مێشێ چ تێكه‌لى دگه‌ل مه‌ژى هه‌یه‌؟

فاضل عمر
ئه‌ڤێن وه‌كى من سه‌رێ خوه‌ ب زمانىڤه‌ دئێشینن، هنده‌ك جاران تووشى ره‌فتاره‌كا وه‌سا ئه‌نتیكه‌ دبن، نه‌شێن بێده‌نگ بمینن. بۆ نموونه‌؛ مه‌ د كوردىدا گه‌نج و لاو و خۆرت و تۆلاز و جهێل و.. هه‌نه‌ و بیرا من دهێت، پتریا خه‌لكێ دهۆكێ دگۆت: شه‌باب!

بۆچى شه‌باب؟ كه‌س نازانت.
ل ئه‌ڤێ دوماهیێ مه‌دیاكارێن دهۆكێ یێ په‌یڤا مێشك ل شوونا مه‌ژ/ مه‌ژى د سه‌رێ خه‌لكىدا دچینن و وه‌ختێ دبێژن مێشكێ من، وه‌سا شرین دبێن، دێ بێژى (دلێ من) ژ ده‌ڤێ وان ده‌ردكه‌ڤن!

بۆچى مه‌ژ ببته‌ مێشك؟ كه‌س نازانت.

وه‌رن دا پێكڤه‌ بزانین بۆچى هنده‌ك ئه‌ڤیندارێن مێشكن و نه‌ڤێن په‌یڤا مه‌ژ بێژنه‌ مه‌ژێ خوه‌!

مه‌ژ
مه‌ژ و مه‌ژى دبێژنه‌ گلۆلكا ده‌ماران، ئه‌وا د قافێ سه‌رێ مرۆڤىدا ب رۆلێ وه‌رگرتن و كۆمكرن و پۆلاندن و هه‌لگرتن و شرۆڤه‌كرن و ده‌راندنا (وه‌ر)گرته‌كێن هه‌سته‌وه‌ران رادبت. داكو ئه‌ڤ رسته‌یه‌ رۆهنتر ببت، باشتره‌ بێژم: مه‌ژ ئه‌و ئه‌ندامه‌ یێ هه‌سته‌وه‌رێن مرۆڤى به‌رهه‌مێ خوه‌ لێ هه‌لدگرن و وه‌ختێ هه‌وجه‌ دبنێ بۆ ڤه‌دگه‌ڕینت.
بێمه‌ژى بۆ بێئاقلى دهێته‌ گۆتن و مه‌ژیڕه‌ش بۆ ئه‌وێ نه‌شێت دروست هزر بكه‌ت دبێژن. ئانكو مه‌ژى هه‌م مه‌ژه‌ هه‌م خره‌ت و ئاقله‌. لێ پتر بۆ گلۆلكا ده‌ماران بكاردهێت.
ئه‌رێ مه‌ژ وه‌كو په‌یڤ ژ كیڤه‌ هاتىیه‌؟
ب گۆره‌ى مالپه‌ڕێ ئه‌تیمۆلۆجى، په‌یڤا matih ب سانسكریتى گۆتینه‌ هزرێ و گریكان mantis گۆتیه‌ خوێڤه‌زانكان وmania بۆ دیناتیێ بكار هاتىیه‌. و لاتینان mens و فارس مه‌غز بۆ مه‌ژى دبێژن. ب گۆره‌ى مه‌كه‌نزى، زمانێ په‌هله‌ڤى، مه‌زگ بۆ مه‌ژى بكاردئینا.
ئه‌ڤانه‌ هه‌مى دگه‌هنه‌ ره‌گێ هندئۆرۆپى men- وه‌كو مالپه‌ڕێ ئه‌تیمۆلۆجیا دبێژت.
چونكى زمانێ كوردى ب هه‌میڤه‌ زمانه‌كێ ئیرانىیه‌ ژ گرۆپێ هندئۆرۆپى، و چونكى د په‌هله‌ڤىدا (مه‌زگ)ه‌ و د فارسىدا مه‌غزه‌ (پێش و پاشكرنا /گ/ێ دگه‌ل /ر/ێ) پێدڤىیه‌ مه‌ژا كوردى ژ مه‌ژگ هات بت.

مێش
كورد په‌یڤا مێش و مێشك بۆ جۆره‌كێ گیانه‌وه‌رێن فڕنده‌ بكاردئینت، و هنده‌ك جاران وه‌كو ناڤێ جۆرى یان ل شوونا (حشرة) دهێته‌ گۆتن:
-مێش و مۆر.
-مێشك یا هاتىیێ.
-مێشره‌شك و مێشا هه‌نگڤینى..هتد.
فارس دبێژنه‌ گاڕه‌ش و چێله‌كان میش و مه‌ هه‌مان په‌یڤ د گامێش (گا-میش)دا هه‌یه‌. و ئه‌و په‌یڤا مه‌گه‌س كو هنده‌ك جاران د كوردىدا دهێته‌ دیتن، دبێژنه‌ مێشێ و ئه‌ڤه‌ ژ مه‌كه‌سا په‌هله‌ڤى هاتىیه‌.

ب گۆره‌ى مالپه‌ڕێ ئه‌تیمۆلۆجى؛ د سانسكریتىدا مه‌كسه‌- هه‌یه‌ و كه‌ڤنه‌ دێرا سلاڤۆنى په‌یڤا مۆچا mucha بكارئینایه‌. ئه‌رمه‌ن دبێژنێ mun و ئه‌لبانى دبێژنێ mize و كه‌ڤنه‌ ئنگلیزان میگ mygg دگۆت. د لاتینىدا مۆسكا musca هه‌یه‌ و ئه‌ڤه‌ د نه‌و-زمانێن ئۆرۆپىدا بوویه‌ مۆسكیتۆ mosquito.
وه‌كو ئه‌تیمۆلۆجى دبێژت؛ ئه‌ڤانه‌ هه‌مى دگه‌هنه‌ ره‌گێ هندئۆرۆپى مۆ- (mu-) كو ژ ده‌نگێ (ممممم) ئانكو بڤڤێنا چه‌نگان، هاتیه‌.

ژ بڤبڤا چه‌نگان ل باى تاكو بڤبڤا هزران د سه‌رىدا ئه‌ز چو هه‌ڤبه‌ندیان نابینم ژبلى، هه‌كه‌ر هندئۆرۆپیێن پێشین هزركربت، هزر وه‌كو مێشان د سه‌رێ مرۆڤان دا دفڕن و هه‌ردو (مه‌ژ و مێش) ژ بڤبڤێ هات بن!

هه‌كه‌رنه‌، پێدڤىیه‌ ئه‌م پچه‌كێ مه‌نتقیتر هزر بكه‌ین و هه‌ست ب كێماسىیێ نه‌كه‌ین و مێشێ و مێشكێ ژ مه‌ژى جودا بكه‌ین.

ل دوماهىیێ من دڤێت بێژم؛ بلا هزرا هه‌وه‌ گه‌له‌ك دوور نه‌چت و من ب زارپه‌رێسىیێ گونه‌هبار نه‌كن، چونكى‌ ئه‌ز دزانم زمان هنده‌ك ده‌نگن و ئه‌وان ده‌نگان هیچ به‌هایه‌كێ ره‌ها و پیرۆز نینه‌، لێ ئه‌ز دترسم رۆژه‌كێ كه‌سه‌كێ بیانى ئه‌ڤێ راستىیێ بزانت و بێژت: كورد چ ملله‌ته‌كێ سه‌یرن! مێشێ و مه‌ژى ژێكجودا ناكن؟

 

[1] http://www.etymonline.com

[1] http://www.vajehyab.com/  من باوه‌رى هه‌یه‌ كو (مخ)ا ئه‌ره‌بى ژى دگه‌هته‌ ئه‌ڤێ په‌یڤێ، نه‌خاسمه‌ ئه‌وان (دماغ) ژى هه‌یه‌ و دیاره‌ ژ هه‌مان ره‌گینه‌ (د- ماغ/ مخ).

[1] A concise Pahlavi Dictionari – MacKenzie, oxford press, 1986

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای