ژن دێ چاوا ئازادیێ بینیت گەر نە زانیت ئازادی چیە؟

ھەودان سەعید

د جڤاکا دەستپێکی دا ژن ب سەنتەر دھاتە دانان وەک خوداوەند دھاتە دیتن چونکە ژن ژیانێ ددەت و مرۆڤان دئینیتە سەر دونیایێ، ھەردیسان ژن بوویە یەکەم جار چاندن کری دیسان گیانەوەر کەھی کرین.. ھەلبەت مفا وەرگرتن ژبەرھەمێ چاندن و گیانەوەران ژیانە چونکە مرۆڤ یێ ژ برسێ قورتال کری، دیسان داکو ژن زارویێ خو ژ سەرمایێ بپارێزیت کارێ رستن و چنینێ داھێنایە. گەر ل ڤان کارێن ژنێ کرین بنێرین دێ بینین کو ھەر کارەک ژ وان داھێنانەکە ھەرکارەک پێنگاڤەکا مەزنا مرۆڤایەتیێ یە بەرب پێشڤەچوونێ کو مرۆڤایەتی یا ژیاندی (ڤەژاندی)مرۆڤ یێ ژناڤچوونێ قورتالکرین لەوما ژی دکارین ژنێ ب ژیانێ ناڤبکەین. پتریا زانا و زمانناسان ل سەر وێ چەندێ ھەڤ بۆچوونن کو داھێنەرا زمانی ژی ژن بوویە ب ئەگەرا وێ چەندێ کو دەمێن درێژ دگەل زارۆیێن خۆ دبوراندن پێدڤی ب ئالاڤەکێ ل ھەڤ گەھشتنێ بوون لەوما زمان ل دەف ھەموو نەتەوان ب زمانێ دایکێ دھێتە بناڤبرن.
ل سەردەمێ سومەریان ل دەما باژێر دەرکەفتین و مولکداری پەیدابووی ئێدی شەر و کولونیاری (داگیرکرن) پەیدابوو ژبەر کو مێران ھێزەکا جەستەیی یا مەزنتر ژ ژنان ھەیە، پالپشتیا سەرەکی د شەران دا مێرن ئەڤە فاکتەرەک بوو کو پێگەھێ ژنێ کێم ببیت، پشتی کارێ چاندنێ پێشکەفتی مێران ئەرک و کار دناڤبەرا خۆ و ژنان دا پارڤە کرن، ب مفا وەرگرتن ژ شیانێن خۆ یێن جەستەیی شیا ئەو گیانەوەرێن ژنێ کەھی کرین دچاندنێ دا بکاربینیت ھەر وەک (ول دیو رانت) د پەرتوکا چیروکا شارسانیەتێ دا دبێژیت: مێر ب ڤی ئاوای کاری کونترۆلێ ل سەر ژنێ بکەت و ئەرکێ کارێ ناڤمالێ ب ژنێ ببەخشیت، ب وێ ئەگەرا کومێر ئێدی سامانی یان ئابوورێ مالێ ب کەدا دەستێن خۆ بۆ خێزانا خۆ دئینیت.
یاسایێن کەڤن ب باشی و دلۆڤانی سەرەدەری دگەل ژنێ نەکریە، د دیروکێ دا یاسایا حامورابی ب یەکەمین یاسایا نڤێسکی ھاتیە دانان ل سەر بنگەھێ باب سالاری ھاتبوو ئاڤاکرن، ل گۆر ڤێ یاسایێ ژنێ روومەتا خۆ یا پێشین ب ئێکجاری ژدەستدا. دکارین ببَژین کو یەکەمین یاسایێن جیھانی یێن حامورابی بوون د بابل دا بووینە سەدەمێن لادانا فەرمیا پیروزیا ژنێ و دەستھەلاتا وێ ژ سەرێ ھەرەمێ بەر ب ژوورکرنێ. د یاسایا حامورابی دا ھاتبوو گەر ژنێ زارۆک نەبن مێر دکاریت ژنێ بەردەت و مێر ژی ھەروەسا لێ ئەگەر ژن یا (نەزوک) با پێدڤی بوو کویلەیەکێ بۆ مێرێ خۆ ئامادە بکەت داکو زارۆیان بینیت. پشتی بابلیان ئاشوریان دەستھەلاتداری ل میزوپۆتامیا گرتە دەست، سیستەمێ وان ل ھەمبەر ژنێ ژ یێن بەری وان باشتر نەبوو ئاشوری یەکەمین نەتەوە بوون کو کەلتورێ حیجابێ ل سەر ژنان سەپاندی، د ئاشورییا کەڤن دا تابلویەکێ ژ تەقنێ چێکری ھاتیە دیتن کو دیرۆکا وێ ڤەدگەریت بۆ سەد سالا دوویێ ب.ز ژ وان بابەتێن تێدا ھاتین بەندەکێ تایبەت بوویە ب ژنێ و حیجابا وێ ڤە ھاتیە ژنا ڤێ یاسایێ بجهـ نە ئینیت دێ ھێتە سزادان. د یونانا کەڤن دا ژن بتنێ د کوچکا مال دا خودان رێز و نرخەکێ مەزن بوو چونکی د مال دا زیندانی بوو و بۆ نەبوو بەشداری ژیانا چڤاکی ببیت، د یاریێن ئولومپی دا ھەردەم تاجا شانازیێ پێشکێشی مێران دھاتە کرن. ھەروەسا د رۆمانا کەڤن و چینا کەڤن و چەندین شارستانیەتێن دی ژنێ ئێش و ئازار کێشاینە و گەلەک ژ بوھایێ وێ ھاتیە کێم کرن و مافێن وێ ھاتینە خارن.
میتولوژیا باندور ھەبوو ژبو لاوازکرنا پێگەھێ ژنێ بتایبەت یێن سومەری وەک میتولوژیا ئەنکی بابل_مەردوک خوداوەندێ باب ل ھەمبەر داویترین خوداوەندا دایک تیامات. ھەروەسا میتولوژیا ئادەم و حەوا ل دەما حەوایێ فێقیێ قەدەغەکری ب ئادەمی دایە خارن کو خودای نەفرەت ل وان کرینە و ھەردوو ژ بەھەشتێ دەرێخستینە. دیسان ھەر وەک د میتولوژیایەکێ دا ھاتیە کو (بەندورا) یەکەم ژنە کو ھاتیە سەر ریێ ئەردی پشتی ھاتنا وێ بۆ سەرئەردی شەر ل ھەمو دنیایێ بەلاڤ بویە و خودا ھەردەم توفان و مرنا ب گشتی و تاعونێ ددەت ئەڤە ھەمو وەک سزا بو بەندورایێ کو خودای سندوقەک دابو ڤ بەندورایێ و گوتبویێ ڤەنەکە لێ وێ ڤەکربو.
ئولان ژی باندورا خۆ ھەیە د بێ ھێزکرن و ژدەستدانا پێگەھێ ژنێ دا. ژن ل دەف جوھیان ژ ھەموو لایانڤە یا بێ مافە ب چاڤێ بێ روومەتیێ لێ تەماشەدکەن. ب نێرینا وان ھەر کارەکێ خراب یێ مێر ئەنجام ددەت ژ ژنێ یە ،یەھودێ پیرۆز نڤیسیە بتنێ ژن بوو خوشیا لەشیە. ھەروەسا د (تەلمود)ێ دا کو پەرتوکا دوویێ یە پشتی تەوراتێ ھاتیە: (کو ژن بتنێ ساویلکەیە گەر مرۆڤ ب چ شێوە رەفتارێ دگەل بکەت گونەهـ نینە ژبەرکو ئەو ژ توخمێ گیانەوەرایە).
د ئولا کرستیاناندا حەزرەتێ (عیسای)فەرمان کریە ب باشی رەفتار ل ھەمبەر ژنێ بھێتە کرن لێ (پۆلێ) ژنێ ژ مێری کێمتر دبینیت دبێژیت: ژنێن خۆ ل کنیشتێ بێدەنگ بکەن ژبەرکو وان ماف نینە باخڤن لێ بتنێ فەرمان ھاتیە دان کو ئەو د خزمەتا ئولێ خودێ دابن و دبێژیت: کو شەریعەتی ئەڤ فەرمانە ل ھەمبەر ژنێ داینە. گەر ژن بخوازیت تشتەکی فێر ببیت پێدڤیە دمال دا ژمێرێ خۆ بپرسیت ژبەرکو تشتەکێ دویری شەریعەتیە کو ژن ل کنیشتێ باخڤیت. دھێتە زانین تا سالا(٥٨٦) ز نەسرانیان د کونگرەکی دا ڤەکۆلین ل سەر ژنێ کرن کا ژن بتنێ لاش و جەستەیە، جان گیان (روح) تێدا نینە یان خودان جان ژیکە پاشان گەھشتنە وی ئەنجامی کو خودان جانە لێ ژ جانێ دەیکا عیسای جودایە و ژ تەڤاییا ژنان بتنێ دێ دەیکا عیسای ژ ئاگرێ جەھنەمێ رزگاربیت.
د ئولا ئیسلامێ دا ھندەک دیاردێن بەرچاڤ گرانی خستیە سە ر کویلە کرنا ژنێ و بێ مافکرنا وێ د پر ئالیێن ژیانێ دا تا وی رادەی کو باوەری بخو نەمینیت. بتنێ مروڤەکا خودان گیانە ژبۆ خزمەتا مێری. دھندەک یاسایێن ئولا ئیسلامێ دا ھاتیە ژن یا بێ باوەریە ژبەرکو ل دەما دکەڤیتە د بێ نڤێژیێ دا نەشێت رۆژیا بگریت و نڤێژان بکەت، دیسان یا کێم مێشکە لەورا دیدەڤانیا دوو ژنان ل ھەمبەر یا مێرەکیە ژبەر کو ژن تشتان ژبیردکەت. دیسان مێر ژ ژنان بھێزترن و ب رومەترن لەورا پێدڤیە ھەردەم ژن دخزمەتا مێران دا بن. ھەروەسا ھندەک یاسا دبەرژەوەندیا مێران دانە ل ھەمبەر ژنێ وەک مێرێ موسلمان دکاریت ٤ ژنان بینیت، ل دەما سامانێ مالێ پشکا مەزنتر بۆ کوریە وەک ھەڤی نینە دناڤبەرا کور و کچان دا، مێر دکاریت ژنێ بەردەت لێ ژن نە گەر مافێ وێ ژی بیت، مێرێ موسلمان د بەھەشتێ دا دبیتە خودانێ ٤٠ حوریان لێ ژبۆ ژنێ چ ھەیە؟.
کێم کرن و بێ نرخ کرنا ژنێ ل دەما کو کور نەبن و بتنێ ژن ژ ڤێ یەکێ بەرپرسیارە؟ گرنگی پێ نە دان ب کچێ و جوداھیا دناڤبەرا کور و کچان دا، ھەروەسا ھەردەم دایک و باب ب ناڤێ کوری دھێنە گازیکرن.
گەلەک جاران کەڤنە شوپەکا جڤاکی رھێن خۆ دگەل کەڤنە شوپەکا ئولی تەڤلی ھەڤ دکەت و جڤاک مینا رەوشتەکێ ئولی لێ دنێریت سەدەم ژی ئەوە ئەو ئول وێ کەڤنە شوپا جڤاکی د بەرژەوەندیا خۆ دا دبینیت و رەنگەکێ ئولی ددەتێ و جھی د گریت ژبۆ میناک حیجاب یان خۆ پێچانا ژنێ ل دەستپێکێ رەوشتەکا جڤاکا ئیرانێن کەڤن بۆ لێ ئولا ئیسلامێ ئەڤ رەوشت د بەرژەوەندیا خودا دیت و رەنگەکێ ئیسلامی دایێ و د جیھانا ئیسلامی دا وەک رەوشتەکێ ئیسلامی ھاتیە ناسکرن ل سەر ڤێ مژارێ (جەواھر لال نەھرو) دبێژیت: جھێ داخێ یە عەرەبان کەڤنە شوپەکا پر سەیر بکارئینا و باندور کرە سەر ژنێ د جڤاکی دا دبێژیت ژنێن عەرەب بەری ھاتنا ئیسلامێ چ ژ حیجاب و عەبایان نەدزانی و قەدەغە ژی نەبوو کو دگەل مێران تێکەل بن بەلکو بھەڤرا دچوونە ھەمو جھان. ب سەدەما سەرکەفتنا عەرەبان ل ھەمو ھەرێمێن دەر دور باندور کر کو کەڤنە شوپیا خۆ ب سەر ھەموو دەڤەران بسەپینن. ناڤبری دبێژیت: سەدەما دوورکرنا ژنێن عەرەب ژ باندورا قوستەنتنیە و فارس بۆ سیستەمێ حەرام کرنێ باوەرپێکر و ژن ژ تێکەل بوونا مێران دوور کەفتن ئەو دیاردە ژی بوو یەک ژ دیاردێن جڤاکا ئیسلامی، وەلاتێ ھندێ ژی دەما موسلمان بووین ئەڤ دیاردە وەرگرت، نەھرو بەردەوامیێ ب گۆتنا خۆ ددەت د بێژیت: ھندی ئەز بیر ل ژنان دکەم ل ژێر حیجابێ و دوور ژ جیھانێ چ نا ھێتە ھزرامن ژبلی زیندانێ یان باخچێ گیانەوەران، دبێژیت: ب چ ئاوای جڤاک پێشڤە دچیت کو نیڤا وێ یا ڤەشارتی بیت د چارچوڤەکێ وەکی زیندانێ دا، دیسان دبێژیت: حیجاب کەڤنە شوپیە کا گران بوو کو ب سەر ژیانێ ھاتیە سەپاندن وەلێ کریە وەک رەوشتەکێ ئولی بھێتە دییتن و ل دەف کەسێن ئولدار بجهـ نەئینانا حیجابێ دێ نەفرەت لێ ھێنە کرن. ھەر ل سەر ھەمان مژار و ئاڤاکرنا دیوارێ جوداھیێ دناڤبەرا مێر و ژنان دا د ھەرێمێن ئیسلامی دا(ھێنی ھەرولد ھەنسێن) دبێژیت: ل وەلاتێن ئیسلامی حوداھیا سەرەکی دناڤبەرا ھەژار و دەولەمەندا دا نینە، بەلکو دناڤبەرا ژن و مێراندایە جڤاک دبیتە دوو بەش ژن و مێر، مێر ل ژدەرڤەی مالێ دژیت و ژن دناف مالێ و حەوشاندا. ناڤبری خویا دکەت کو ئیسلامێ کەڤنە شوپێن جوداھیا دناڤبەرا ژن و مێران دا ژ کەلتورێ گریکان وەرگرتیە دەما دەستھەلاتداریا ئیسلامێ گەھشتیە سوریا کو ژینا ھێلینیان تێ دا پێشدا چبوو د وێ ژیانێ دا ژن و مێر ژ ھەڤ د جودابوون.
گەرل نێرینێن فەیلە سوفان ژی بنێرین دبینین ژن ب کێمی و بێ ھێزی دیتیە وەک د پەرتووکا (ئەفلاتون و ژن) دا دیا ر دبیت کو ئەفلاتونی باشترین ئەرکێ ژنێ ئینانا زارۆکان و خزمەتکرنا مێری دانایە و بتنێ ئالاڤەک ژبۆ تێرکرنا حەزێن سێکسی یێن مێران دیتیە. کێم دیتن و بێھێزدیتنا ژنان ژلایێ فەیلەسوفان ڤە بۆ وێ چەندێ ڤە دگەریت کو ژن دوو گیان و بێ ھێز دبیت. لێ ل ڤێرە پرسەک پەیدا دبیت ئەرێ دوو گیان بوونا ژنێ و زارۆک بوون براستی بێھێزیە یان ژی گوپیتکا ھێزێ یە؟ یان فەیلەسوفان ژبیرکریە کو ژئەنجامێ بێھێزبوونا ژنێ یا ئەو ژێ دبێژن ئەو ھاتینە ھەبوونێ!
دجڤاکا مە دا زۆر جاران ب کچان دھێتە گۆتن تو کچی شەرم ژخۆ بکە! ئەرێ ب چ تاوان شەرم ژ مێیاتیا خۆ بکەن؟ یان ژی کچان مینا عەربان ب (عەورە)دبینن؟ زۆر جار ب کچان دھێتە گۆتن تو کچی دەنگێ خۆ بلند نەکە تو کچی بێ دەنگ بمینە! گەر بێ دەنگ بمینین بوچی خودای دەنگ دایە کچان ئەرێ خودای دەنگ دایێ دا بێدەنگ بمینن ژبەرکو کچن؟ د جڤاکا مەدا برەوشترین کچ ئەو کچە یاکو د خانیڤە و نا دەرکەڤیت! دراستی دا ئەو کچە دمال دا و دناڤ چاردیواران دا تووشی نەخوشیا دەروونی بوویە ھەر ل سەر ڤێ مژارێ گۆتنەکا ناڤدار ھەیە دبێژیت: “ئازادی یەکسانە ب ساخلەمیا دەروونی” ھەرچەندە مەرەم ژێ ئازادیە ب گشتی لێ دکارم ب بابەتێ خۆ ڤە گرێدەم کو ئازادیا دەرکەفتنێ و ھاتنوچوونێ بۆ میناک کرنا وەرزشێ ل ژدەرڤەی مال یان کرنا پەیاسەکێ یان سیاربوون ل پایسکلێ و تا دوماھیێ دکاریت دەروونێ مرۆڤی ئارام بکەت و ساخلەمیا مرۆڤی باشتر بکەت.

ئیبراھام لنکولن دبێژیت: ”کەس حەز ژ قەیدێن دەستێ وی زنجیردکەن ناکەت ھەکە خۆ ژ زێری بن” لێ بەلێ دجڤاکا کوردی دا نە بە س ژن حەز ژ قەید و زنجیران دکەن بەلکو دپەرێسن و ھەر وەک ڤولتێر دبێژیت: ئازاد کرنا وان خشیما یا ب زەحمەتە یێن قەید و زنجیرێن بەند کرین ب پیرۆز دبینن. مستەفا لوتفی ئەلمەنفەلوتی دبێژیت: ئازادی رۆژە پێدڤیە د ھەمی ناخان دا رۆناھیێ بدەت لێ کارەساتا مەزن ئەوە کچ و ژنێن کورد دبێژن ئەم نە د گەل ئازادیا ژنێ ینە! پرس ئەوە ئەرێ چاوا د ئازادیێ دگەھن؟ ئەرێ رامانا راست و دروست یا ئازادیێ دزانن؟ ەرسڤا ڤان پرسا پێدڤیە ژلایێ دەستھەلاتی و رێکخراوێن گرێدای ژنان بھێتە چارەسەرکرن چالاکێن جوراو جور دەھی بواراندا بھێنە کرن بو ژنان ئارمانج ژێ ئاڤاکرنا شوناسە کێ رەسەنێ کوردی و مێشکەکێ ساخلەم نەیێ داگیرکری و شیشتی ب چیرۆک و چیڤانوکێن بیابانێ ڤە یاگرنگ پێدڤیە ئازادی ب ھەموو واتایێن خۆ ڤە بۆ جڤاکی بگشتی بھێتە ناساندن و ئەنەلایز کرن چۆنکە داھێنان ناھێتە کرن گەر کەش و ھەوایەکێ ئازاد بۆ نەھێتە رەخساندن رەوشەنبیری بێ ئازادی نە شێت مێشکەکێ بەرفرەهـ و ئازاد پەیدا بکەت. ئازادیا ژنێ مەرەم پێ ئازدیا ھەلبژارتنێ ئازادیا ھزرکرنێ و ئازادیا ژیانێ یە.
مفا ژ ڤان ژێدەران ھاتیە وەرگرتن:
– کەساتیا ژنێ د دیروکێدا/ ھیڤی بەرواری.
– ئەفلاتون و ئافرەت/ ئیمام عەبدولفەتاح ئیمام.
– چیرۆکا شارستانیەتێ / ول دیو رانت.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.