کەنگی و چاوا دێ ده‌وله‌تا کوردی هێتە راگەهاندن؟

کەنگی و چاوا دێ ده‌وله‌تا کوردی هێتە راگەهاندن؟

 

al

فه‌همی بالایی – به‌رلین :

دەولەتبوون مافێ سروشتیێ هەر نەتەوەیه‌کییە، لگۆر ماددە و یاسایێن نێڤنەتەوه‌یی ژی؛ ئەڤ مافە بۆ هەر نەتەوەیه‌کی هەیە، لێ دڤێت لگۆر داخواز و پرەنسیپێن نێڤنەتەوه‌یی بگونجیت و کار بهێتەکرن، داكو ب شێوەیه‌کێ فەرمی دان پێ بێتەدان. ژ بۆ کو ئەم بگەهینە وێ باوەرێ کا دەم هاتییە دەولەتا کوردی رابگەهینین یان نە، دڤێت بەری هەر تشتی ژ خوە بپرسین؛ ئایا ئەگەرێن نەبوونا دەولەتەکا کوردی تاكو نها چنە؟ کورد بخوەنە وەک پرسگرێکێن ناڤخوەیی، یان ئەگەرێن دەرەکینە؟ پاشی ب شێوەیه‌کێ زانستی لێکۆلینێن مەیدانی لسەر هەموو لایەنێن ژیانا نەتەوه‌یی بکەین، داكو بگەهینە ئەنجامێن دیارکرنا خالێن پرسگرێکان و دیتنا رێکێن چارەسەریێ. ئەڤ پرسگرێکەژی ددیرۆکێدا گەلەک دوبارەبوونە و هێشتا بەردەوامن. هەر ژ دیرۆکا کەڤنا سەردەمێن ئیمپراتۆریێن بەری زاینێ و تاکو دگەهیتە سەدسالا دەهان و هندەک دیارده‌یێن هەرێمی بناڤێ ده‌وله‌تێن کوردی لژێر باندۆرا ئیسلامێ ئاڤابوون، وه‌که‌ “ده‌وله‌تا حسنوی، شه‌دادی، ئه‌یووبی، دوسته‌کی مه‌روانی و…هتد”. دیسا ئمپراتۆریه‌تێن وه‌که‌ “سه‌فه‌وی و ئو‌سمانی” ئاڤابوون و کورد دیسا بوونه‌ سۆته‌مه‌نیێن شه‌ر و ئالۆزیێن د ناڤبه‌را واندا، ل داویێ ژی وان په‌یمانا چالدیران ل سالا 1514ێ گرێدا و کوردستان کره‌ دو پارچه‌ و دناڤا خوه‌دا پارڤه‌کر. پاشی ژ سه‌دسالا دوازدان و تاکو رێنایسانسا ئه‌ورۆپا و چێبوونا ده‌وله‌تێن نوو ل هه‌رێمێن کورد لێ دژین، میرگه‌هان رۆلێ ده‌ستهه‌لاتێ گرت و گه‌له‌ک میرگه‌هـ تاكو سه‌دسالا نوزدان به‌رده‌وام بوون، وه‌که‌ “ئه‌رده‌لان، بابان، سۆران، به‌هدینان، بۆتان و …هتد”. ژبه‌ر دوبه‌ره‌کییا دناڤبه‌را وان بخوه‌دا، هێدی هێدی هاتن ژناڤبرن و ده‌وله‌تێن نه‌ته‌وه‌یی ئاڤابوون. پشتی شه‌رێ جیهانیێ یه‌کێ و جاره‌ک دی شۆڕشێن کوردی په‌یدابوون و ده‌وله‌تا کوردی چێنه‌بوو، پشتی شه‌رێ جیهانیێ دووێ و دیارده‌یا سازیێن نێڤنه‌ته‌وه‌یی و جاره‌ک دی په‌یدابوونا شه‌رێ سار، کورد لسه‌ر هه‌ردو بلۆکان سوسیالیزم و سه‌رمایه‌داری هاتن پارڤه‌کرن، دیسا ده‌وله‌ت ل هه‌رێمێن کورد تێدا دژین ژ نووڤه‌ ئاڤابوون و کورد دجهدا مان. پشتی شه‌رێ که‌نداڤی و دیارده‌یا پرۆژه‌یێ (بیروسترویکا) بناڤێ (ژنووڤه‌ ئاڤاکرن) وه‌که‌ به‌رنامه‌یه‌کێ ئابۆری و گوهارتنێن سیسته‌مێ ل سالا 1990 و 1991ێ ب یه‌کجاری جیهانێ گوهارتن بخوه‌ڤه‌ گرتن، دیوارێ به‌رلینێ نه‌ما و چه‌ندین وه‌لات سه‌ربخوه‌بوون ژ یه‌کێتییا سوڤیه‌تا به‌رێ و ئه‌ورۆپا رۆژهه‌لات. هاتنا له‌شکرێن هه‌ڤپه‌یمان بۆ ئیراقێ سه‌رهلدانێ ده‌ستپێکر و کوردێن باشۆر ژی سه‌رهلدان ده‌ستپێکر و ب یه‌ک دل, ب یه‌ک هێز و یه‌ک ئارمانج کوردستان ژ ده‌ستهه‌لاتا به‌عس پاقژکر. ئه‌ڤه‌ مزگینیه‌ک و ده‌لیڤه‌یه‌ک گرنگبوو کو کورد هه‌رێمه‌کێ ئاڤا بکه‌ن و دناڤا ئالۆزی و ته‌ڤلهه‌ڤییا بارێ ئابۆری، سیاسی و جڤاکیدا کوردان بهێزا به‌ره‌یێ کوردستانی ئاماده‌کاریێن هه‌لبژارتنان کرن و ب هه‌موو کێماسییانڤه‌ په‌رله‌مانه‌ک ل سالا 1992ێ هاته‌ هه‌لبژارتن. پشتی هه‌ڤرکی و ئالۆزی و شه‌رێن ناڤخوه‌یی بداویهاتین، گه‌له‌ک جاران ناڤێ ده‌وله‌تا کوردی دهات، هند جاران شاعران دهه‌لبه‌ستێن خوه‌دا بکاردئینا، هند جاران ژی سه‌رکردایه‌تییا کوردی ب دیتنێن جودا دگۆت: هندا دگۆت ده‌وله‌تا کوردی دڤێت لسه‌ر بنگه‌هێ کوردستانا مه‌زن بیت، هندان ژی دگۆت ده‌وله‌تا کوردی خه‌ون و خه‌یالێن شاعرایه‌، هندان ژی دگۆت ده‌وله‌تا کوردی هیڤییا هه‌ر کورده‌کییه‌، لێ دڤێ قۆناغێدا ئه‌م باش نابینین. لڤێری ئه‌ز دخوازم بێژم: که‌ساتییا کورد هه‌ر ژ مرۆڤێ نورمال و تاکو سه‌رکردایه‌تیێ، بدرێژییا دیرۆکێ دناڤا خوه‌دا دودلن و هێشتا که‌ساتییه‌ک نه‌ته‌وه‌یی پێکنه‌هاتییه‌ و خانی ده‌ردێ بێ ده‌ستهه‌لاتیێ دبینیت، ژبه‌ر وێژی بانگا ده‌وله‌تبوونێ دکه‌ت و گرنگیێ دده‌ته‌ هه‌بوونا سه‌رۆک و رێڤه‌به‌ران و دبیژیت: گه‌ر دێ هه‌بوویا مه‌ پادشاهه‌ك لایق بدییا خوه‌دێ كولاهه‌ك ته‌كمیل دكر مه‌ دین‌ و ده‌وله‌ت ته‌حسیل دكر مه‌ عیلم‌ و حیكمه‌ت.
لڤێ داویێ پشتی سه‌رهه‌لدانێن گه‌ل ل جیهانا ئه‌ره‌بی و هه‌لوه‌شاندنا رژێمین سه‌رده‌ست و چاکسازیێ د سیسته‌مین نوودا، باندۆرا خوه‌ یا ئه‌رینی و نه‌رێنی ل ئیراقێ و کوردستانی ژی کر. جاره‌ک دی ب هه‌ستێن دلۆڤانی و سۆز، په‌یڤا ده‌وله‌ت که‌ته‌ڤه‌ بازارێ کوردستانێ، و دگه‌ل وێژی چاکسازی و نووکرن بوونه‌ درووشمێن سه‌رزارێ خه‌لکی و ده‌ستهه‌لاتێ. لڤێرێ پسیاره‌ک خوه‌ دوباره‌دکه‌ت، وه‌کی هه‌ر جاره‌کێ و ئه‌و قۆناغێن دیرۆکیێن کورد تێرا ده‌ربازبووین د وارێ پراکتیکێدا و دارێتن و دانانا پلانه‌کێ پێشوه‌خت مه‌ ئاماده‌کرییه‌ یان نا؟ ده‌ستهه‌لات و گه‌ل یه‌کێتییا خوه‌ بۆ ئارمانجا گشتی پێکئینایه‌؟ شه‌رت و مه‌رجێن ده‌وله‌تبوونێ ئاماده‌نه‌؟ دپلۆماسییا کوردی تاكو چ رادده‌ جهێ خوه‌ د جیهانا رۆژئاڤادا کریه‌ و چه‌ند خوه‌دی باندۆرن د سازیێن نێڤنه‌ته‌وه‌ییدا؟ بنگه‌هێن ئابۆرییا گشتی، هەرێما کوردان بگشتی هاتییە ئازادکرن؟ دیمۆکراسی و هه‌ستا نه‌ته‌وه‌یی د چ ئاستدایه‌؟ بۆ ئه‌م هه‌ر تشته‌کی د قۆناغێن سرۆشتیرا ده‌ربازی ئارمانجێ بکه‌ین، دڤێت ئه‌م خواندنه‌کا زانستیانه‌ و ئاماده‌کارییه‌کا پێشوه‌خت به‌رهه‌ڤ بکه‌ین و پاشی بێى ترس ده‌نگێ خوه‌ به‌رزبکه‌ین و بێژین: مه‌ ده‌وله‌ت دڤێت.
ده‌وله‌تا کوردی نه‌ لژێر درووشمێن دلۆڤانیێ و نه‌ ژی لسه‌ر فێسبووکێ و رووپه‌لێن رۆژنامه‌ و کۆڤاران دهیته‌ راگه‌هاندن، نه‌ ژی ب چه‌پله‌قۆتانێ و په‌سندانێ. دڤێت که‌سێن ل ئاستێ رێڤه‌به‌رییا ده‌وله‌تێ و رێکخستنا جڤاکی و یه‌کده‌نگیێ ئاماده‌ بکه‌ین و مالا خوه‌ دناڤخوه‌دا رێکبێخین و هێزا خوه‌ بکه‌ین ئێک و یه‌کدو قه‌بوول بکه‌ین، هێزا ده‌ره‌کی و ناڤخوه‌یى بکه‌ین یه‌ک، پاشی پرۆژه‌یه‌کێ دارێتی لسه‌ر بنه‌مایێن ده‌وله‌تبوونێ ئاماده‌ بکه‌ین و لسه‌ر کار بکه‌ین. ئه‌گه‌ر دێ وه‌کی جاران که‌سێن ده‌ردۆرا مه‌ مفای ژ ئه‌ز‌موون و ره‌وشا ئه‌م تێدا دژین گرن و جاره‌ک دی دێ دیرۆک خوه‌ دوباره‌که‌ت و نه‌فره‌تا ل دیرۆکێ که‌ین و بێژین: جاره‌ک دی غه‌در لمه‌ هاته‌کرن.
(مکیاڤللی). د پرتووکا خوه‌ یا بناڤێ (أمیر)ـدا دبێژیت “چاوا دڤێت میر حوکمی بکه‌ت؟ چاوا خوه‌ دپارێزیت، دڤێت وه‌سا ژیانا که‌سان ژی د چوارچوڤه‌یا ده‌وله‌تێدا بپارێزیت”. ب دیتنێن وی ده‌وله‌ت ژ میری نه‌جودایه‌، سه‌رۆک و ده‌وله‌ت یه‌کن، هه‌ردو ژی دخزمه‌تا گشتیدانه‌، به‌رده‌وام دبیت و هند شیره‌تان ل میری دکه‌ت و دبێژیت “دڤێت سه‌رۆک پاراستنا گه‌ل بکه‌ت ژ بۆ پاراستنا حه‌زا جه‌ماوه‌ری، ئه‌گه‌ر دێ حه‌زا جه‌ماوه‌ری وه‌ندا که‌ت، دڤێت دناڤا گه‌لدا ب هۆشیاری بلڤیت و بریاران بده‌ت”، به‌رده‌وام دبیت و دبێژیت “ژ بۆ پاراستنا ده‌ستهه‌لاتێ، دڤێت میر وه‌که‌ رویڤی بیت و وه‌که‌ شێری بیت، یا ئێکێ؛ رێکا یاسایییه‌ و گرنگیێ پێ بده‌ت و بزانیت یاسا چییه‌ و بزانیت چاوان دێ خوه‌ پارێزیت و نه‌که‌ڤیته‌ چو خه‌فکان یێ زانا بیت، یا دووێ ژی؛ دڤێت خوه‌دی هێز بیت و ل هه‌مبه‌ر دژمنان بزانیت دێ چاوا هێزا خوه‌ بکارئینیت، ئه‌ڤه‌ژی که‌ساتیا میری ئاڤادکه‌ت و هایا وی ژ گه‌لێ وی هه‌بیت”. لسه‌ر ڤان بۆچوونان خانیێ نه‌مر ب هه‌مان زمان دبێژیت “هه‌رچی بره‌ شووری ده‌ستێ هیممه‌ت زه‌بت کر ژ خوه‌ را ب مێرێ ده‌وله‌ت له‌ورا کو جیهان وه‌کی ئه‌رووسه‌ وێ حوکم د ده‌ستێ شوورێ روسه‌”، د ڤان مالکێن هه‌لبه‌ستێدا، خانی ژی وه‌کی مکیاڤللی دخوازیت میرێ کوردان خوه‌دی هێزبیت و ده‌رفه‌تێن دیرۆکی ژخوه‌را بکه‌ین هێزا سه‌رکه‌ڤتنێ.
لڤێرێ ئه‌م دشێین ده‌وله‌تبوونێ یان هه‌بوونا ده‌وله‌تێ بدیتنه‌ک فه‌لسه‌فی شرۆڤه‌ بکه‌ین و ژ خوه‌ بپرسین، کا که‌نگی ئه‌م دشێین ب شیوه‌یه‌کێ زانستی و ریالیتانه‌ نێزیکی ڤێ گۆتنێ ببین و بێی دودلی ڤی درووشمی راکه‌ین و باندۆرێ لسه‌ر ده‌ستهه‌لات و سه‌رکردایه‌تییا کوردی ژی بکه‌ین. ده‌وله‌ت گرنگترین سازییه‌ بۆ خزمه‌تکرنا جڤاکى بگشتی كو ژ کۆمه‌له‌کا مرۆڤ و ئه‌ندامێن جڤاکى پێکدهێت بۆ رێکخستنا سازیێن رێڤه‌برنا؛ یاسایی، سیاسی و ئابۆری، لگۆر داخوازیێن گه‌ل برێڤه‌ دبه‌ت.
(توماس هوبز) ژ بۆ ده‌وله‌تێ دبێژیت “ شێوه‌یێ ئازادییا مرۆڤایه‌، ب یه‌کسانی د چوارچوڤه‌یێ ده‌وله‌ته‌کێدا بژین، هه‌ر ئه‌ندامه‌کێ جڤاکێ دڤێت به‌رپسیارییا پاراستنا ئاساییش و ئاشتییا گشتی بکه‌ت” شه‌رێن ناڤخوه‌یی وه‌که‌ (شه‌رێ گشتی دژی گشتی) بناڤ دکه‌ت. ل هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندییا حوکمه‌تێ و جه‌ماوه‌ری وه‌کی په‌یمانه‌کێیه‌ بۆ پاراستنا ئاساییشا گشتی و پاراستنا نرخێن نه‌ته‌وه‌یی و به‌رژه‌وه‌ندیێن گشتیێن گه‌ل، به‌رامبه‌ر وێژی؛ دڤێت سه‌رۆک هه‌ر تشتی ژ بۆ به‌رژه‌وه‌ندییا گه‌ل بکه‌ت و نه‌که‌ڤیته‌ شاشییان ل هه‌مبه‌ر گه‌ل و به‌رژه‌وه‌ندیێن گشتی. ( بارۆخ سپینۆزا) دبێژیت “ئارمانجا چێبوونا ده‌وله‌تێ پاراستنا ئازادی و ئاشتییا که‌سانه‌ و رێ ڤه‌کرنه‌ ل هه‌مبه‌ر وان که‌سێن خودان شیان ژ بۆ رێڤه‌برن و بنه‌جهکرنا ئاشتی و ئارامیێ. (دکتۆر پترس غالی) د پرتووکا (المدخل فی علم السیاسه‌)ـدا دبێژیت “ده‌وله‌ت کۆمه‌له‌کا مرۆڤایه‌، ب شێوه‌یه‌کێ به‌رده‌وام د هه‌رێمه‌کا دیارکریدا دژین و خوه‌دی ده‌ستهه‌لاته‌کا بنگه‌هینه‌ کو حوکمی لێ دکه‌ت”، ئه‌ڤه‌ژی لسه‌ر سێ هه‌بوونا دهێته‌ دانان؛ کۆمه‌له‌کا مرۆڤان، هه‌رێمه‌کا دیارکری و حوکمه‌ته‌کا هه‌لبژارتی ب واته‌یا’ گه‌ل، هه‌رێم، حوکمه‌ت و ده‌ستهه‌لات. ده‌وله‌ت یه‌کێتیه‌کا سیاسییا یاسایییه‌، ئێکه‌ ژ ره‌گه‌زێن نه‌ته‌وه‌یی ئه‌گه‌ر ده‌وله‌ت دخزمه‌تا گشتیدا بیت، دێ یاسا سه‌رده‌ست بیت و گه‌ل ژی دێ رێزێ لێ گریت. ئامادەکاریێن دەولەتبوونێ: • گەهەشتنا خالێن بگونجن لگۆر قانوونێن نێڤدەولەتی، نەتەوه‌یێن یەکبوویی و سازیێن مافێ مرۆڤى • قۆناغا ئێکێ خەباتکرن و بەرهەڤبوون ژ بۆ ئەندامەتییا سازییا نەتەوه‌یێن یەکبوویی، و قۆناغا دووێ راگەهاندنا دەولەتا کوردی • پاراستنا ئاساییشا گشتییا نەتەوه‌یی • پاراستنا ئازادییا تاکەکەسی • پاراستن و بەرپسیارییا کێمەنەتەوه‌یان، دین، مەزهەب و بیروباوەران • دابەشکرنا داهاتێ ئابۆرییا گشتی لسەر هاوه‌لاتی ب شێوەیه‌کێ یەکسان • پاراستنا نرخ و بەرهەمێن نەتەوه‌یی • پاراستنا مافێ مرۆڤ و خورتکرنا بنگەهێن دیمۆکراسیێ • ئامادەکاری ژ بۆ پاراستن و بەرگریکرنا هەرێمێ یان دەولەتێ پشتی راگەهاندنێ ئاستەنگی و مەترسیێن دەولەتبوونێ • نەبوونا زەمینەکێ باش ژ لایێ دەولەتا مەرکەزییا کورد تێدا دژین، بۆ دانپێدانا راگەهاندنا دەولەتێ • مەترسیێن هەرێمی و دەولەتێن جیران لسەر پرۆسێسا دەولەتبوونا کوردی • هەلاویستن و نەدیارییا هەرێم دابری ژ هەرێما کوردستانێ وەک زیانەکا مەزنە بۆ پاشەرۆژا کوردستانا مەزن • ڤەقەتیانا ژ حوکمەتا مەرکەزی و زیانڤێکەڤتنا ماددی کو رێژەیا ١٧% داهاتێ هەرێما کوردستانێیە • ئامادەکاریێن نێڤنەتەوه‌یی تاكو چ ئاست هاتینەکرن؟ یان هەبوونا دۆستێن پشتگیریکرنا دەولەتبوونا کوردی د ڤێ قۆناغێدا دڤێت کار لسەر بهێتەکرن • نەبوونا ئێکەتییەکا بهێز دناڤا کوردێن باشۆر و یێن پارچه‌یێن دیدا د ڤێ قۆناغێدا، نەبوونا کۆنگرەکێ کوردستانیێ نیشتیمانی کو نوونەراتییا هەموو کوردان بکەت. داكو ببن پشتەڤان ژ بۆ پاراستنا نرخێن نەتەوه‌یی • خورتکرنا لۆبیا کوردی ل دەرڤەی وەلاتی وەک پشتەڤان و کارکرن لسەر دپلۆماسییا کوردی د سازیێن نێڤنەتەوه‌ییدا.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای