داعش.. ئامیرێ پارڤه‌كرنێ و بجهكرنا سینۆران

عه‌بدوللا جه‌عفه‌ر كۆڤلی* :

له‌زا پێشهات و روودانان ل ئیراقێ، رۆژانه‌ به‌ره‌ڤ زێده‌بوونێڤه‌ دچیت، تاكو گه‌هشتییه‌ وی ئاستی كو مرۆڤ نه‌شێت پێشبینییان بۆ بكه‌ت، ئانكو ئه‌و پێشهات و روودان ل ده‌رڤه‌ی سینۆرێن مه‌ژیێ مرۆڤانه‌، چنكو ل ئيراقێ؛ ئه‌و تشتێ ئه‌ڤرۆكه‌ بجهكرنا وی ئه‌سته‌م بیت، سوبه‌ لسه‌ر ئه‌ردی بجهـ دبیت، تاكو وی رادده‌یی كو په‌یڤێن (ئه‌سته‌م) و (چێنابیت) بووینه‌ دو په‌یڤێن بێ رامان، چنكو نهۆ ئیراق بوویه‌ وه‌لاتێ بجهبوونا تشتێن ئه‌سته‌م و چێنه‌بن! ئه‌گه‌ر ژی ڤه‌دگه‌رن بۆ وێ پیشه‌سازییا ئیراق ژێ چێبوویی، ئه‌گه‌رێ مانا وێ ژی تاكو نهۆ ب ئێكگرتوویی، ڤه‌دگه‌رن بۆ وێ ده‌ستهه‌لاتا ده‌ستهه‌لاتداران ب ئاسنی و ئاگری دكر، هه‌رچه‌نده‌ گه‌له‌ك شۆرش و سه‌رهه‌لدان ژی د چاخێ بۆریدا چێبوون.
به‌ری نهۆ، هنده‌ك پرۆژه‌یێن پارڤه‌كرنا ئیراقێ هه‌بوون، لێ به‌رژه‌وه‌ندیێن وه‌لاتێن جیهانی و شێوازێ سه‌ره‌ده‌رییا ده‌ستهه‌لاتداران، وه‌كر كو ئه‌و یه‌ك تاكو نهۆ سه‌رنه‌گریت، سه‌رباری گه‌له‌ك بۆچوون و دیتنان بۆ پارڤه‌كرنێ، لێ دانه‌رێن وان پرۆژه‌یان خوه‌ ل ده‌لیڤه‌یان دگرت، داكو پرۆژه‌یێن خوه‌ بجهـ بكه‌ن، ل سالا 2003ێ و ب كه‌ڤتنا به‌غدایێ، دانه‌رێن نه‌خشه‌یێن پارڤه‌كرنا ئیراقێ، ب ئاشكرایی داخوازا پارڤه‌كرنێ كرن، وان وه‌سا ددیت كو ئه‌و دوماهی چاره‌كرنه‌ بۆ وه‌لاتێ ئیراقێ، لێ هنده‌ك ده‌نگێن شه‌رمین كو خوه‌ ب نیشتیمانپه‌روه‌رییا ساخته‌ دزانی، ئه‌و یه‌كه‌ ره‌تدكر، تاكو وی رادده‌یی كو ئیراقێ ناسنامه‌یا خوه‌ ژده‌ستدایه‌، چنكو وه‌لاتیێن شیعی، پتر ژ ئیراقیبوونا خوه‌، وه‌لاتیێن سوننی، پتر ژ ئیراقیبوونا خوه‌، وه‌لاتیێن كورد ژی پتر ژ ئیراقیبوونا خوه‌ شانازیێ ب مه‌زهه‌ب و نه‌ته‌وه‌یێ خوه‌ دبه‌ن، لێ وه‌لاتیێن سوننی ماینه‌ دودل كانێ ببنه‌ ئۆپۆزسۆن یان ژی پشكداریێ د حوكمرانیێدا بكه‌ن.
تاكو وی رادده‌یی، بۆ هه‌موو كه‌سه‌كی دیاربوو كو پارڤه‌كرنا ئیراقێ لسه‌ر هه‌رێمێن فیدرالى یان كۆنفیدرالی یان هنده‌ك ده‌وله‌تان، بوویه‌ پێدڤییه‌كا وه‌سا كو دڤێت هه‌ر ببیته‌ بڕیار و بهێته‌دان، لێ رێیێن پارڤه‌كرنێ ل ڤی سه‌رده‌می، جودانه‌ ژ رێیێن پارڤه‌ركرنێ ل به‌ری نهۆ، چنكو نهۆ كۆمێن تیرۆریستان لژێر گه‌له‌ك ناڤێن جودا ل ئیراقێ چالاكیێن خوه‌ دكه‌ن نه‌خاسمه‌ رێكخراوا تیرۆریستییا داعشێ، چنكو داعشێ هزرا توندا دینی، تێكه‌لی هزرا شۆڤینییا نه‌ته‌وه‌یی كرییه‌، له‌و ئه‌ڤ رێكخراوا هوسا ب ترس و دڕنده‌ ژێ چێبوویه‌، و ده‌وله‌تا خوه‌ لسه‌ر ده‌ریایێن خوونێ، گرێن حه‌ستیك و كولۆخێن مرۆڤان، كرێتكرنا ژنان چێكرییه‌، ئانكو مرۆڤ لسه‌رده‌م و لژێر ده‌ستهه‌لاتدارییا وان بێ ماف ژدایك دبن و دژین، وان چی بڤێت وێ دگه‌ل مرۆڤان دكه‌ن كو مه‌ره‌ما وان ترساندنه‌ پێخه‌مه‌ت به‌رده‌وامیدانا ده‌ستهه‌لاتدارییا خوه‌. چو گۆمان ژی تێدا نینه‌ كو داعش پێخه‌مه‌تی هنده‌ك ئارمانجێن دیاركری ل وان ده‌ڤه‌رێن ئه‌و ده‌ستهه‌لاتداریێ لێ دكه‌ت هاتییه‌ دامه‌زراندن، لێ ئه‌و كریار و پێرابوونێن ئه‌و دگه‌ل وه‌لاتیێن وان ده‌ڤه‌ران دكه‌ت، روویێ جوانێ مرۆڤایه‌تێ كرێت دكه‌ت، ئه‌و وان كاران دكه‌ت پێخه‌مه‌ت پارڤه‌كرنا ده‌ڤه‌رێ و سه‌روژنوو كێشانا سینۆران، چنكو وه‌ختێ داعشێ ده‌ستدانایه‌ سه‌ر پارێزگه‌ها مووسلێ، رابوو وه‌لاتیێن كورد، مه‌سیحی، شیعه‌ و توركمان ژێ كرنه‌ ده‌رێ، ل ناڤه‌راستا سالا بۆری 2014ێ ژی، ده‌ست ب هێرشكرنێ لسه‌ر هه‌رێمێ كر، لێ ب هێز و زه‌ندوباسكێن پێشمه‌رگه‌یێ قاره‌مان، خوه‌راگرییا وه‌لاتیێن هه‌رێمێ و هێرشێن ئاسمانیێن هه‌ڤپه‌یمانییا نێڤده‌وله‌تی، ب تایبه‌تی ژی ئه‌مریكا، ئه‌و هێرشا توند هاته‌ شكاندن، لێ گشت وه‌لاتیێن هه‌رێمێ قوربانیێن مه‌زن دان، تاكو شیاین وێ رێكخراوا توند لسه‌ر سینۆرێن باشۆرێ وه‌لاتێ خوه‌ بشكێنن، لێ وێ هێرشا داعشێ لسه‌ر هه‌رێمێ، وه‌كر كو 95% ژ وی ئه‌ردێ كوردستانیێ ب ده‌ڤه‌رێن كێشه‌ لسه‌ر دهاته‌ نیاسین، بهێته‌ رزگاركرن كو مادده‌یێ 140ێ یێ ده‌ستوورێ ئیراقێ ل سالا 2005ێ ئاماژه‌ پێدابوو، ئانكو ب ڤێ یه‌كێ، داعش بۆ ئه‌گه‌ر كو سینۆرێن باشۆرێ كوردستانێ بهێنه‌ دیاركرن د ناڤبه‌را كورد و سه‌ره‌بێن سوننه‌دا، مرۆڤ دشێت بێژیت كو نهۆ مادده‌یێ 140 ب ڕێیه‌كا دیتر هاتییه‌ بجهكرن، كو د ده‌ستوورێ ئیراقێدا ئاماژه‌ پێ نه‌هاتییه‌دان، لێ هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن كێم ژی ماینه‌ كو ب ئانه‌هییا خودێ و ب هێزا پێشمه‌رگه‌ی دێ ل وه‌خته‌كێ نێزیك هێنه‌ رزگاركرن.
لێ ئه‌ركێ ڤێ پارڤه‌بوونێ لڤێرێ بدوماهی ناهێت، چنكو ئه‌و ده‌ڤه‌رێن د ناڤبه‌را شیعه‌ و سوننه‌یاندا، پێدڤی ب كێشانا سینۆرانه‌، ئه‌و ململانه‌یێ لسه‌ر هنده‌ك ده‌ڤه‌ران دكه‌ن، به‌ری نهۆ ژی بۆ ماوه‌یێ ئێك سال، وه‌لاتیێن ره‌مادی داخواز ژ حوكمه‌تا به‌غدایێ دكر كو چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نییان بۆ وان فرێبكه‌ت، لێ حوكمه‌تا به‌غدایێ ب به‌هانه‌یێن جودا ئه‌و یه‌ك نه‌كر، داعش ژی ل ده‌لیڤه‌یه‌كا ژ ڤی ره‌نگی دگه‌رییا، له‌و رابوو بله‌ز و بهێز هێرش كره‌ سه‌ر پارێزگه‌ها ئه‌نبارێ و هه‌موو داموده‌زگه‌هێن ئه‌وله‌هیێ ده‌ستدانان سه‌ر، تاكو وی رادده‌یی كو ئه‌وا به‌ری ساله‌كێ داعشێ ل مووسلێ كری، ل ئه‌نبارێ ژی كر، كه‌ڤتنا ئه‌نبارێ بوویه‌ ده‌نگۆباسێ نهۆ كو هه‌ر ئێك ب ئه‌گه‌رێ كه‌ڤتنا وێ ب ره‌نگه‌كێ ڤه‌دگۆهێزیت، لێ وه‌لاتیێن وێ تووشی ده‌رده‌سه‌ری و ڤه‌گۆهاستنێ بووینه‌ كو نهۆ ل هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن سینۆری دگه‌ل به‌غدایێ د ژیواره‌كێ خرابدا دژین. دهێته‌ ڤه‌گۆهاستن ژی كو گه‌له‌ك كه‌س ب رێیێن جودا هاتینه‌ كوشتن و برینداركرن، پێزانین ژی هه‌نه‌ كو چه‌كدارێن داعشێ نهۆ هێدی هێدی به‌ره‌ڤ حه‌بانیێ پێشره‌ویێ دكه‌ن. داعشێ راگه‌هاندبوو ژی كو ده‌ستبسه‌رداگرتنا ره‌مادی كیلا ده‌ستبه‌رداگرتنا به‌غدایێیه‌، لێ به‌غدا لجه‌م ئیرانێ جهێ پووته‌پێدانێیه‌ و ئه‌و حوكمه‌تا به‌غدایێ برێڤه‌دبه‌ن، لدووڤ پێزانینێن ژ جهێ بریارا ئه‌مریكی ده‌ردكه‌ڤن، وه‌سا دهێته‌ گۆتن كو دێ به‌غدا بیته‌ پایته‌ختێ ده‌وله‌تا سوننه‌مه‌زهه‌بان، نه‌جه‌ف ژی دێ بیته‌ پایته‌ختێ شیعه‌مه‌زهه‌بان و كه‌ركووك ژی دێ بیته‌ پایته‌ختێ كوردستانێ. سه‌ره‌دانا وه‌زیرێ به‌رگرییا ئیرانێ ژی بۆ به‌غدایێ ل رێككه‌ڤتی ( 18/5/2015) به‌لگه‌یه‌ كو ئیرانێ ترس ژ كه‌ڤتنا به‌غدایێ دده‌ستێن داعشێدا هه‌یه‌.
ب كورتی؛ سه‌رباری وان ده‌رده‌سه‌ریێن كو ئه‌ڤ كۆمێن تیرۆریست بسه‌رێ وه‌لاتیێن ئیراقێ دئینن، لێ وان كۆمان سینۆرێن پارڤه‌ركرنێ د ناڤبه‌را هه‌رێم و پێكهاته‌یێن ئیراقێدا كێشایه‌، وه‌ك به‌رهه‌ڤییه‌ك بۆ پارڤه‌كرنا دوماهیێ، چنكو بجهكرنا هه‌ر پرۆژه‌یه‌كێ پارڤه‌ركرنێ ب ره‌نگه‌كێ سه‌ركه‌ڤتی و ببیته‌ جهێ ره‌زامه‌ندیێ، ل ده‌ستپێكێ دڤێت هنده‌ك شه‌نگسته‌ بهێنه‌ دانان، نهۆ پارڤه‌كرنا ئیراقێ ژی بوویه‌ داخوازییه‌كا فه‌ر، هه‌رچه‌نده‌ به‌ری نهۆ ئه‌و یه‌ك ژ گۆنه‌هێن مه‌زن دهاته‌ هه‌ژمارتن، لێ ئیراق ب ساتۆرا داعشێ هاته‌ پارڤه‌كرن.

*ماسته‌ر ب قانوونا نێڤده‌وله‌تی
[email protected]

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای