تێگه‌هێ‌ (نه‌ته‌وه‌یا‌ كورد) د هزرا ره‌وشه‌نبیرییا ئه‌ره‌بیدا

د.نه‌سره‌ددین ئیبراهیم گولى* :

پشتی كۆ سیگمۆند فرۆید، زانایێ‌ ده‌روونناسی، ئێك ژ تێگه‌هێن سایكۆلۆژی، كو ب جورئه‌تڤه‌ دشێت بهێته‌ گۆتن كو ئێكه‌ ژ گرنگترین داهینانێن ڤی زانستی ل چه‌رخێ‌ بیستێ، كڤش كری و ئه‌و ژی نه‌ست یان نه‌خواستی (لاشعور یان unconscious ) [ 1 : 1553 ]، ده‌رگه‌هه‌ك مه‌زن لبه‌ر ڤه‌كۆله‌ر و بسپۆرێن ڤی بواری هاته‌ڤه‌كرن كو بوویه‌ ده‌لیڤه‌یه‌ك بۆ گه‌له‌ك ڤه‌كۆلینێن كو شیاین گه‌له‌ك ژ لایه‌نێن ڤه‌شارتیێن پێكهاته‌یا ستراكتوورێ‌ كه‌ساتیێ‌ بۆ مرۆڤایه‌تیێ‌ ئاشكرا بكه‌ت.
رێبازا شرۆڤه‌كرنا فرۆیدی بۆ هه‌لئێخستنا گه‌له‌ك ژ وان تشتێن نه‌په‌نی و ڤه‌شارتی د ڤێ‌ پێكهاته‌یا كه‌ساتیێدا چه‌ندین شێوازێن داینه‌ نیاسین كو دهێنه‌ بكارئینان بۆ كڤشكرنا كه‌ساتیێ‌. ئێك ژ ڤان شێوازان ژی خه‌له‌تیێن زمانه‌وانییه‌ (فلتات اللسان یان errors of speech ) كو ژ لایه‌نێ‌ فرۆیدی ڤه‌ گرنگییا پێ هاتییه‌دان، ب باوه‌را وی ڕێكه‌كه‌ بۆ ناسینا ژیانا نه‌ستییا تاكی و سایكۆلۆژیایا وی بگشتی، چونكی ب دیتنا وی مرۆڤ هنده‌ك جاران ب شێوه‌یه‌كێ‌ نه‌هۆشیارانه‌ و بێده‌ستی هنده‌ك وشه‌ یان زاراڤان ناڤ و نیشانان ل جهێ‌ هنده‌كێن دیتر بكاردئینیت یان جهێ‌ وان دگوهۆڕیت یان وان به‌رۆڤاژی یان ب خه‌له‌تی بكاردئینیت، ئه‌ڤچه‌نده‌ نه‌تشته‌ك ژخوه‌یه‌، به‌لكو به‌لگه‌یه‌كه‌ بۆ هندێ‌ بهێته‌ سه‌لماندن كو كه‌سێ‌ بكاربه‌ر و ئاخڤتنكه‌ر یان نڤیسه‌ری تشته‌كێ‌ دگه‌ل ڤی ناڤی هه‌ی نه‌خاسمه‌ هه‌كه‌ر ئه‌ڤچه‌نده‌ دوباره‌ ببیت [ 3 : 109 ]، ئانكو ڤی كه‌سی نه‌ڤیانه‌كا ژ وی ناڤی یان جهی هه‌ی، به‌لێ‌ هه‌می جارا و لسه‌ر ئاستێ‌ هه‌ستی (شعوری) ناهێته‌ هه‌ستپێكرن، به‌لكو د هنده‌ك ده‌لیڤه‌ و ژ نشكان ڤه‌ و بێده‌ستی ده‌ردكه‌ڤیت. دبیت هه‌ر كه‌سه‌كێ‌ نموونه‌ بۆ ڤێ‌ چه‌ندێ‌ هه‌بن، لێ‌ هه‌می ده‌مه‌كی پێنزانیت. ده‌مێ‌ كه‌سه‌كی تشته‌ك دگه‌ل كه‌سه‌كی یان لایه‌نه‌كی هه‌بیت و كه‌رب و كینه‌ك ژ وی د دلێ‌ خوه‌دا هه‌لگرتبیت، ده‌مێ‌ ئه‌و كه‌س ل جهه‌كێ‌ دیتر به‌حسێ‌ وی كه‌سی دكه‌ت هه‌می جاران یان هنده‌ك جاران و بێده‌ستی ناڤێ‌ وی خه‌له‌ت دبێژیت یان وه‌سا ده‌ردبڕیت كو تشته‌كێ‌ ئاسایی ناهێته‌ هژمارتن، ئه‌و ژی ئه‌وه‌ كو د نه‌ستێ‌ ویدا هه‌سته‌كا نه‌خۆش دگه‌ل ڤی كه‌سی و لایه‌نی هه‌یه‌.
وه‌ختێ‌ ره‌وشه‌نبیره‌كێ‌ ئه‌ره‌ب، د پرتووكا خوه‌دا ل جهه‌كی كو دڤێت ئاماژه‌یێ ب هنده‌ك ده‌ستهه‌لات و شارستانیه‌تێن ده‌ڤه‌رێ‌ بده‌ت و ناڤێ‌ هه‌میان دئینیت، به‌س كورد تێدا نه‌بن، چى رامانه‌كێ‌ دده‌ت؟ ( … سومه‌ری، ئه‌كه‌دی، ئاشووری، بابلی … و ئه‌ره‌ب، رۆمی، فارس، یه‌ونانی، مه‌غۆل، و تورك …) [ 2 : 152 )، و هزاران نموونه‌یێن ژ ڤی بابه‌تی د فه‌رهه‌نگ و ناوه‌رۆك و كولتوور و پرتووكێن خه‌لكێ‌ ژ ڤی بابه‌تی كو دشێن ناڤێ‌ مه‌غۆله‌كی بینن كو پترتر ژ چه‌ند هزار سالان پشتی كوردان هاتینه‌ ده‌ڤه‌رێ‌ بێژن، به‌لێ‌ ژ ده‌ڤێ‌ وان ده‌رناكه‌ڤیت ناڤێ‌ كوردان بینن، هنده‌ك ره‌وشه‌نبیرێن كورد ژی داهۆل و چه‌پله‌یان بۆ وان دقۆتن و گۆنه‌ها ڤێ‌ چه‌ندێ‌ دئێخنه‌ ملێ‌ فارسان، یان ب گۆتنه‌ك دیتر فارسا ئه‌وێن فێری ڤێ‌ چه‌ندێ‌ كرین! دیاره‌ هه‌می ڤان نه‌ته‌وه‌ و لایه‌نان به‌هرا د ده‌ڤه‌رێدا هه‌بووی، لێ‌ ئایا ناڤێ‌ میدیا و كوردان ل كیژ كۆژیه‌كییه‌؟ ئایا شارستانییه‌تا زه‌نگین و مه‌زنا كوردی ل ڤێ‌ ده‌ڤه‌رێ‌ بوونا خوه‌ نینه‌ یان ره‌وشه‌نبیره‌كێ‌ هۆسا، یێ‌ كو دبیت لسه‌ر بودجه‌یا كوردستانێ‌ هاتبیته‌ خانه‌نشینكرن و نۆكه‌ ل زانینگه‌هێن كوردستانێ‌ مامۆستایێ‌ كوڕێن كوردان ژی بیت، ئه‌ڤچه‌نده‌ ژبیركریه‌ و هه‌می ئه‌ڤ نه‌ته‌وه‌ و شارستانیه‌ته‌ ل بیرێ‌ بووینه‌ تنێ‌ كورد ل بیرا وی نه‌ماینه‌؟ یان تشته‌ك د دلێ‌ وی و یێن وه‌كی ویدا هه‌یه‌.
هه‌كه‌ر ئه‌م بهێین و ب دیتنا تیۆرییا فرۆیدی و شێوازێن وی یێن كڤشكرنا كه‌ساتیێ‌ بده‌ینه‌ به‌رئێك، دبیت ئه‌م بگه‌هینه‌ ڤێ‌ چه‌ندێ‌ كو كه‌سێن ژ ڤی جۆری چاوا دوێرن و دلدهێلن رۆلێ‌ نه‌ته‌وه‌یێ‌ كوردی ل ده‌ڤه‌رێ‌ هند بێ‌ نرخ ده‌ینن كو ژ خوه‌ نه‌گرن تنێ‌ ئاماژه‌یه‌كێ‌ ژی پێبده‌ت (ئه‌ڤه‌ و هه‌كه‌ر ئه‌ڤ كاره‌ لسه‌ر ئاستێ‌ هه‌ستی (شعوری) و بده‌ست بیت، هه‌كه‌ر لسه‌ر ئاستێ‌ نه‌ستی بیت هێژ كمباختر)، چونكی ئه‌ڤ به‌لگه‌یه‌ بۆ هندێ‌ دیسان ئه‌م بهێین سه‌ر ڤێ‌ خالێ‌ كو دژمنێن مه‌ هه‌می ده‌مه‌كی، چى لسه‌ر ئاستێ‌ نه‌ستی و چى لسه‌ر ئاستێ‌ هه‌ستی، نكۆلی و حاشایێ‌ ل بوونا كوردان دكه‌ن و ئه‌م كورد و كوردستانی هه‌می ده‌مه‌كی قۆربانیێن ڤێ‌ هه‌ستا ده‌مارگیرانه‌یا دژمنان بووینه‌. ڤێجا ژ هه‌میان نه‌خۆشتر هه‌كه‌ر ئه‌و كه‌س كه‌سه‌كێ‌ ره‌وشه‌نبیر و ئه‌كادیمی بیتن. پاڤێجا هه‌كه‌ر ئه‌و وه‌سا بن پانۆكه‌ كه‌س و لایه‌نێن سیاسی و ده‌ستهه‌لاتدار چاوا هزر دكه‌ن و وه‌كی كورد دبێژن: مشت نموونه‌ی خه‌رواره‌.

ژێـــده‌ر:
[ 1 ] پورێ‌ فکاری . ن. (1380) . فرهنگ معاصر جامع روانشناسی وروانپزشکی وزمینه های پیوسته انگلیسی وفارسی ، جلد 1 -2 ، تهران ، 814 ص.
[ 2 ] صالح ، قاسم حسین ( 2011 ). الشخصیه‌ العراقیه‌ المڤهر و الجوهر – تحلیلات سیكوسوسیولوجیه‌، گ. 2، ڤفاف، بغداد، ( 241 )ص.
[ 3 ] كمال ، علی(1988) النفس انفعالاتها و تمراچها و علاجها، فی جز‌وئین، گ،4 دار الاوسگ، بغداد (818)ص

*بسپۆرێ‌ پێداگۆگیا و سایكۆلۆژیێ‌/ به‌شێ‌ ده‌روونزانی/ زانینگه‌ها زاخۆ

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای