ئەخلاق رێککەفتنەکا جڤاکییە، گرێدای جھ و دەمێن دەستنیشانکرییە

ئەخلاق رێککەفتنەکا جڤاکییە، گرێدای جھ و دەمێن دەستنیشانکرییە

کاهین کانی

ئەم دشێین سوشیال میدیایێ ب چاکۆچێ نیتشەی وەسف بکەن ژ بەر ڕۆلێ وێ یێ گرنک د شکاندنا پەیکەران دا، ئەوکەسێن بووینە پەیکەر دناڤ جڤاکی دا ئێدی پەیکەربوونا وان د مەترسییێ دایە.

 

زانینن و زانیاری بلەز و بێ کودێن زمانی و ھەروەسان گەلەک جاران بێ فلتەرێن دەستھەلاتداران ژی دگەھنە مە. بتنێ مە ئێک ئاریشە یا ھەی، یان ژی ئاریشا سەرەکی ئەوا ئەم روو ب ررو دبینێ دەمێ وەرگرتنا زانیاری و زانینێ یە، بێی کو ئەم پیتەی ب دەینە چاڤکانییا ژێدەری یان ئەسلێ وێ زانینێ. ئاریشەکا بەرچاڤە و بەھراپتر دکەڤنە د ڤێ شاشیێ دا.

 

(ژێدەرێ ئەخلاقی نە خودێ یە بەلکو خودێ پیڤەرە بۆ ئەخلاقی، ھەروەسان ل دووماھیێ دبێژیت ئەخلاق بێی خودێ نە یێ پەسندکریە).. ئەڤە پوختێ نڤیسینا خورتەکێ ژێھاتی و چالاکە دناڤ جڤاکی دا یە.

 

ئەخلاق رێککەفتنەکا جڤاکییە، گرێدای جھ و دەمێن دەستنیشانکرییە. ئانکو ئەم دشێین بێژین کۆمەکا مرۆڤان ل سەر تشتەکی کوم دبن و بریارێ ل سەر ئەخلاقییا وی تشتی ددەن. یا ئاشکرا مرۆڤی کەسایەتییەکا تایبەت ب خۆ ڤە ھەیە، ھەروەسان دەمێ دچیتە دناڤ کۆمێ دا وێ کەسایەتییێ دھێلیتە ژ دەرڤەی وی بازنێ تێدا دژیت و کەسایەتییا ل سەر دھێتە سەپاندن وەردگریت، ھەروەسان ئەرک و کریاران ژی وەردگریت. ل ڤێرە فەیلەسۆفێ پەروەردەیی جۆن دێوی دھێتە بیرا مە دەمێ دبێژیت: (دەستھەلاتدار داھێنەرێن ئەخلاقی نە و کۆمەکا مرۆڤان پێ د راسپێرن دا چالاکی و لڤینێن تاکەکەسان دناڤ جڤاکی دا سنورداربکەن.) یانی ئەم دشێین بێژین ئەخلاق چەکێ کپکرنا دەنگێن نەرازییە دژی دەستھەلاتێ. نموونەیێن دینی و دنیەوی ل سەر ڤێ چەندێ د زۆرن، مفتی دبێژن؛ یاخیبوون ل سەر خەلیفەی یاخیبوونە ل سەر ئەمرێ خودێ. ھەروەسان بەردەڤکێن دستھەلاتێ ژی دبێژن؛ یاخیببون ل سەر دەستھەلاتداری یاخیبوونە ل سەر ئاخا وەلاتی. ھەردوویان مەرەم پێ ئەوە بێ ئەمری ئانکو بێ ئەخلاقی.

 

فەیلەسۆفێن مینا نیتشەی و راسلی وەسان د دەنە دیارکرن کو ئەخلاق چەکێ کەسێن بێھێزە و ئەوان ئەڤ پەیڤە یا ئافراندی دا کو خۆ ژ خودان ھێزان بپارێزن. بۆ میناک کەسەکێ ھەژار دەولەمەندییا کەسەکێ دی یێ بەرانبەر ب بێ ئەخلاقی ددەتە وەسفکرن، بتنێ دا پێکۆلێن خۆ یێن دەولەمندبوونێ ئەوێن وی شکەستن تێدا ئینا و رەوشا خۆ یا ئابووری ئەوا پتر لاواز بووی پنی بکەت و بەھانا خۆ بکەتە ئەخلاق و ل سەرێ دیوانێ ب سینگ و سەرەکێ بلند ببێژیت؛ ئەز ژی دشیام وەکی گەلەکان دەولەمەند ببم لێ من نەڤیا ئەو کارێن چەپەل و بێ ئەخلاقی ئەوێن وان دکرن بکەم. ھەروەسان کەسێن بێھێز کریارا ھێزێ د کەنە د چارچووڤەکێ بێ ئەخلاقی دا وان یا ژبیرکری کو شارستانیەت یا ل سەر دەستێن خۆدا ھێزان ئاڤا بووی نەک ترسنوکان.

 

د ڤان حالەتێن مە باس لێکری دا بۆ مە دیار دبیت کو؛ نە خودێ نەژی ھەموو مرۆڤ ژێدەر و پیڤەرێن ئەخلاقی نە. بەلکو کۆمەکا مرۆڤانە و ل دووڤ بەرژەوەندییێن خۆ تشان ب ئەخلاق یان ب بێ ئەخلاقی د دەنە پێناسەکرن.

پیڤەر وەکو زمان ژبۆ پیڤانا دو تشتان دھێتە بکارئینان، مەرەم پێ پیڤانا تشتێ ئێکێ ب یێ دویێ. یان ژی ئەم دشێین ببێژین نە مەرجە پیڤەرێ ئەخلاقی یێ تشتەکێ دەستنیشانکری یێ دروستە ژبەر کو ئالاڤێن پیڤانێ د جودانە، چ ژ ئالیێ دینی وەکو سەرپووش ل دەڤ موسلمانا کو ئێک ژ نیشانێن ئەخلاقی یێن ژنێ یە، بەروڤاژی ڤێ چەندێ د دینێ کریستیانی دا. یان ژ ئالییێ مرۆڤان ب خۆ ڤە کو مەرج نینە کەسەکی سەرھاتییەکا توند ھەبیت دگەل رەنگەکی یان کەسەکێ دی ژ نوو پیڤەرێ خۆ بکەتە ئەو سەرھاتی و وی رەنگی و وی کەسی ب بێ ئەخلاق ب دەتە ناسکرن. ژبەر کو ھەموو مرۆڤان یان ب رێیا تێکستێن دینی یان ژی ب رێیا سەرپێھاتییان خودێ ناسکرییە. ئەڤ ھەردو رێیە نا بنە دەستوور کو کەسەك بشێت بێژیت بتنێ دێ رێیەک ژ ڤان رێیا ھەلبژێری. ل ڤێرە مەرەما مە داڤەکرنە. “ئێدوارد سەعید” دبێژیت: (ھەرتێکستەک ئەگەر خۆ یێ پیرۆز ژی بیت دەمێ دھێتە سەر ئەردی، پێدڤیە سەر ژ نوو بھێتە راڤە و داڤەکرن، د دووڤ دا دبێژیت؛ پیرۆزییا وی ل ئەسمانییە نە ل ئەردی.) و ھوسان کریار بشێوەکێ بازنەی دێ یا بەردەوام.

دبیت مەرەما خودانێ نفیسانا مە ل ژوور ئاماژە پێدای نە ئەو بیت یا مە نھا باس لێکری، دبیت مەرەما وی پتر لایەنێ روحی ئانکو سۆفیزمی بیت. ژبەر کو ھندەک ژ فەیلەسۆفێن موسلمانا ب تایبەت “ابو حامد الغزالی” داخوازا وێ چەندێ کرییە کو مرۆڤ خۆ ب ئەخلاقێ خودێ ب ئەخلاق بێخیت. ئەڤە ژی ب رێیا ھەلگرتنا سیفەت و ناڤێن خودێ. ھەروەسان ب دیتنا وان ئەو کەسێن مێرانی و راستبێژی و چاکی و د زاھد، دشێن پەیوەندییێن خورت دگەل جڤاکێ تێدا دژین و دگەل کەسێن دگەل دژین گرێبدەن. ل ڤێرە ئەخلاقی سێ رەھند ھەنە رەھندێ دەروونی پەیوەندییا تاکەکەسی دگەل دەروونێ وی ب خۆ، و ھەروەسان رەھندێ جڤاکی پەیوەندییا مرۆڤی دگەل دەردوران و رەھندێ میتافیزیکی، پەیوەندییا مرۆڤی دگەل خودێ مرۆڤی. “ابن عربی” تەسەوفا ژ راست ب ئەخلاقی ڤە گرێددەت و دبێژیت ژبەر کو تەسەوف راوەستیانە دگەل تورەیا شەرعی (ظاهرا وباطنا) ھەروەسان ئەخلاق ل دەڤ “ابن عربی” یێ پراکتیکی و تیوری ھەیە یێ پراکتیکی گرێدای سلوکێ مرۆڤییە و ھەروەسان یێ تێوری گرێدای موجاھدا دەروونی و وەرزشا گیانییە.

ب کورتی گەلەک یا بساناھییە کو ئەم بێژین ئەف تشتێ ھەنێ ئەخلاقییە و یێ دی نە، لێ پیڤەر و چاڤکانیێن مە دێ مە ئاشکەرا کەن. لەوما ب درێژاھییا دیرۆکێ گەلەک کەسان ئەڤ تێرمە رەد کرییە و گەلەکان لێکۆلینێن بەرفرەھ ل سەر کرینە و ھندەکان ب کریاران ڤە گرێدایە و ھندەکێن دی ب تیۆران ڤە. لێ وەکو “ابن عربی” دبێژیت ھەرتشت ھەتا کو عەقل ژی یێ زائلە بتنێ ھەبوون یا سابتە.

 

ژێدەر: نظرية الاخلاق في ضوء التصوف الفلسفي_ ابن عربي نموذجا. دكتورة لغرس سوهيلة.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای