گه‌رمترین جهێن جیهانێ

گه‌رمترین جهێن جیهانێ

وار – دهوك :

هه‌كه‌ر مه‌ ژبیر نه‌كربت، ژبه‌ر گه‌رمایێ و (كێم-كاره‌ىبیێ) 30 تیرمه‌هێ 2015، بێهنڤه‌دانا فه‌رمى ل ئیراقێ هاته‌ راگه‌هاندن. و چه‌ندین وه‌لاتان ئامارێن مرنێ ژبه‌ر گه‌رمایێ راگه‌هاندن. و سایتێن سه‌قاى دیار دكه‌ن كو رۆژێن گه‌رم ل رۆژهه‌لاتا ناڤین هێشتا ماینه‌.

ب گۆره‌ى شه‌هره‌زایان، دو ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كه‌ بۆ ئه‌ڤێ پێلا گه‌رمایێ هه‌نه‌؛ ئێك، گه‌رمبوونا جیهانێ ب گشتى. دو، رۆژ ژ 2008ێ تاكو 2020ێ د گه‌ڕا په‌قینێ را ده‌رباز دبت، ل ئه‌ڤان گه‌ڕان، په‌قینێن هند مه‌زن لسه‌ر رۆژێ چێ دبن، گه‌رمایا وان دده‌ته‌ ئه‌ردى. ئانكو پشتى پێنج سالێن دى، دبت سه‌قایێ ده‌ڤه‌رێ باشتر لێ بهێت.

ب گۆره‌ى ژێده‌ران، گه‌رمترین جهێ دنیایێ ب ناڤنجیێ گه‌رمایێ باژێڕكێ دالۆله‌ ل ئه‌تیۆپیا. ناڤنجیێ گه‌رمایێ ل ئه‌ڤى باژێڕى 35 پله‌یه‌: بلندترین پله‌ دگه‌هته‌ 46.7 پله‌یه‌ و نزمترین پله‌یا گه‌رمایێ 24.6 پله‌یه‌. ئانكو هینترین وه‌ختێ ئه‌ڤى باژێڕكى 25 پله‌یه‌، وه‌كى دى هه‌رده‌م و ب شه‌ڤ و رۆژ، گه‌رمتره‌.

د ئه‌ڤى گوتارێ به‌هه‌ڤكرىدا، دێ گه‌رمترین جهێن جیهانێ بۆ هه‌وه‌ رێز كه‌ین، به‌لكو گه‌رمایا وان هه‌ستا هینكاتیێ بۆ مه‌ چێ كه‌ت.

دیمه‌نه‌ك ژ دالۆل Dallol ژ ئه‌تیۆپیا.

تاكو ئه‌ڤێ دوماهیێ، وه‌سا دهاته‌ هزركرن كو ئه‌لعه‌زیزیه‌ ل لیبیا بلندترین پله‌یا گه‌رمایێ لێ هاتیه‌ تۆماركرن، لێ پشتى پێشكه‌ڤتنا ته‌كنۆلۆجیایێ و ته‌كنیكا سه‌ته‌لایتان بۆ ژ دوور وه‌رگرتنا پله‌یا گه‌رمایێ، جهه‌كێ دى هاته‌ پێش.

ل 13 ئیلۆنێ 1922یێ ل ئه‌لعه‌زیزیه‌ ل لیبیایێ ته‌رمۆمێترى (گه‌رماپیڤ) 136 پله‌ لسه‌ر پیڤانا فاهرنهایتى Fahrenheit دیار كر و ئه‌ڤه‌ دبته‌ 58 پله‌ ب پیڤانا سێلسیۆس Celsius. ئه‌ڤێ نومره‌یێ، ل وه‌ختێ خوه‌ جهێ نومره‌یه‌كا پێشتر گرت كو 134 پله‌یێن فاهرنهایتى بوون ل نوهالا مه‌رگى Death Valley ل 10 تیرمه‌ها 1913ێ هات بوو گرتن.

لێ ب گۆره‌ى تیمه‌كا زانكۆیا مۆنتانا كو پێزانین ژ رووماله‌كا جیۆلۆجیا ئه‌مریكا ب سه‌ته‌لایتان وه‌رگرتینه‌، ئه‌ڤ جهه‌ نه‌ هه‌ژى به‌یداخا (گه‌رمترین جهـ ل ئه‌ردى)نه‌. گه‌له‌ك جهێن گه‌رمتر هه‌نه‌.

ب گۆره‌ى ستیڤن ره‌نینگ ژ ناسا (پتریا جهێن ناسناڤێ گه‌رمترین جهـ وه‌رگرتین، هه‌ر د هه‌ڤڕكییێ دا نینن). ستیڤن و هه‌ڤالێن خوه‌، ئه‌ڤه‌ هه‌فت سالن ب سه‌ته‌لایتا لاندسات Landsat ب تێڕژا د بنسۆرى دا روومالا گه‌رمایێ دكه‌ن و دیار بوویه‌، بیابانا لۆت ل ئیرانێ پێنج سالان بێهه‌ڤڕك بوو.

پرسیار ئه‌وه‌ بۆچى تاكو نهۆ كه‌سێ نه‌دزانى؟ هه‌لبه‌ت به‌رسڤ گه‌له‌ك ئاشكرایه‌، بیابانێن گه‌رم ل ئه‌ردى وه‌كو بیابانا مه‌زن ل ئه‌فریكا، گۆڤى ل ئاسیا و سۆنۆران ل ئه‌مریكا باكۆر و لۆت ل ئیرانێ و روبعلخالى ل ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ.. هند نه‌خوه‌ش و دژوار و بێژیانن، كه‌س نه‌شێت ئێكسه‌ر لێ بژیت و گه‌رمایێ بگرت. پێدڤی بوو تیمه‌كا تایبه‌ت بۆ ئه‌ڤى ئه‌ركى هه‌بت، سازیه‌ك پشته‌ڤانیێ لێ بكه‌ت، و بابه‌تى هند نه‌دئینا.

ته‌كنۆلۆجیا سه‌ته‌لایتان ئه‌ڤ خه‌ونه‌ بجهئینا و نهۆ ئه‌م دشێین گه‌رما هه‌ر جهه‌كى ژ دوورڤه‌ بزانین.

ل سالا 2005ێ ب ئه‌ڤێ ته‌كنۆلۆجیا نوو، بلندترین پله‌یا گه‌رمایێ ل بیابانا لۆت هاتیه‌ تۆماركرن كو دكه‌ته‌ 159.3 پله‌ فاهرنهایت (70.7 پله‌ سێلسۆس). هه‌روه‌سا ل سالێن 2004ێ و 2006ێ و 2009ێ ل بیابانا لۆت بلندترین گه‌رما هاته‌ تۆماركرن.

ب گۆره‌ى ئامارێن نه‌ فه‌رمى، ل سالا 2003یێ گه‌رماتى ل زه‌هرانا سعۆدیێ گه‌هشتیه‌ 81 پله‌، هه‌روه‌سا ئامارێن نه‌ فه‌رمى دبێژن؛ ئیسال ل به‌نده‌رێ ماهشه‌هرێ ئیرانى 74 پله‌ هاتیه‌ تۆماركرن.. لێ هه‌ردو ده‌وله‌تان ئه‌ڤ نومره‌ ب فه‌رمى نه‌راگه‌هاندینه‌ نه‌ژى په‌سه‌ندكرینه‌.

هنده‌ك ئامارێن فه‌رمى

وه‌لاتێن هه‌ڤگرتیێن ئه‌مریكا: ل سالا 1913 ل نوهالا مه‌رگى 56.7 پله‌ هاتیه‌ تۆماركرن.

تۆنس: سالا 1931 ل باژێڕێ قه‌بلى 55 پله‌ هاتیه‌ تۆماركرن.

كوێت: ل سالا 2010 ل باژێڕۆكێ سلێبیێ 53.6 هاتیه‌ تۆماركرن.

پاكستان: ل سالا 2010 ل مۆهینجۆ دارۆ، گه‌رما گه‌هشتیه‌ 53.5 پله‌.

ئیراق: ل 2011 ل ناسریێ 53 پله‌ گه‌رما هاتیه‌ تۆماركرن و ئیسال ل 30 تیرمه‌هێ و ده‌ستپێكا ته‌باخێ ل نیڤ و ژێرییا ئیراقێ، ل هه‌مى جهان پله‌یێن گه‌رمایێ ژ پێنجیێ بۆرین، لێ ئیراقێ ب فه‌رمى نومره‌ و جهـ نه‌راگه‌هاندن، به‌س بێهنڤه‌دانا فه‌رمى راگه‌هاند. ل كوردستانێ، وه‌كو پێشبینى، دبت گه‌رمیان و ده‌شتا هه‌ولێرێ و هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن شنگارێ، وه‌كو ئیراقێ گه‌رمایه‌كا بلند تۆمار كربت.

مه‌كسیك: ل سالا 1966ێ 52 پله‌ گه‌رما ل سان لویس ریۆ كۆلۆرادۆ هاتیه‌ تۆماركرن.

ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ: ل جدده‌، سالا 2010ێ 52 پله‌ هاتینه‌ تۆماركرن. به‌س چو پێ نه‌ڤێت ئه‌ڤه‌ نومره‌یه‌كا فه‌رمیه‌ و ژ باژێڕه‌كى، نومره‌یێن گه‌له‌ك بلندتر هه‌نه‌، لێ نه‌فه‌رمینه‌.

ئوسترالیا: ئۆدناداتا Oodnadatta ل سالا 1960ێ 50.7 پله‌ تۆماركرینه‌.

جه‌زایر: ل 2002یێ ل باژێڕكێ عێم سالح 50.6 پله‌ تۆمار بووینه‌.

قه‌ته‌ر: ل سالا 2010 ل ده‌وحه‌، گه‌رما گه‌هشتیه‌ 50.4 پله‌.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای