دكتاتۆرییا ئه‌مریكی یان دكتاتۆرییا ئه‌ره‌بی؟

د.نه‌سره‌ددین ئیبراهیم گولى* :

گه‌له‌ك جاران مه‌ گوهـ ل هندێ‌ دبیت كو ده‌مێ‌ دیارده‌ و روودانێن سیاسی ل جهه‌كێ‌ وه‌كی ده‌ڤه‌را رۆژهه‌لاتا ناڤین دروست دبن، گۆنه‌ها وان دئێخنه‌ ستۆیێ‌ ده‌زگه‌هێن سیخۆریێن فلان و فلان وه‌لاتی، بۆ نموونه‌؛ ره‌وشه‌نبیرێن ئه‌ره‌ب و غه‌یری وان ژی هه‌میشه‌ ڤان ئاریشه‌یێن ده‌ڤه‌رێ‌ دئێخنه‌ ستۆیێ‌ ده‌زگه‌هێن سیخۆریێن ئه‌مریكی، هنده‌ك وان بۆ تیۆرییا پێكدادانا شارستانیه‌تان یا سامۆئێل هانتیگتۆنێ‌ ئه‌مریكی دزانن [1 : 289 ]، ب باوه‌را ڤان ره‌وشه‌نبیران هه‌می ئه‌ڤ بزاڤه‌ جێبه‌جێكرنا تیۆرییا ڤی مامۆستایێ‌ زانستێن سیاسییه‌. به‌لێ‌ هه‌كه‌ر مرۆڤ هنده‌كێ‌ هوورتر ته‌ماشه‌ی بابه‌تی بكه‌ت، ب دیتنه‌كا سایكۆلۆژیكانه‌ ڤان دیارده‌یان لێكبده‌ت، دێ‌ بینیت كو ئه‌ڤ جۆره‌ هزره‌ پشكه‌كه‌ ژ هزر و كارێ‌ ژ خوه‌دانه‌پاشا سالۆخه‌ت و تایبه‌تمه‌ندییه‌كا خراب و پیس، یاكو د تیۆرییا سایكۆلۆژیایا شرۆڤه‌كارییا فرۆیدیاندا ناڤێ‌ وێ‌ لكاندن ( projection )، ئانكو لكاندنا وان سالۆخه‌تانه‌ ب كه‌س یان كه‌سان و لایه‌نێن دیتر [2 : 214 ]، ئه‌ڤه‌ ژی جۆره‌ك میكانیزمێن به‌رگریكرن یان فرت و فێلێن سایكۆلۆژینه‌ كو مرۆڤێن لاواز بۆ ڤه‌شارتنا كه‌توارێ‌ خوه‌ یان ره‌ڤین ژ مه‌ترسیێن وێ‌ بكاردئینن. ڤان ره‌وشه‌نبیران هندی ته‌كه‌زا خوه‌ كرییه‌ سه‌ر ڤان جۆره‌ هزران، به‌رێ‌ خوه‌ دابایه‌ خه‌لكێ‌ خوه‌ و ئه‌ڤ وزه‌ ( ئێنێرژی) و پۆتانسیێله‌ ( potential ) لناڤ خه‌لك و جه‌ماوه‌رێ‌ خوه‌ خه‌رج كربایه‌، چو گۆمان تێدا نینه‌ كار نه‌دگه‌هشته‌ هندێ‌ ژ چه‌نده‌ها وه‌لاتێن ئه‌ره‌بی و ئیسلامی هزاران گه‌نج ڕابن و بێن ل وه‌لاتێن وه‌ك سووریێ، ئیراقێ، یه‌مه‌ن و كوردستانێ‌ و … هتد، و ڕێكخراوێن تیرۆریستی و دڕنده‌یێن وه‌كی داعش و بۆكۆحه‌رام و ئه‌لشه‌باب لێ‌ دروست ببن، كو به‌رهه‌مێ‌ كارێ‌ وان تشته‌ك نینه‌ ژ مالوێرانی و زۆرداری و سته‌م و جینۆسایدكرنا زارۆك و ئافره‌ت و خه‌لكێ‌ سیڤیل.
هه‌كه‌ر مه‌به‌ستا ڤان ره‌وشه‌نبیران ئه‌وه‌ ڤێ‌ چه‌ندێ‌ بێژن كو ئه‌مریكا و سیاسه‌تا وێ‌ ب دره‌وا سیاسه‌تا دابه‌شبوونا ده‌ڤه‌رێ‌ و رۆژهه‌لاتا ناڤین جێبه‌جێ‌ دكه‌ن، یاكو مێنتالیته‌یا دۆگماتی و دیكتاتۆریانه‌یا ده‌ستهه‌لاتدار و خه‌لكێ‌ وێ‌ ئه‌گه‌رێ‌ سه‌ره‌كیێ‌ سه‌رهلدانا ڤێ‌ چه‌ندێ‌ و گه‌له‌ك ژ ئاریشه‌یێن وێیه‌، به‌لێ‌ پێدڤییه‌ بهێته‌ گۆتن كا ئه‌ڤ ره‌وشه‌نبیر و ده‌ستهه‌لاته‌ چى زیان ڤێدكه‌ڤیت هه‌كه‌ر چه‌ند پارچه‌یه‌ك ژ (وه‌ته‌ن ئه‌ره‌بی) ژێڤه‌ببیت، و ئه‌ڤ پارچه‌یه‌ كو دبنه‌ره‌تدا نه‌ئه‌ره‌بن و نه‌هیچ په‌یوه‌ندییه‌كا جڤاكی، نه‌ته‌وه‌یی، دیرۆكی ب ڤێ‌ چه‌ندێ‌ ڤه‌ نینه‌، ئه‌ڤه‌ ژ لایه‌كی. ژ لایه‌كێ دیترڤه‌ كاودانێن ته‌حل و دژوارێن ژیانا چه‌نده‌ها سال و سه‌ده‌یان دگه‌ل ڤی (وه‌ته‌ن ئه‌ره‌بی) هند كارتێكرنا خراب لسه‌ر پێكهاته‌یا سایكۆلۆژی و ستراكتوورێ‌ كه‌ساتی و جڤاكییا تاكێن وێ‌ كری كو جودابوون ژ ڤێ‌ پارچه‌یا مه‌زنا نه‌كوردی ببیته‌ هیڤی و ئۆمێدا هه‌ره‌ مه‌زنا هه‌ر تاكه‌كێ‌ كوردستانێ‌.
هه‌كه‌ر پرۆژه‌ و كریارێن ئه‌مریكییان، ب چاڤێن سه‌ركرده‌ و ره‌وشه‌نبیرێن ئه‌ره‌ب، فارس و توركان دیكتاتۆریه‌ته‌، پا پرۆژه‌، عیناد، چڕاتییا هزری و ره‌فتاری و سه‌ركردایه‌تی و تاكییا تاكێن‌ ڤان نه‌ته‌وه‌یان، چى ناڤه‌ك هه‌یه‌؟ ئایا ئه‌ڤه‌ نه‌ دیكتاتۆریه‌ته‌ ده‌مێ‌ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌كێ‌ نه‌ڤێت دگه‌ل واندا بژیت، ئه‌وان دڤێت ب نه‌چاری و زۆری وی بهێلنه‌ دگه‌ل خوه‌دا پێخه‌مه‌ت پاراستنا ئێكپارچه‌ییا ئیراقه‌كا هه‌ڕفتی و (وه‌ته‌ن ئه‌ره‌بی) هه‌می نه‌ئه‌ره‌ب و ئیمپراتۆریه‌تێن وان؟ ئایا پا دیكتاتۆریه‌ت چاوانه‌ و چى ره‌نگ و روو هه‌نه‌؟ ئایا ڤێ‌ دیكتاتۆریه‌تێ‌ ژ دیكتاتۆریه‌تا خه‌لك و نه‌ته‌وه‌یێن دیتر خرابتر نه‌كریه‌ و ناكه‌ت؟
ب ڤێ‌ چه‌ندێ‌ مه‌ ڤیا بێژین بلا ره‌وشه‌نبیرێن ئه‌ره‌ب و غه‌یری وان، هند پینجه‌یا نه‌ده‌یننه‌ به‌ر عه‌جه‌لۆكا ڕێره‌وه‌یا دیرۆك و سیاسه‌تێ‌ و هێجه‌تا پێش خه‌لكێڤه‌ نه‌گرن ب دیكتاتۆریه‌تا خه‌لكێ‌ و ئه‌مریكییان نه‌ئاخڤن، بلا هنده‌ك ویژدانیتر بن و ئاڤڕییه‌كێ‌ ل دیكتاتۆریه‌تێن خوه‌ بده‌ن، كا هنده‌ سال و زه‌مانه‌ چى بسه‌رێ‌ كورد و كوردستانییان ئینایه‌؟ بلا وێ‌ چه‌ندێ‌ ژی ببینن.
ژێـــده‌ر:
[ 1] سعید، سعاد جبر ( 2008 ). القیم العالمیه‌ و اپرها فی السلوك الانسانی ، گ1، عالم الكتب الحدیپ وجدارالكتاب العالمی ،عمان ،315 ص.
[ 2 ] صالح ، قاسم حسین ( 2011 ). الشخصیه‌ العراقیه‌ المڤهر و الجوهر – تحلیلات سیكوسوسیولوجیه‌، گ. 2، ڤفاف، بغداد، ( 241 )ص.

*بسپۆرێ‌ پێداگۆگیا و سایكۆلۆژیێ‌/ به‌شێ‌ ده‌روونزانی/ زانینگه‌ها زاخۆ

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای