ژێكڤه‌بوونا كچ و كوڕان د ده‌زگریێ دا.. چاره‌یه‌ یان مالوێرانى

ژێكڤه‌بوونا كچ و كوڕان د ده‌زگریێ دا.. چاره‌یه‌ یان مالوێرانى

Capture

وار – دهۆک :

ژێكڤه‌بوونا كوڕ و كچان د قۆناغا‌ ده‌زگریێ‌ دا و ده‌ما كو گرێبه‌ستا هه‌ڤژینیێ ل دادگه‌هێ گرێدابیت، لێ به‌رى بچنه‌ د پرۆسه‌یا هه‌ڤژینیێ دا؛ گه‌له‌ك ژ ڤان ده‌زگران ئاڕێشه‌ د ناڤبه‌را وان دا یان خێزانێن وان چێدبن، له‌و ئه‌و ده‌زگره‌ ژێكڤه‌بووینه‌. سه‌باره‌ت ب ڤى بابه‌تى؛ مه‌ ئه‌ڤ راوبۆچوونه‌ وه‌رگرتینه‌.
چالاكه‌كا جڤاكی ب ناڤێ ژیان مسته‌فا دبێژیت: ”ئه‌ڤ تشته‌ گرێدای دابونه‌ریتێن جڤاكییه‌ و ئاستێ‌ تێگه‌هشتن و روشه‌نبیرییا وی جڤاكی، كو به‌رده‌وام شه‌ره‌فێ‌ ب كچێ‌ ڤه‌ گرێدده‌ن و كچ هه‌یه‌ پشتى په‌یدابوونا ئاڕێشه‌یان ژى، مایه‌ لسه‌ر گرێبه‌ستا خوه‌ و هاتییه‌ مه‌هركرن و به‌رده‌وام وێ كچێ ئاڕێشه‌ هه‌بووینه‌”. گۆتژى، ”دیاره‌ ئه‌و كچێن كو د ده‌زگریێ دا كێشه‌ هه‌ین؛ گه‌له‌ك جاران ده‌رگه‌هـ بۆ ڤه‌دبن، لێ پاشی هه‌ر ل ده‌زگرێ خوه‌ دزڤریت، ئه‌ڤه‌ ژى كارتێكرنێ ل كچێ‌ دكه‌ت، له‌و باشتره‌ ژێكڤه‌بن, و چو تێدا نینه‌ هه‌كه‌ر كوێ و كچ نه‌گه‌هشتنه‌ چو چاره‌یه‌كێ،‌ بۆ وان باشتره‌ هه‌ر ل ده‌ستپێكێ‌ ژێكجودابن، نه‌كو خێزانێ پێكبینن و ببنه‌ خودان زاڕۆ و ئه‌و زاڕۆیه‌ ببنه‌ قوربانیێ ئاڕێشه‌ و ناكۆكیێن د ناڤبه‌را وان دا”.
ژیان خانێ ئه‌و ئێكه‌ ژى گۆت: ”جڤاكێ مه‌ جڤاكه‌كێ‌ نێره‌ و به‌رده‌وام د بابه‌تێن جڤاكى دا كچ لبه‌ر پێیان دچیت، كو گه‌له‌ك جاران كچ تووشی ئاڕێشه‌یان بوویه‌ و هه‌ر ئه‌و ب خوه‌ هاتییه‌ سزادان و ئه‌و كه‌سێ‌ گونه‌هبار چو نه‌خوه‌شی بۆ چێنه‌بووینه‌”.
رۆژنامه‌ڤان ئازاد مزووری سه‌باره‌ت ب ڤێ مژارێ دبێژیت: ”ئه‌م وه‌كو جڤاكی رۆژهه‌لاتى گرێدای هنده‌ك دابونه‌ریتێن عشائیرینه‌ و پترییا ڤی جڤاكی كچێ‌ ب دابونه‌ریتێن عشائیری دهه‌لسه‌نگینیت, لێ‌ ژبه‌ركو مه ‌چو ڤه‌كۆلینێن راست و دروست نینن بۆ ڤێ‌ ئێكێ،‌ نوكه‌ ئه‌م نه‌شێین ڤێ‌ بڕیارا ڤه‌بڕ بده‌ین و بێژین ب تنێ‌ جڤاك ب ڤی چاڤی به‌رێ‌ خوه‌ دده‌ته‌ كچێ،‌ نه‌خێر به‌لكو گه‌له‌ك جاران كوڕی بزاڤكرییه‌ ب ڤیان كچه‌كێ‌ بۆ خوه‌ بخوازیت، مالباتا وێ‌ زانییه‌ كو ژبه‌ری ڤێ‌ خواستنێ؛‌ كچه‌ك د رێ‌ دا هێلایه‌، له‌و ره‌تكرییه‌ كچا خوه‌ بده‌نه‌ وى كوڕی. ئه‌ڤه‌ ژی ڤه‌دگه‌ریت بۆ گۆتگۆتكێن جڤاكه‌كێ‌ نه‌ساخله‌م و نه‌پێشكه‌ڤتی. ب راستی ژی پرۆسه‌یا ژێكڤه‌بوونا گه‌له‌كا ئاساییه‌، لێ‌ مخابن مه‌ جڤاكه‌كێ‌ ئیفلج و هنده‌ك دابونه‌ریتێن نه‌ساخله‌م هه‌نه‌ كو دبنه‌ سه‌ده‌ما‌ كاره‌ساتان د ناڤبه‌را كوڕ و كچ و خێزانان دا, له‌و فه‌ره‌ هنده‌ك قانوون بهێنه‌دانان بۆ دووڤچوونا ڤی بابه‌تی كا ئایا بۆچی ژێكجودادبن و هه‌كه‌ر هاتو كوڕی یان كچێ‌ ئه‌ڤ بریاره‌ دایه‌ و ب تنێ‌ بۆ شكاندنا ره‌گه‌زێ‌ به‌رامبه‌ر بوویه‌؛ دڤێت بهێته‌ دادگه‌هكرن و ئه‌و ژی لدووڤ داخوازا ره‌گه‌زێ‌ به‌رامبه‌ر، لێ‌ هه‌كه‌ر هاتو ب حه‌زا هه‌ردو ره‌گه‌زان بیت، ئه‌ڤه‌ گه‌له‌ك نورماله‌”.
كچه‌كێ‌ ژی هه‌مان كێشه‌ ب سه‌ری هاتییه‌، كو بۆ رۆژناما وار باسدكه‌ت، لێ خواست ناڤێ نه‌هێته‌ ئاشكراكرن، كو دبێژیت: ”من كوڕه‌ك دیتبوو و ئه‌م لسه‌ر ئاڤاكرنا خێزانه‌كا به‌خته‌وه‌ر پێكهاتین، كوڕكی ئه‌ز خواستم، من ژى شووپێكر و چووینه‌ د قۆناغا ده‌زگریێ دا، ل وێ هه‌یامێ بۆ من یێ باشبوو، لێ‌ ده‌ما ئه‌ز ماره‌ كریم داكو شه‌هیانا خوه‌ بكه‌ین، ئه‌و كوڕه‌ گه‌له‌ك هاته‌ گوهۆڕین و ئه‌ز ڤیان و رێزگرتنا به‌رێ بۆ من هه‌ى؛ ئێدى لده‌ف نه‌ما، ئه‌ڤجا بۆ من دیاربوو كو ل ده‌ستپێكێ‌ وى كوڕی دیت كاردكه‌م و ئه‌ز ب خوه‌ڤه‌ گرێدام، لێ پاشان هێجه‌ت ده‌رئێخستن و دگۆت؛ نابیت تێكه‌لییا هڤالێن خوه‌ یێن كاری بكه‌ی و ل چو جهێ وان ببینى؛ نابیت سلاڤ بكه‌یه‌ وان، دیسان نابیت دگه‌ل دوتمام یان مالا خوه‌ بچیه‌ چو جهان، ئه‌ڤجا هه‌كه‌ر تو گوهدارییا من نه‌كه‌ى، من تو نه‌ڤێی و بینه‌ گوستیرا من، له‌و هندى بۆ من نه‌خوه‌ش كر، من ئه‌و گرێبه‌ستا خوه‌ ژناڤبر”.
كچا هان زێده‌تر وه‌ها گۆت: ”د جڤاكێ‌ مه‌ دا كچ گه‌له‌ك دهێته‌ شكاندن، ئه‌ڤجا كچ چه‌ندا دروست بیت ژى، هه‌ر یا خه‌له‌ته‌ و كوڕێ دروسته‌، له‌و هه‌كه‌ر كچ د ده‌زگریێ نه‌خوه‌شییان ژ ده‌ستێ كوڕى نه‌بینیت، داخوازێ ژێكڤه‌بوونێ ناكه‌ت، لێ ل ده‌مێن وه‌ها ژى؛ جڤاك خوه‌ ل كچێ ناكه‌ته‌ خودان و وێ ژێكڤه‌بوونێ ژى دكه‌نه‌ سووچێن كچێ، لێ ئه‌ز دبینم، باشتره‌ هه‌ر ژ ده‌ستپێكێ كچ و كوڕ ژێكڤه‌بن، نه‌كو خێزانه‌كێ ئاڤابكه‌ن و زاڕۆ هه‌بن و گونه‌ها وان زاڕۆیان ژى بۆ خوه‌ چێبكه‌ن و هه‌ر د نه‌خوه‌شییان دا بژین”.
پارێزه‌ر عایشا عه‌بدوللا ژى دبێژیت: ”ده‌مێ گرێبه‌ستا هه‌ڤژینیێ د ناڤبه‌را دو كه‌سان دا دهێته‌ گرێدان به‌ری كچ بهێته‌ ڤه‌گوهاستن، كو دبێژنێ قۆناغا ده‌ربازبوونێ،‌ ئانكو نه‌گه‌هشتییه‌ قۆناغا ژنكینیێ‌ و نه‌ كچینه‌یه‌كا راست و دروسته‌, ئانكو نه‌ ژنكه‌كا تمامه‌‌, ئه‌ڤجا ئه‌ڤه‌ دناڤبه‌را هه‌ردویان دا قۆناغه‌كا ده‌ربازبوونێیه‌, هه‌كه‌ر د ڤێ قۆناغێ دا كور ده‌ستان ژ كچكێ‌ به‌رده‌ت، ئه‌ڤه‌ دمینیت وه‌كو ئه‌حكامێن هه‌لوه‌شاندنا گرێبه‌ستێ‌ دهێته‌ پێش, د قانوونێ دا مه‌ گه‌له‌ك به‌ندێن قانوونى هه‌نه‌ و لسه‌ر دهێنه‌ چه‌سپاندن، هه‌كه‌ر هاتو ڤێ كچێ ب سه‌ده‌م یان بێى هه‌بوونا سه‌ده‌مه‌كێ، به‌ری ڤه‌گوهاستنێ بێژیت؛ من ئه‌ڤ كوڕه‌ نه‌ڤێت. هه‌روه‌سا خویاكر, د ڤی ده‌مى دا ماددێ‌ (43) و یا دووێ‌ شرۆڤه‌كرنا وێ‌ ب هووری باسكرییه‌ و دبێژیت: پێدڤییه‌ لسه‌ر كچێ‌، ئه‌و ب خوه‌ بهێت و سكالا ژێكڤه‌بوونێ‌ تۆماربكه‌ت, دا ئه‌و گرێبه‌سته‌ بهێته‌ هه‌لوه‌شاندن و پێدڤییه‌ لسه‌ر كچكێ‌ هه‌موو تشتێن كوڕی بزڤرینته‌ڤه‌, وه‌كی (بن دوشه‌كێ‌, نه‌خت, جلك, نیشانی, شریناهی, خه‌رجیێن شه‌هیانێ‌ و…هتد), لێ‌ هه‌كه‌ر هاتو كوڕی گۆتی؛ من ئه‌ڤ تشته‌ نه‌ڤێن, ل وى ده‌مى، ئه‌ڤ تشته‌ ناهێنه‌ زڤراندن, لێ هه‌كه‌ر كوڕ ب سه‌ده‌م یان بێى سه‌ده‌م بێژیت؛ من ئه‌ڤ كچه‌ نه‌ڤێت, ل وى ده‌مى فه‌ره‌ كوڕ ب خوه‌ سكالایه‌كێ‌ تۆماربكه‌ت كو دبێژنێ‌ سكالا ژێكجودابوونێ‌ و ئه‌ڤ جۆره‌ ژێكڤه‌بوونه‌ ل به‌رانبه‌ر دادگه‌هێ‌ دهێته‌كرن، ژبۆ هندێ‌ كا دێ‌ چه‌ند برگه‌یێن قانوونێ لسه‌ر هێنه‌ بجهئینان. گۆتژی، ”دبیت برگه‌یا چلێ یان چل و ئێكێ‌ بیت, لێ زێده‌تر برگه‌یا چل و ئێكێ‌ لسه‌ر دهێته‌ بجهئینان, ده‌ما كوڕك دهێت و دبێژیت؛ ئه‌ز و كچك پێكناكه‌ین, دێ‌ ڤێ‌ ئێكێ‌ بۆ خوه‌ كه‌ته‌ هێجه‌ته‌ك تا دووماهیێ‌, ژبه‌ركو جوداهییه‌ك هه‌یه‌ د ناڤبه‌را سكالایا كوڕ تۆماربكه‌ت یو یا كچێ, ژبه‌ركو هه‌ردو ماده‌ ژێكجودانه‌ و هه‌كه‌ر هاتو به‌ردان به‌رانبه‌ری كچێ‌ هاته‌ ئه‌نجامدان, ئانكو لگۆره‌ی ئه‌وێ‌ گرێبه‌ستی كچ هاته‌ به‌ردان, ل وی ده‌می كچ دشێت هه‌موو مافێن خوه‌ بپارێزیت و بده‌ستڤه‌ بینیت ئه‌ڤێن كوڕى بۆ برین, هه‌روه‌سا وێ‌ ماف‌ هه‌یه‌ داخوازا قه‌ره‌بوویێ‌ بكه‌ت, ب مه‌رجه‌كی هه‌كه‌ر ‌وی كوڕى زیانه‌ك گه‌هاندبیته‌ ‌وێ‌ كچكێ‌ و وه‌ستاندبیت, ژبه‌ركو ئه‌م هه‌موو دزانین ده‌ما كچ دهێته‌ به‌ردان, هزار و ئێك پرسیار دهێنه‌كرن و دچنه‌ سه‌رسه‌رێ‌ كچێ‌, هه‌روه‌سا كچك دشێت ب رێیا سكالایه‌كا جودا داخوازا قه‌ره‌بوویێ‌ بكه‌ت و دێ‌ وێ‌ ماف هه‌بیت داخوازا نه‌فه‌قا خوه‌ بكه‌ت, تاكو رادده‌كی دشێت داخاوزا مه‌هرا خوه‌یا پاشئێخستی (مؤجل) یان (نصف المهرین) بكه‌ت”.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای