گرنگی دان ب زارۆکی

گرنگی دان ب زارۆکی

بژار محەمەد

زارۆک: پاشەروژا وەڵاتینە، لێ ئیرۆ مەترسی ل سەر زۆرە!

زۆرینەیا پەڕتووکان ل سەر پەروەردەیا زارۆکی هەنە، بەرنامە ل سەر پەروەردەیا زارۆکی هاتینە دانان، گوڤار ل سەر پەروەردەیا زارۆکی هاتینە دەنگ، ستران و مۆزیک و کارتون و، هتد.. لێ ب لێبۆرینڤە سەر ئەڤان هەمی خالێن گرنگ دێ پتریا جڤاکی بێژن: ما چ بۆ زارۆکی هاتیە تا پەروەردەبیت؟ لێ، د ڕاستیدا پەروەردەیا دروست یا دای بابانە ژ بۆ زارۆکی، لڤێرێ دەما دهێتە دیتن هەمی زارۆک دروست پەروەردە نەبووینە، نڤیسەر یان سەرپەرشتێ گوڤارێ یان مۆزیک ژەن یان بەرنامەک یان و یان.. مافدارن کاربکن سەر ڤان بەرهەمان ب گشت داکو ئەم بشێن ب ڕێکێن جوانتر و هەم هەڤکاری ژی بۆ دای بابان کو زارۆکی پەروەردەبکەن، یان بیرا وان بینن ل پەروەردەیا زارۆکی، یان ڕێکێن جوانتر بدن دەست وان. د جڤاکێ مەدا، و ڕێژەیەکا زۆر دێ بینی زارۆ یێ تف دکەت دەورۆبەران – حاشای جڤاتێ – بابێ وی دێ بێژت: “کوڕێ من شێرە وێرەکە” یان دێ بینی یێ قەسێن نەشرین دبێژت، بابێ وی دێ هەر ب پشتا وی گرت ل سەر ڤی پڕەنسیپێ نەجوان، گەلۆ چ شێراتی پێ دڤێت گەر مژار مژارا بێ ڕێزیێ بیت؟ سۆباهی ئەو زارۆک مەزن ببیت، و ل سەر ڤی پڕەنسیپێ نەجوان، دێ تفف کرن و قەسێن نەشرین د گەلدا مەزن بیت و ئیدی لۆمەکرن ژ بۆ کێ بچن؟ بۆ حکومەتێ؟ یان مامۆستایێن وی/وێ، یان دای بابان؟ یا دیارە دەسپێکێ دێ بۆ کێ چن. ب دیتنامن، نابینم هێشتان گرنگیا دروست ب زارۆکی هاتبیتە دان؛ ژبەرکو ڕۆژانە لناڤا جڤاکیدا و تاخ و بازار و ڕێک و ڕێباران دا ئەم ڕەفتارێن زارۆکان دبینن ڕێژەیا پتر سەقەتە، کێمەک باشە!. ئەڤە دزڤریتن بۆ خێزانا زارۆکی، دایک و باب دەما شەڕە دەڤەک لناڤا خێزانێدا ڕویبدەت دایک و باب ل پێش چاڤێن زارۆکی دکەن، بێگومان زارۆک ژی سۆباهی دێ بڤی ڕەنگی فێربت یان ژی دێ جورەکێ فۆبیای بۆ ڕویدەت و، هەردەم خۆ دویربکەت ژ دای بابان و پڕانیا کێشێن دی ژی. دیڤ چوون بۆ زارۆکی نەبت، دان و ستاندن د گەل زارۆکی نەبت، بەرسڤا پڕسێن زارۆکی بهێتە دان ب شێوێن کرێت، ترس و لەرزینێ و تێک دانا دەروونی بۆ دروست بکن بێکو مە هایداری ل سەر هەبیت ژی، ئەرێ مە دڤێت پێشە ڕۆژی دا چ باشی ژ ڤی زارۆکی بچیت ژ بلی تێک دانێ و نە ئاڕامیا دەروونی و کێشێن مەزن؟. زارۆک نە یێ هۆشمەندە، تایبەت د قوناغا چار سالیێ دا، دروست نوزانیت کتێن پێلاڤا خۆ بکەت لبەر پیێن خۆ بۆچی دێ ئەم ب شێوەیەکێ کرێت بێژنێ “وەکی مرۆڤان ل بەر پیێن خۆ بکە”؟ باشە هێشتان زارۆکە و بێ وەعیە، ب چ ڕێک تێبگەهت وەکی مرۆڤان؟ د ڤان جورە کاودانان دا پێدڤیە دەنگێن بلند و قەسێن کرێت و ترس و لەرز ژ بۆ زارۆکی نەهێتە دەنگ، زارۆک زارۆکە دێ وەکی زارۆکینیا خۆ پێنگاڤا هاڤێتن، لێ چەند بۆ بکی و بێژی ب شەڕ و قەسێن کرێت هیچ فایدە د هندێ دا نینە ژ بلی ترسەکێ ئەو ژی خرابە! لێ وەک نڤیسەر مەحمود موعەزەمی دبێژت: “ب هەمی ڕێکان یاریان د گەل زارۆکان بکەن، تەنانەت د خواندن و خوارن و ڕەفتار لڤین و هتد.. ژی؛ ژبەرکو زارۆک حەز ژ یاریان دکەت، ئێک: بۆ ئاڕامیا دەروونێ وی باشە، دوو: بۆ ماسۆلکێن وی ژی” گرنگە بەرسڤێن پڕسێن زارۆکی بهێنە دان، نەک بهێلن دلێ وی/وێ دا یان ژی ب شێوەیەکێ کرێت بەرسڤا وی بدن و بێژنێ “مایێ خۆ د ڤان شولان دا نەکە” بۆ نموونە: زارۆک دێ پڕسیت: “ئەز چەوا هاتم ڤێرێ؟” ڕاستیدا خۆش پڕسیارە خۆ بۆ مەزنی ژی، پێدڤیە ب شێوەیەکێ جوان و ئاڕام بەرسڤا زارۆکی بدەن: “من و دایکاتە تو ئینای” یان ژی: “ب زاراڤێن زانستی ل دیڤ شیانان بۆ ڕۆنبکن، هیچ کێماسیەک تێدا نینە، بەرۆڤاژی جوانترە گرنگیێ ب زارۆکی و هەر تشتی وی بدن. دەما خێزان پێکڤە ل سەر سفرا نان خوارنێ بن، زارۆک دێ خوارنێ ب سینگێ خۆ دا ڕێژیت، پێدڤی ناکەت بێژنێ وەکی مرۆڤان بخۆ، زارۆکە هێشتان سستە لەشێ وی و یا دی ژی دروست نوزانت کا مرۆڤ یان وەکی مرۆڤان چیە چەوایە، ئەم ل بەرامبەرێ وی چەتەل و کەڤچکان د گرن و خوارنێ پێ دخۆن، ئەو ژی دێ وەسان خۆت هێدی هێدی کەڤچکێ خۆ گریت، ئەڤەژی سالۆخەتە دێ چاڤ لمە کەت بڤێ ڕێکێ ئەم لدەڤ وان قەسێن کرێت ژی بێژن ئەوژی دێ فێربن بێژن، و هەر وەسان بەرۆڤاژی. من د پەڕتووکەکێ دا کورتە چیرۆکەک خواند کچەک بوو بەحسا خۆ دکر دەما زارۆک، گۆت: ” دەما ژیێ من چار ساڵ، من ژ دەرڤە یاری دکرن، من ترۆمبێلا باپیرێ خۆ دیت و من دلێ خۆ دا گۆت: نابیت باپیرێ من ترۆمبێلەکا هۆسان کرێت و پیس ب هاژووت، پشتی هینگێ من گالۆنەکا بۆیاغێ پێ وەرکر، ئەرێ ئەو چ بیرۆکە بوو!، پاشی من فرچەک ئینات و ب بۆیاغێ هەمی لایێن وێ خال لێکرن هەتا بوویە ترۆمبێلەکا خالدار. ئەز ل سەر بانێ ترۆمبێلێ بووم دەمێ باپیرێ من ژ مال دەرکەفتی و هۆسان دیاربوو ئەو یێ بەختەوەرە، گۆت: “ئەڤە جوانترین ترۆمبێلە من د ژیانا خۆ دا دیتی ئەنجیلا” ئەز دبێژم هندەک جاران کەسێن مەزن خۆ ژ هندێ نادەنە پاش کو تشتان د چاڤێن زارۆکان دا ببینن. ئەو دشیا من بقووتیت، لێ ل شوینا هندێ وی بۆ من گڕنژی و وەکو زارۆیەکا بچویک کەیفخۆش کرم ب وی کارێ من کری” ب ڕاستی کارەکێ گەلەک دل ئێشە ژی کو ترۆمبێل هێلات بیت جورەکێ دی یێ بۆیاغێ ڕا، لێ پا تێگەهشتنا کەسێ مەزن بەرامبەر زارۆکی جوانتر و تازەترە کو تێدگەهیت زارۆکە و دەستێ خۆ لێ بلند نەکەت بەرۆڤاژی کەیفێ بدتێ. گەلۆ لناڤا جڤاکێ مە ژی دا زارۆک ل دەڤ دایکا خۆ بیت ل لێنانگەهێ ڤە و هێکەکێ بشکێنیت وی دەمی وە چەند جاران دیتیە دەست بلندکرن یان قەسێن کرێت چووینە زارۆکی بتنێ سەرا شکاندنا هێکێ؟ من زۆر جار دیتیە. دەما گرنگی دانا خێزانێ بۆ زارۆکی سست و لاواز بیت یان بێژن نەبیت، و زارۆک هێدی هێدی ژ دەورۆبەران فێری جگاران بیت یان ماددێن کحولی یان بتنێ قەستا دەرمانسازیان بکەت یان شەڤ و نیڤ شەڤان تازە ل مال نەبیت، گەر خەتایێن خێزانێ نەبیت دێ یێن کێ بن؟ دەسپێکێ پەروەردە ژ خێزانێ یە کێما دی ژ نوی ژ قوتابخانە و دیتنین دینە، گەر بتنێ بێژن ب هێڤیا قوتابخانێ ڤە و هند، لڤێرێ دێ تووشی کارەساتێ بن؛ ژبەرکو قوتابخانە ب شەڤ و ڕۆژ د گەل دا نینە – خۆ چەند باش ژی بیت – لمینا دای بابان.

بڤی شێوەی، زارۆک دروست پەروەردە نابیت، هەتا خێزان بخۆ وی/وێ فێرنەکەت و گوهۆڕینێ نەکەت. مێشکێ زارۆکی گەشەیا دروست نینە، لێ دەما دمینت بتنێ دێ کەتە گری و ئەڤ گریە ژی سرۆشتیە و هەر وەسان باشیەکە ژی لدور هەی، دشێن بێژن: پاراستنەکە بۆ زارۆکی، کو ئەندامەکێ خۆ ب سۆژیت یان لەشێ وی ب تشتەکێ ئازارێ بینت یان تنێ بمینیت جهەکێ، دێ کەتە گری، ب وێ گرییێ ئەم دشێن ل دویڤ بچن و خۆ بگەهیننێ یان ژی دەما دمینت برسی دەست ب گریانێ دکەت ئەڤ شێوێ گریانێ ژی ژ ترسێ یە لدور وی، لێ ترسەکا باشە و سرۆشتیە، لێ ترسێن دەست کرد وەک: ترس ژ پڕسان ترس ژ پێنگاڤان ترس ژ خوارنێ ترس ژ کرنا پێلاڤێن خۆ ل بەر پیێن خۆ، ترس ژ مرۆڤان ترس ژ ڕەدکرنەکێ و هتد.. ئەڤ جورێن هەنێ ترسێن دەست کردن و مەزنان وەسان لێکرینە تا بترسن و ئەڤ جورە ترسە ژی ژ بۆ زارۆکان خرابە؛ چونکی سۆباهی مەزن ببن، دێ ئەڤ جورە فۆبیایە د گەل وان مەزن بیت و مینت د گەل وان، هەتا سست و لاوازدبن و مەرجە ژ ژیانێ ژی بێزار و ماندی ببن! و بگەهنە ڕادەیەکێ کێشێن مەزن یێن دەروونی ل مینا: “پانیک”ێ یان “شیزۆفیرینیا” و پڕانیا کێشان لدور دێ هێنە دەنگ، ئەڤە ژی ژ ئەنجامەک بیت ژ ئەنجامێن خراب بیت – بێگومان نەهەمی دەمان – دەما هێشتان زارۆک و مەزنان هەمی تشت لبەر وان ئاسێ کرین و فێرنەکرین ب شێوەیەکێ جوان و تێنەگەهاندین و هەر سەر مەزن بوونا خۆ ژی ڕا ب ڤان جورە کێشەیان هەر بۆ مەزنان دێ بتە بارەکێ دی! چ ژ ماددی چ ژ مەعنەوی. پەڕتووکا قەفەس یا نڤیسەر “جمانا حەداد” ڵاپەرێ ۳٨-۳۹ ئاماژە ب تشتەکێ گرنگ دهێتە دان ل سەر مژارا ئینانا زارۆکان کو “هەر سەرەکێ خودێ بدەت رسقێ وی ژی د گەل ددەت” د ڕاستیدا ئەم ژی ژ عادات و تەقالیدێن عەرەبان بێ بەهر نینن، لدەڤ مەژی تەقسیری نەکرینە د ئیناندنا زارۆکان دا هەتا پتری دەهان ژی و بێکو واردەکێ ژی بۆ وان دابین بکن یان ڕاکەن ژ بۆ پێشە ڕۆژا وان کو هەر چنەبیت ڕۆژەکێ دای باب پیرببن زارۆکێن وان بشێن وان ب خودان بکن، یان دەما زارۆک بێ هیچ واردەک مەزن ببیت، نەخاسمە د ڕۆژەکا وەکی ئیرۆدا بێ کار و بێ دامەزراندن، گەلۆ ئەو زارۆکێ بووی گەنج چەوان ژیانا هەڤژینیێ پێک بینت؟ چەوان بشێت هەڤکاریا مالا خۆ بکەت؟ چەوان بشێت وەک هەڤالێن خۆ یێن گەنج ببیت خودان‌ مال یان ترۆمبێلەک؟ چەوان بشێت بۆ کارێن مەزن ئامادەببیت کو دەمەکێ دا بتنێ یا بۆ هاتی گۆتن “هەر سەرەکێ رسقێ وی ژی یێ د گەل” ئیرۆ چ رسقێ باش نەبینت، گەر بتنێ نان و ئاڤێن وی بکن رسقەک و هەو، ئەو ل وی دەمی چ منەتان لێ ناکەن؛ ژبەرکو بەرپڕسیارەتی یا دایک و بابانە، دڤیابت جوان هزر د پێشە ڕۆژا زارۆکی دا بکن، گەر بێ واردە ژی وی دەمی پێدڤی ب لۆمەکرنێ ژی ناکەت، داکو تووشی کێشێن مەزن ژی نەبیت یان ئەنجامێن خراب یێن دەروونی ب سەر دا زاڵ ببن. هەر وەکی ئیرۆ دبینن پڕانیا گەنجێن مە تووشی ئەنجامێن خراب بووینە، ب دیتنامن حکومەت بتنێ بەس نینە، دەسپێکێ پێدڤیە دایک و باب هزرێن گەش بۆ ئاییندەیێ زارۆکێن خۆ بکەن. و دا ژبیرنەکەن دیتنا زارۆکی بۆ تشتان ل مینا دیتنێن فیلەسۆفانە و د پەڕتووکا “جیهانا سۆفیایێ” دا ل سەر ڤێ ئێکێ ئاماژە پێ هاتیە دان، کو هویربینن!. دەما ئەم دان و ستاندنێ د گەل زارۆکی دکن پێدڤی ناکەت ئەم وی بکن وەکی مەزنان، بەرۆڤاژی دڤێت ئەم مەزن خۆ د گەل زارۆکی بگونجینن دا بشێن خۆ تێکەلی مژارێن وی یێن دلێ ویدا ماین بکن، و جاران پڕسێن زارۆکان ل مینا پڕسێن فیلەسۆفانە، لێ پتریا مە مەزنان وان پڕسان ب ساڕی ڤە د پشت گوهڤە دهاڤێژن؛ ژبەرکو ئەم یێن ل سەڕا چووین، لێ زارۆک ژ نوی یێ دکەڤت ناڤ مەلەڤانیێن ڤێ ژیانێ دا، گەر مەزنان ژی ب گەرم و گوڕی ئەو پڕسە بۆ خۆ هێلابان ب هویربینی دا مەژی فیلەسۆفێن باش و زۆر هەبن، لێ ب لێبۆرینڤە هند ئەم یێن شیاین بکەڤن ل دویڤ حەز و تێرکرنا زکێن خۆ، و مە نەشیا ل مینا بیانیان فیلەسۆفێن دروست دابین بکن، لێ هێڤیە ڕێکێ ب زارۆکان – تایبەت تەوەرێن ب پڕسان ڤە گرێدای – بدن. زارۆک پێشە ڕۆژا وەڵاتینە، ئیرۆ ئەم جوانتر یێن تێدگەهین! و، دڤێت ژبیرنەکەن زارۆک پێدڤی ب ڤیان و گرنگی پێدانێ یە، نەب تنێ نان و ئاڤێن وی هەبن و هند بەس نینە، هەر وەکی هاتیە گۆتن: “پتریا خەلکێ یێن هاتینە ب خودان کرن، بەلێ نە هاتینە پەروەردەکرن”. گەر د بازاری ژی دا زارۆک ب تشتێن زیان کەفت ئێکەم: دای باب بەرپڕسن بێ دیڤ چوون، دوویەم: کەسانێن ئاهـ فرۆش ژی – و جهێن پەیوەندیار ژی – هەر وەکی د بەرنامەیێ “تیرۆژ” دا پێشکێشکاری دیارکری، ئاهێن خوارنێ لمینا کەرەستێن چارەسەریا نەخۆشیانن، وەک کرێمەک و شریناهی و هەتا ئاهێن دیتر ژی. بیرامن باش لمن دهێت، دەما ئەز سنێلە، ئەز بۆ بابێ خۆ دچوومە پاکێتا جگاران، داویێ ئەز ژی فێری جگارە کێشانێ بووم! سۆپاس بۆ خودێ تشتێن مەزنتر نەبوون! یان …….؛ ژبەرکو مرۆڤ ب سالۆخەتان زۆر فێردبت چەند شیرەتکرن ژی هەبیتن. جارەکێ د دان و ستاندنەکێ دا ئەز د گەل هێژا “ئەحمەد جاسم”ی لسەر تەوەرێ شیرەت و واعزان دا کەتنە گفتوگۆیەکێ دا، هێژای تشتەکێ جوان گۆت: “بچی بازاری دا ل دەردورێن وان سنێلان یان زارۆکان دێ بینی ژینگەها وان نە لمینا ژینگەهەکا ساخلەم و باشە تەنانەت پەیڤ گۆتنێ ژی دا، دێ بینی یێن ب گۆتنێن کرێت گازی هەڤدوو دکەن و کێماتی و بێ رێزی.. بچی وێرێ چەند بێژیە وان سنێلان یان وان زارۆیان: ئەڤ گۆتنێن هوین دبێژن هەڤدوو و پێ گازی هەڤدوو دکن هەمی کرێت و بێ رێزن هێڤیە وەنەکەن دەرئەنجام دێ خراب بیت، دێ ئەو بێهنە بیت ئەو بێهنا تو ل وێرێ ئامادە و بۆ وان باش د ئاخڤی، لێ دەما ژ وێرێ دچی، دوبارە دێ ئەو زارۆکە یان ئەو سنێلە زڤڕیت لسەر ئێک و دوویاخۆ؛ ژبەرکو ژینگەها ئەو تێدا وەسایە! لێ گەر تە دەستێ وی گرت و تە برە قوتابخانەکێ و جلۆ بەرگەکێ پاقژ و لێکدای تە لبەر کر و لناڤ قوتابیان دا ڕوینشت و خواند، بێگومان قوتابخانە نە جهێ کارێن خرابن و نەجهێ گۆتنێن کرێتن، بڤی ڕەنگێ مە هێڤیا هەی ئەو زارۆک دێ باش بیت و ڕەوشەنبیربیت. کەواتە؛ مە ژینگەها وی گوهارت. و گوهڕین د ژیانێ دا لبەر دەستە، گەر مە بڤێتن.

و خالا داویێ و گرنگ؛ پێدڤیە لسەر دکانداری و دەرمانسازی و تەنانەت جیرانی ژی، نە هەر تشتێ زارۆکی ژ وان داخوازکر ئەو بدەنێ، پیدڤیە تەماشەبکەت کا ئەرێ داخوازیا زارۆکی ل دویڤ ژیێ وی/وێ گونجایە یان نو؟ یان کا چەند ڕاستە و چەند نە ڕاستە، بێ دیڤ چوون بلا لڤینێ نەکن، داکو زیان یان فێربوونا زیانێ چ ل سۆباهی چ ل ئاییندەی دا ب زارۆکی نەکەڤیتن، و پێشە ڕۆژا زارۆکێن مە کوردان جوان و ژێهاتی بن، و چاڤێن مە بگشت خێزان و جڤاک و بازار و جهێن پەیوەندیدار ل زارۆکێن مە کوردان بن.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای