
ئه‌ڤه‌ گه‌له‌ك گرنگه‌ دا بزانین جاده‌ دێ چه‌ند دگه‌ل پێكهاتنا سیاسى بت و ده‌ستوورێ نوو دێ چه‌ند جاده‌یا كوردستانى راگرت و پێكڤه‌ گرێده‌ت.. چونكى هه‌كه‌ر خه‌لك هێشتا هه‌مى سیاسى بن و به‌س، هینگێ پێكهاتنا سیاسى و سیاسیكرنا ده‌ستوورى دێ تشتێن ئه‌رێنى و باش بن، به‌س هه‌كه‌ر جڤاكێ سڤیل په‌یدا ببت، كۆمه‌ل ب پێكهاتنا سیاسى ته‌نێ رازى نابت، كۆمه‌لى ده‌ستووره‌كێ كاملان دڤێت و هه‌ڤبه‌ندیێن جڤاكى و ئابۆرى و ره‌وشه‌نبیرى به‌رى یێن سیاسى تێدا بن، بابه‌تێ خودانتیێ و ملكداریێ ب رۆهنى ئاشكرا بن. ئانكو كى خودانێ ئه‌ڤى وه‌لاتیه‌ كه‌سێن ته‌ك یان پارتێن سیاسى یان حوكمه‌ت؟
ده‌ستوور بۆ ژیان و پێكڤه‌ژیانا خه‌لكیه‌ نه‌ بۆ پێكهاتنا سیاسى ته‌نێیه‌.
ئه‌ڤه‌ ئالیه‌كێ بابه‌تیه‌، ئالیێ دى ئه‌وه‌؛ دامه‌زراندنا لژنه‌یه‌كێ و ئه‌و لژنه‌ پتر ب ئاراسته‌یه‌كا سیاسى بت، دێ كه‌نگى لسه‌ر ده‌ستوورى پێك هێت و داڕێژت و پێدا چت، نه‌خاسمه‌ هه‌كه‌ر وه‌خت سێ مه‌هـ بن. دنیایه‌ هه‌ر وه‌كو ده‌ستوورێ ئیراقێ وه‌خت بۆ ده‌ڤه‌رێن كوردستانى ل ده‌رڤه‌ى هه‌رێمێ وه‌خت ژى بهێته‌ دیاركرن و وه‌خت بۆرى و ئه‌نجام نه‌بن، دێ چ كه‌ن؟ ئانكو هه‌كه‌ر لژنه‌یا ناڤبرى ل وه‌خت شۆلێ خوه‌ نه‌كر، دێ چ كه‌ین؟ ئانكو پلان 2 چیه‌؟ گیرۆكرنا ده‌ستوورى نه‌ بابه‌ته‌كێ گه‌وهه‌ریه‌، ئه‌ڤه‌ بیست و چار سالن هه‌رێم بێ ده‌ستوور؛ ئه‌ڤه‌ شه‌ش سالن دستوورێ په‌ڕله‌مانى په‌سه‌ندكرى و بۆ ریفراندۆمێ به‌رهه‌ڤكرى، د هنده‌ك ئۆده‌یان ڤه‌ تۆزگرتى بوویه‌. ژ نشكێڤه‌ هاته‌ بیرا مه‌ مه‌ دستوور نینه‌!! هیڤیدارم ئه‌ڤا دهێته‌كرن‌ هه‌رێمێ بێ سه‌رۆك نه‌هێلت، كو نه‌دووره‌ مه‌ره‌م هه‌ر ئه‌و بت.
چونكى درافته‌كا دستوورى ئاماده‌یه‌ و پرۆسێسا خوه‌یا قانوونى ل په‌ڕله‌مانى ده‌ربازكریه‌، و به‌س مایه‌ ده‌نگدان ب (خێر و نه‌خێر) لێ بهێته‌ كرن.. بۆچى په‌ڕله‌مانى لژنه‌یه‌كا دى و درافته‌كا دى لبه‌ره‌؛ ئه‌رێ ئه‌ڤه‌ نه‌ پێشێلكرنه‌كا رۆهن و ئاشكرایه‌؟

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای