ئیران و سولەیمانی ژ ئەحمەد خانی ھەتا باڤل تالەبانی

محەمەد تەتەرخان

ئێران دەولەتەکا خودان شارستانی و دیروکەکا کەڤنارە و ھەر ژ رۆژا دامەزراندنا یەکەم ئیمپراتوریەتا خوە (ئیمپراتوریەتا ھاخامنشی) ھەتا کومارا ئیسلامی، گەل و سەرکردێن ئیرانێ د ھەموو دیروکا خوە دە خودان ئەمبێشن (طموح) ئیمپریالیزمی و فراوان خوازبوون ھەردەم چاڤێ وان لسەر فرەھکرنا کەیانێ خوە وزێدەکرنا نفوزێن خوە لسەر جیرانا کرنە. کورد ژی ھەروەسا گەلەکێ کەڤنار وخودان شارستانی یێ دەڤەرا رۆژھەلاتا ناڤینە، لێ کوردان ھەر ژ دامەزراندنا ئێکەم ئیمپراتوریا خوە کو (ئیمپراتوریا میدی) ھەتا ئیرۆ، کورد گەلەکێ فراوان خواز و ئیمپریالیست نەبوونە بەلکۆ ھەردەم گەل وسەرکردێن کوردان مژویلی پاراستنا مالا خوە و هەڤرکیێن (صراعات) نافخوە بووینە، و ئەڤ یەک بوویە یەک ژ ئەگەران کو کوردان ھەمیشە بخوە خوە ژناڤبرنە ھەر ژ ژناڤچوونا ئیمپراتوریەتا میدی ھەتا کۆمارا قازی. ژبەر کەڤنارییا ھەردو گەلێن کورد و ئیرانی لڤێ دەڤەرێ ھەردوکان گەلەک بوویەر و تەجروبێن ھەڤبەش ھەبووینە و ێت ھەین. من دخواست ژڤێ دیرۆکا دیر و درێژا کورد-ئیران یا ھەڤبەش دو بوویەرا بینم زمان و پێکولێ بکەم لسەر بنگەھێ کومپراتیڤ (مقارنە) بگەھم ھنەک ئەنجامان. بوویەرا یەکەمین ئەم بەحس بکەین دێ ڤەگەرینە سەردەمێ ئیمپراتوریەتا سەفەوی و بتایبەت لچەرخێ ١٧. ل وی سەردەمی ھەڤرکیا ھەردو ئیمپراتوریەتێن مەزن (سەفەوی-عوسمانی) ل دەڤەرێ گەلەک بھێز بوو. ھەردو ئیمپراتوریەتان ھەڤال و دۆست ل دوور خوە کۆم دکرن ژبۆی بەرفرەھکرنا زۆنا نفوزێن خوە، سنورێن خوە. دھەمان دەم دە گەلەک میرگەھێن کوردی ل دەڤەرێ ھەبوون یەک ژ وان میرگەھا ئەردەلانی بوو، میرگەھەکا کەڤنار بوو ژیێ وێ گەھشت بوو (٥٠٠) سالان، دەستھەلاتا میرگەھێ ھەموو ھەرێما شارەزوور و ھەورامان گرتبوو (ھەژی گوتنێ یە کو باژارێ سولەیمانیێ ل ھەمان ھەرێم پاشان ھاتە ئاڤاکرن). میرگەھا ئەردەلانی وەک پرانیا میرگەھێن دن ێن کوردی د هەڤرکییا (سەفەوی-عوسمانی) دە، تەرەفێ ئیمپراتوریەتا عوسمانییان گرتبوو، ئەڤ تەرەفگیری یە ژی لسەر بنگەھێ مەزھەبی عەقائدی بی پتر ژ بنگەھەکێ سیاسی. لێ دناڤا سالێن (١٥٨٨ ھەتا ١٦٢٩ز) شاھ عەباسێ سەفەوی کاری دوبەرەکی یا دناڤا (ئەحمەد خان) و بابێ وی میرێ میرگەھا ئەردەلانی (ھەلوخان) ژبۆی بەرژەوەندیێن خوە وەبەربھێنیت (استیسمار). میر ھەلوخان ئالیگرەکێ رێژەی یێ ئیمپراتوریەتا عوسمانی بوو. لێ ژ ئەنجامێ وێ دووبەرەکی و فتنا کەتیە دناڤا میری و کورێ وی دە میرگەھا ئەردەلانی توشی شەرێ براکوژیێ و جەنگا ناڤخوە بوو. ژ ئەنجامێ وێ پشتەڤانی یا مەزن یا ئیمپراتوریەتا سەفەوی ژبوی ئەحمەد خانی ئەو کاری دڤێ جەنگێ دە لسەر بابێ خوە سەربکەڤیت و ل سالا (١٦١٩ز) بۆ میرێ میرگەھێ و ل شوینا بابێ خوە روینیشتە سەر تەختێ حکمدارییا میرگەھا ئەردەلانی. میر ئەحمەد خانی میرگەھا خوە ژ بن ھەژموونا عوسمانیا دەرخست و کرە دبن ھەژموونا سەفەوییان دە، بڤی کارێ خوە کاری پێگەھەکا بلند لجەم شاھ عەباسی سەفەوی ژبۆی خوە گەرەنتی بکەت. لێ ئەڤ ھەڤالبەندیا ھەنێ گەلەک نەکێشا و ھەر زوو میر ئەحمەد خانی ھەستکر کو سەفەوییان ھەژمونا خوە رۆژ بورۆژێ زێدە دکەن و کەسێن نێزیکی خوە لھەموو سازیێن ھەستیار یێن میرگەھێ ددان ھەلبەتە ئەڤە ھەموو لسەر حسابا دەستھەلاتا میری بوو، پلانێن ئیمپراتوریەتا سەفەوی گەلەک ژ میر ئەحمەد خانی مەزنتر بوون. ھەڤالبەندییا وان سست بوو و ھێدی ھێدی تێکچوو ھەتا کار گەھشتێ وێ چەندێ کو ل سالا (١٦٣٣ز) میر ئەحمەدی پەنا برە بەر ھەڤالێ کەڤن و پشتەڤانیا ئیمپراتوریەتا عوسمانی خواست ژبوی میرگەھا ئەردەلانی ژبن ھەژمونا سەفەوییان بینیتە دەر لێ دەم سەرڤەچووبوو و سەفەوییان ریھ و ریشالێن خوە ب باشی دناڤا میرگەھێ دە بربونە خوار لەورا ھەولێن میری ئەحمەدی بێ ئەنجام بوون و ھەتا ل سالا (١٦٣٤ز) ھێرش ژی کرە ئیمپراتوریەتا سەفەوی لێ شکستن خوار و مەجبوو بوو میرگەھا خوە بھێلیت و تەختێ حوکمێ میرگەھا ئەردەلانی بتەمامی کەفتە دەستێ سەفەوییان و ھەتا رۆژا داوییا میرگەھێ ژی ھەر میر دھاتە دەست نیشانکرن ژ ئالیێ سەفەوییان ڤە، و میر ئەحمەد خان بسەرشوریڤە رەڤی و چوو موسلێ ھەتا ل وێرێ کوچا داویێ کری. بوویەرا دووەمین نە ژمێژە و بەری چەند رۆژان رویدا. دەمێ کومارا ئیسلامی یا ئیرانی برێیا جەنەرال قاسم سولەیمانی کاری بنەمالێن تالبانی و ئیبراھیم ئەحمەدی بکێشن ئالیێ خوە و ژ پرۆژەیێ کوردستانی یێ نەتەوەیی دوور بکەن لسەر بنگەھێ سوزا ئاڤاکرنا ھەرێما بابان پشتی ئەڤ ھەردو بنەمالە بێھیڤی بوون کو بکارن ببنە حاکمێن ھەموو کوردستانا باشوور. باڤل تالبانی دگەل پسمام و خالێن خوە ( ھەموو ژی نەخودان ھزرەک و کوراتیەکا دیرۆکی و سیاسی و فەلسەفینە)، تشتێ وان ھەموویان لھەڤ کوم دکەت تەنھا حقد و کەرب و کینە لھەمبەری مالباتا بارزان و پارتیا دیموکراتا کوردستانێ، ڤێ کەرب و کینێ چاڤێن وان تاری کرن لەورا نکارین دەرسان ژ دیرۆکێ وەربگرن و بووینە بەشەک ژ پرۆژەکێ بیانی کو ب چ ئاوایان ڤان کەسان و ڤێ بنەمالێ چ پاشەرۆژ دڤی پرۆژەی دە نینن، بەلکۆ ئەو تەنھا ئامرازێن دەمکینە ژبۆی جێبجێکرنا پرۆژەیێ پانئیرانیزمێ ل دەڤەرێ و ھەردەمێ پروژە وەرێ جێبجێکرن دێ ئەڤ ئامرازە بنە کارتەکا سۆتی و دێ ئیران ھەموویان ھاڤێت. رەنگە بئاوایەکی دەمکی و بۆ ھەیاما ٣-٤ سالان ھنەک دەستھەلات و ئیمتیازاتان بێخنە بەردەستێ وان ھەتا چێدبە ئیران برێییا بەغدا دێ خوەشگوزەرانیەکا دەمکی ژبۆی ھەڤوەلاتیێن زۆنا وانا ژی دروست بکەت. ئایندەیێ باڤل تالبانی و پسمامێن وی چ ژ ئایندەیێ میر ئەحمەد خانێ ئەردەلانی باشتر نابیت. کارل مارکسی گۆتنەکا گەلەک جوان ھەیە دبێژیت: “ھێگلی دگۆت ھەموو بوویەر و کەسایەتیێن مەزن یێن دیروکی دوبارە دبن لێ ھێگلی ژبیرکر ئاماژە ب ۆێ چەندێ بکەت، کو ئەڤ دوبارە بوونە جارا یەکەم دبیتە تراژیدیا لێ جارا دووەم دبیتە مەھزەلە”.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.