گەشەپێدانا مروڤی، رامان وئارمانج

گەشەپێدانا مروڤی، رامان وئارمانج

 

سگڤان دێرەشی

رامانا تێگەھێ گەشەپێدانا مروڤی (التنمیە البشریە Human Development) چییە؟ کەنگی دەرکەفتیە؟ ئارمانج ژێ چییە؟ بوچی ل سەرانسەری جیھانێ گرنگی پێ دھێَتە دان؟ چەند رەھەندیێن ژیانا مروڤی بخوڤەدگریت؟ چ پەیوەندی ب زانستێن دی ڤە ھەیە؟ ب تایبەت زانستێ ئابوری وسیاسی ژلایەکێ ڤە ودەرووناسی وکاگێری ژ لایەکێ دی ڤە؟ ئایا دورستە ئەم ڤی تێگەھی د چارچوڤێ خولێن ئاڤاکرن وبھێزکرنا شیانان و(مھارات) دا بچویک بکەین؟
شەرێ جیھانی یی دووێ زیانێن مەزن گەھاندنە ژێرخانا (ئابوری، سیاسی، جڤاکی، پەروەردێ، ساخلەمی، ھتد) یا جیھانی، کێشێن مروڤی ل جیھانێ رەھەندەیێن نوی وجودا جودا بخوڤەگرتن، “گەشەپێدانا ئابوری” نەشیا وان ھەمی ڤالاتی وپێدڤیین مروڤی پر بکەت، ھشیاریا جیھانێ زێدەترلیھات لسەر وی راستیێ کو “مروڤ سەروەت وسامانێ راستەقینەیێ مللەتانە”، ھزر ھاتە کرن چاوا دێ وەبەرھێنان دمروڤیدا ھێتـە کرن؟ چاوا دێ شێت رولێ خو یێ دورست بینیت؟ چاوا دێ مفا ژ ھێز وشیانێن وی ھێتە وەرگرتن؟ چاوا دێ پشکداریەکا بەرفرە دگەشەکرنێدا کەت؟ ھەولدان بەردەوام بوون ھەتا سالێن حەفتیا تێگەھێ “گەشەپێدانا مروڤی” دەرکەفتی، ل دەسپێکێ ڤی تێگەھی رەھەندەکێ ئابوری ھەبوو، لێ دگەل گوھورینا بەردەواما پێدڤی وکێشێَن مروڤی رەھەندیێن نوی بخوڤەگرتن.
بو جارا ئێکێ وب رەنگەکێ فەرمی وبەربەلاڤ ئەڤ تێگەھە ھاتیە بکارئینان سالا ١٩٩٠ بوو، دەمێ پروگرامێ گەشەپێدانێ یێ نەتەوەیێن ئێکگرتی (UNDP) ئێکەم راپورتا گەشپێدانا مروڤی دەرئێخستی، راپورت یا بەردەوام بوو تا سالا ٢٠١٥ێ، ھەر سالەکێ لژێر ناڤ ونیشانەکێ جودا دەردکەفت، ل دویڤ پێدڤی وکێشین مروڤی ل وی وەختی، بو نمونە ئێکەم راپورت ب ناڤ ونیشانێ (تێگەھێ گەشەپێدانا مروڤی وپیڤانا وی) دەرکەفت، لێ دوماھیک راپورت سالا ٢٠١٥ ب ناڤ ونیشانێ (گەشەپێدان د ھەمی کاراندا) دەرکەفت، ھەمی راپورتێن گەشەپێدانا مروڤی ئاماژێ ددەنە چەند پیڤەرەکا (مۆشر) وەک نیشانەک بو رەوشا مروڤی ل ھەر وەلاتەکێ، بو نمونە )تێکرایا ناڤنجیێ ژیێ مروڤی، ژمارا سالێن خواندنێ، تێکرایێ داھاتێ تاکەکەسی، رێژا نەخویندەواریێ، رێژا بێکاریێ، جوداھی دناڤبەرا ھەر دوو رەگەرزا دا، رێژا مرنێ ب تایبەت زاروکێن ساڤا تا پێنج سالی…ھتد).
گەشەپێدانا مروڤی تێگەھەکێ نوی وگشتگیر وداینامیکییە، ئانکو رامان و رەھەندیێن ڤی تێگەھی بەرفرەە و(متجدد)ن، ب ھزر وپێناسەکا بچویک دەسپێکر ئەوژی”بەفرەھکرنا بژاردێن مروڤی”، لێ سال بو سالێ ئەڤ تێگەھە گرنگتر ومەزنتر لێھات، گەلەک رامان وپێناسێن نوی بخوڤەگرتن، ھەتا بوویە پیڤەرەکی ژمارەی (٠-١) بۆ پیڤانا ئاستێ گەشەپێدانا مروڤی ل جیھانێ، گەلەک پیناسە ھەنە بو ڤی تیگەھی بو نمونە: راپورتا سالا ١٩٩٣ دبیژیت: (گەشەپێدانا مروڤی، پێخەمەت مروڤی، ب رێکا مروڤی) ئانکو وەسا دیارکر کو مروڤ ئارمانجە ومەرەمە وئامرازە وئەنجامە، نەتەوەیێن ئێکگرتی (UN) دبێژیت: ئارمانج ژ گەشەپێدانا مروڤی خوشکرنا ژیانا مروڤییە (رفاھیە الانسان)ب رێکا بەرفرەھکرن وپێشڤەبرنا شیانێن وی لسەر سێ ئاستا (ژیانەکا ساخلەم ودرێژ ببەت، بشیت مەعریفی وەرگریت، ئاستەکێ ژیارێ یێ ژ ھەژی ھەبیت) واتە ئاستێ ئێکی رەھەندەکێ خزمەتگوزاری تەندورستی ھەیە، ئاستێ دووێ رەھەندەکێ پەروەردەی وفێرکرنێ ھەیە، ئاستێ سیێ رھەندەکێ ئابوری ھەیە، ئارمانجا ھەڤپشک وسەرەکی د ڤان ھەمی بیاڤادا مروڤە، لەوما ئاڤاکرنا شیانێن مروڤی وپێشەڤبرنا مھاراتێن وی یێن جودا جودا بویە بەشەکێ گرنگ دگەشەپێدانا مروڤیدا، لێ رامانا وێ ئەو نینە کو گەشەپێدانا مروڤی تنێ رەھەندێ مەعرفی بخوڤەدگریت، ب دیتنا من کارەکێ دورست نینە ئەم ناڤێ گەشەپیدانا مروڤی دانینە سەر خولێَن گەشەپێدانا شیان و(مھارات)ا، پێَدڤییە ھەر خولەکا راھێنانێ چ (کارگێری بیت یان پیشەی یان دەروونی یان مھارات) ناڤێ خو یێ دورست ھەبیت.
گەشەپێدانا مروڤی نە زانستە، بەلکی چەمکەکێ گشتگیرە، چوار رەھەندێن سەرەکیێن ژیانا مروڤی بخوڤەدگریت (ساخلەمی، معرفی، ئابوری، سیاسی)، بوچوونەک دبێژیت: تێگەھێ گەشەپێدانا مروڤی لسەر چوار ستوینێن سەرەکی دراوەستیت، ئێک (ئێکسانی equality) ئانکو دڤێت دەرفەتێن ئێکسان ھەبن بو ھەمی مروڤا، دویر ژ رەگەز یان رەنگ یان بیروباوەریێن وی، دوو (بەردەوامیsustainability) ئانکو د ھەمی کار وپروژادا پێدڤییە ھزرا بەردەوامییێ بکەین بخو ونەوەیێن بھێن، بو نمونە نابیت ئەم ژیانا خو خوش بکەین لسەر حسابا ژیانا نەوەیێن بھێن، یان ئەم دەرفەتێن خو زێدە بکەین لسەر حسابا دەرفەتێن یێن دی، سێ (بەرھەمئینان productivity)، ئانکو پێدڤییە دەرفەت ھەبیت مروڤ بشیت بەرھەم وداھاتێ خو زێدە بکەت وپشکدار بیت د چێکرنا داھاتیدا وبشێت کار بکەت پێخەمەت بلندکرنا ئاستێ گەشەپێدانا ئابوری، چوار (شیاندان empowerment) ئانکو رەھەندێ پەروەردە وفێرکرن وئاڤاکرن وگەشەکرنا شیان ومھارتین مروڤی یێن جودا جودا. ب تایبەت یێن گەنج وئافرەتان کو پتر ژ نیڤەکا جڤاکی بخوڤەدگرن.
ب دیتنا من گرنگترین رەھەند د گەشەپێدانا مروڤیدا رەھەندێ مەعرفییە، ئانکو (پەروەردە وفێرکرن وگەشەپێدانا شیان ومھاراتێن مروڤی یین جودا جودا وب تایبەت یێن زانستی، کارگیری، پیشەی، تەکنەلوژی، مروڤایەتی…ھتد)، چونکی بچوونەک ھەیە دبێژیت: گەشەپێدانا رەھەندێ مەعرفی دبیتە سەدەم کو دەرفەت (فرێ) د رەھەندێن دی دا (ئابوری، ساخلەمی، سیاسی) چێببن، ھەروەسا چونکی رەھەندێ مەعرفی گەلەک بابەت وزانستێن دی یێن مروڤایەتی بخوڤەدگریت، وەکی زانستین سوسیولوجی، سایکولوجی، فەلسەفی، رەوشەنبیری، ئەدەبی، وھونەری…ھتد، بو وەلاتێن نەسەقامگیر وبەردەوام کریزێن سیاسی وئابوری وشەر تێدا رەنگە رەھەندێ سیاسی وئابوری وخزمەتگوزاریێن سەرەکی یێن ژیانێ پتر گرنگیا خو ھەبیت ژ رەھەندێ معرفی.
دوماھیک راپورتا گەشەپێدانا مروڤی کو ل سالا ٢٠١٨ دەرکەفتیە ھاتیە تەرخان کرن بو ھەلسەنگاندنا پیڤەرێن گەشەپێدانا مروڤی ل ٢٨ سالێن بوری، دیسان ئەو گوھورینێن چێبوین دناڤبەرا سالێن (١٩٩٠-٢٠١٨)، راپورت وەسا ددەتە دیارکرن کو رەوشا مروڤی ل جیھانێ ب شێوەکێ گشتی دڤی ماوەیدا بەرەڤ باشتر چوویە ب رێژا ٢١%، ئانکو پیڤەرێ گەشەپێدانێ ل ١٣٠ وەلاتان بەرەڤ باشتر چوویە، بو نمونە (تێکرایێ ژیێ مروڤی ٧ سالا درێژتر لێھاتیە، پەروەردە وفێرکرن باشتر لێھاتیە، رێژا بێکاریێ کێمتر لێھاتیە، دەرفەتێن ژیارەکا باشتر زێدەتر لیھاتینە، ژمارا وان کەسێن د ئاستەکێ نزنمێ گەشپێدانا مروڤیدا کێَمبوو ژ ٣ ملیار کەس بو ١ملیار کەس، ژمارا ھەژارا ل جیھانێ ژ ١,٩ ملیارا کەسا کێمبوو بو ٨٣٦ ملیونا، دیسان ژمارا زاروکێن د ژیێ ٥ سالیێ دا دمرن کێمبوو ژ ١٢,٧ ملیون بو ٦ ملیونا)
ھەروەسا دڤێ راپورتێدا ١٨٩ وەلات ھاتینە پولین کرن لدویڤ ئاستێ گەشەپێدانێ، ژ وان ٥٩ وەلات خودان گەشەپێدانەکا گەلەک بلند، ٥٣ وەلات خودان گەشەپێدانەکا بلند، ٣٩ وەلات خودان گەشەپێدانەکا ئاستێ ناڤنجی، و٣٨ وەلات ئاستێ نزم، ل دویڤ راپورتێ باشترین پێنج وەلات ل جیھانێ ئەڤەنە (نەرویج، سویسرا، استرالیا، ایرلندا، المانیا) ھەروەسا خرابترین پێنج وەلات (بوروندی، تشاد، جنوب السودان، ئەفریقا ناڤین، نیجر) دیسان ئاماژە کریە داکەفتنا بەرچاڤا پیڤەرێ گەشەپێدانا مروڤی ل سێ وەلاتێن روژھەلاتا ناڤین وەکی (سوریا، یمن، لیبیا)، رێزبەندیا عیراقێ د راپورتێدا (١٢٠)ە، ئانکو ئاستێ گەشەپێدانا مروڤی ل عیراقێ ناڤنجییە، سەبارەت ئاستێ گەشەپێدانا مروڤی ل ھەرێما کوردستانێ رەنگە باشتربیت، لێَ ئەم نەشیایانە ب داتا وب فەرمی ڤێََ چەندێ بسەلمینین، چونکی مە چ پیڤەر وراپورتێن گەشەپێدانا مروڤی نینن.
لەوما بدیتنا من ئێک ژ پروژێن گرنگ بۆ ھەرێما کوردستانێ کو پێدڤییە ھزر تێدا بھێتە کرن ئەوە “ھەرێمێ جودا ژ عیراقێ راپورتا خو یا گەشەپێدانا مروڤی یا تایبەت ھەبیت”، زێدەباری ئاماژیێن وێ یێن سیاسی، ب رێکا ڤێ راپورتێ دێ زانین جھێ مە لسەر نەخشێ گەشەپێدانا مروڤی ل کیڤەیە؟ ھەروەسا دێ بو مە دیاربیت سوباھی دێ چ چێبیت؟ وپێدڤییە ئەم ئەڤرو چ بکەین؟ دیسان ئەڤ راپورتە دی ھاریکاربیت بو دارشتنا پلانەکا ستراتیجی یا درێژ خایەن، پێشنیار دکەم حکومەتا نوی یا ھەرێما کوردستانێ ب تایبەت وەزارەتا پلاندانانێ دگەل نەتەوەیێن ئێکگرتی بیروکا ڤێ راپورتێ بکەنە دبەرنامێ کارێ خو دا.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای