پێخه‌مه‌ت ده‌وله‌ته‌كا ئارام

 

عه‌بدوللا جه‌عفه‌ر كۆڤلی*:

مرۆڤ ب سروشتێ خوه‌، بۆنه‌وه‌ره‌كێ جڤاكییه‌، د گه‌له‌ك قۆناغانڕا ده‌ربازبوویه‌ تاكو لسه‌ر ڤی شیوازێ نهۆ خوه‌جهبوویی، لێ لسه‌ر ڤی شێوازی ژی ناراوه‌ستیت، هندی خودێ حه‌زبكه‌ت، دێ هێته‌ گوهۆرین. هه‌ر سه‌رده‌مه‌كی شه‌نگسته‌ و ناسناڤ و زه‌لامێن خوه‌ یێن سیاسی، ئابۆری و جڤاكی هه‌بوون، لێ خالا هه‌ڤپشك د ناڤبه‌را هه‌موو مرۆڤاندا، گه‌ڕیانا وان‌ بوویه‌ ل ئارامیێ پێخه‌مه‌ت بۆراندنا ژییێ خوه‌، له‌و لسه‌رده‌مێن بۆری، د شكه‌ڤت و ئاسێگه‌هاندا ژیاینه‌، هه‌روه‌سا ئاڤاكرنا كه‌لهـ و ئاسێگه‌هان باشترین گرۆڤه‌نه‌ بۆ ڤێ یه‌كێ، زێده‌باری چێكرنا گه‌له‌ك ره‌نگێن ئامیر و چه‌كێن ئاسایی تاكو گه‌هشتینه‌ چێكرنا بۆمبه‌یا ناڤۆكی و مۆشه‌كێن كێشوه‌ربڕ، ئه‌ڤه‌ هه‌موو به‌لگه‌یێن گومانبڕن كو مرۆڤ ب به‌رده‌وامی ل ئارامیێ گه‌ڕیایه‌، تاكو نهۆ ژی ئارامی ئارمانجا وی یا ئێكێیه‌، چنكو وی باوه‌ری هه‌یه‌ كو بێی هه‌بوونا ژینگه‌هه‌كا ئارام، ژیان رۆناهیێ ب خوه‌ڤه‌ نابینیت و پێشناكه‌ڤیت، ئانكو چو شارستانییه‌ت و ده‌وله‌ت، بێی هه‌بوونا ئارامیێ پێشناكه‌ڤن. مرۆڤان نه‌خش و پرۆگرام داناینه‌ و ب ڕژدی كاركرییه‌ پێخه‌مه‌ت بده‌ستخستنا ژیانه‌كا ئارام، له‌و لسه‌ر ئاستێن جودا یێن رژێمێن ده‌ستهه‌لاتدارییا ده‌وله‌تان دكه‌ن، بۆ خوه‌ هنده‌ك ئامیر داهێناینه‌ كو ب شه‌ڤ و رۆژ كاردكه‌ن بۆ خزمه‌تكرنا ڤێ ئارمانجا مه‌زن، چنكو ئه‌و خودانا ده‌ستهه‌لاتا بلنده‌ ل هه‌موو هه‌رێمان ل و هه‌ر پارچه‌یه‌كا دونیایێ، ئه‌و ئامیره‌ یێ هه‌موو پێكهاتێن جڤاكێ وێ ده‌وله‌تێ د چوارچۆڤه‌یێ سینۆرێن وێدا دژین، سه‌رباری جوداتییا ره‌نگ و جۆرێن وێ، ئه‌و رادبیت ب رێكخستنا په‌یوه‌ندیێن جڤاكی، ئابۆری و سیاسی، ئه‌نجام ژی ئه‌وه‌ چنكو وێ ده‌ستهه‌لات و ده‌ستوورێ خوه‌ هه‌یه‌ بۆ ده‌ركرنا قانوونان، پێكئینانا رژێمان و دانا راستپارده‌یێن پێدڤی بۆ هه‌موو وان پێكهاتێن جڤاكی یێن د ناڤخوه‌ییا وێ هه‌رێمێ یان ده‌وله‌تێدا دژین، هه‌روه‌سا داكو ستراتیژییه‌ت و نه‌خشێن جودا بۆ ده‌ستهه‌لاتداریێ دانیت پێخه‌مه‌ت برێڤه‌برنا كارگێرییا خوه‌ ب باشترین شێواز ب تایبه‌تی د بوارێ ئارمیێدا، چنكو ستراتیژییه‌تا ئارامیێ تاكو رادده‌یه‌كی جودایه‌ ژ هه‌موو ستراتیژییه‌تێن دیتر د بوارێن دیتردا، چنكو ئه‌و پێدڤی ب هنده‌ك شه‌نگسته‌ و هزركرنانه‌ به‌ری كو ئه‌و بهێته‌ دارێژتن، ئانكو نابیت ئه‌و د گاڤێدا بهێته‌ دارێژتن، ئانكو ستراتیژییه‌تا ئارامیێ ژ لایێ هنده‌ك كه‌سانێن بسپۆرڤه‌ دهێته‌دانان كو ژیوار و پێشداچوونێن نێڤده‌وله‌تی و دیاركرنا ژێده‌رێن گه‌فێن ناڤخوه‌یی و ده‌ره‌كی بهێنه‌ دیاركرن كانێ شێواز و هێزا وان لسه‌ر ئارامییا ده‌وله‌تێ چه‌نده‌، ئه‌و ژێده‌ر ژ ده‌وله‌ته‌كێ بۆ ئێكا دیتر جودانه‌، ژ ده‌مه‌كی بۆ ئێكێ دیتر ژی چه‌نداتی و چاوانییا وان دهێته‌ گوهۆرین، ئارمانج ژی ئه‌وه‌ كو ئارامییا ده‌وله‌تێ و ژیان و سامانێ وه‌لاتییان ژ هه‌ر گه‌فه‌كێ بهێته‌ پاراستن پێخه‌مه‌ت دابینكرنا ژیانه‌كا ئارام. هه‌ر ژبه‌ر ڤێ یه‌كێ، پێدڤییه‌ هه‌ر ده‌وله‌ته‌ك پێكهاتێن جڤاكێن خوه‌ بنیاسیت و ئه‌و كێشه‌یێن وان هه‌ین، داكو بشێت نه‌خشێن پێدڤی دانیت بۆ زانینا كێموكاسی و پێدڤییاتیێن جڤاكی، ب دیتنا من، هه‌كه‌ ده‌وله‌ت (ده‌ستهه‌لاتا سیاسی) راببیت ب دابینكرنا ئه‌و تشتێ دشیاندا بیت، دێ ده‌وله‌ت دئارامیێدا ژیت و دووركه‌ڤیت ژ هه‌ر گه‌فه‌كێ، لێ به‌رۆڤاژی، دێ ده‌وله‌ت كه‌ڤیته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌یان:
دابینكرنا دادپه‌روه‌رییا جڤاكی: ئه‌و رژێمه‌كا ئابۆری و جڤاكییه‌، ئه‌و كاودانه‌ یێ كو سته‌م، كه‌یسلێكرن، شكاندن و بێبه‌هركرنا ژ دراڤى یان ده‌ستهه‌لاتێ، یان هه‌ردووان پێكڤه‌، تێدا نه‌بیت، د وێ رژێمێدا، هه‌ژاری، پشتگوههاڤێتن و لادانا جڤاكی نامینیت، هه‌روه‌سا لژێر سیبه‌را وێ، ژیوارێن نه‌خواستیێن جڤاكی د ناڤبه‌را تاك و كۆم و هه‌رێمێن ناڤخوه‌یێن ده‌وله‌تێدا نامینن كو هه‌موو پێكڤه‌ ب مافێن خوه‌ یێن ئابۆری، جڤاكی و سیاسی شاددبن، و ژینگه‌هه‌كا وه‌كهه‌ڤ بۆ ئازادییه‌كا هه‌ڤسه‌نگ كو چێنه‌بیت به‌ره‌بابێ نهۆ زێده‌گاڤییان لسه‌ر مافێن به‌ره‌بابێن بهێن بكه‌ت، داكو هه‌ست ب هه‌بوونا وه‌كهه‌ڤی و سه‌ركه‌ڤتنا رژێما هه‌ڤپشكا سیاسی ژ لایێ جڤاكیڤه‌ بهێته‌كرن كو تێدا ده‌لیڤه‌ بۆ تاكێن جڤاكی هه‌بیت شیانێن خوه‌ بده‌نه‌كاری، و ئه‌و شیانێن تاكه‌كه‌سان هه‌ین ببنه‌ رێكارێن بزاڤا كۆمێ كو ب به‌رده‌وامی به‌ره‌ڤ پێشڤه‌بچن، داكو ببنه‌ هاریكار بۆ پێشكه‌ڤتن و ئاڤه‌دانكرنا جڤاكی، ئه‌ڤه‌ هه‌ر ئه‌و كاودانه‌ ژی یێ كو جڤاك تووشی كه‌یسلێكرنا ئابۆری و… هتد نه‌بیت، ئانكو ئه‌وان كونترۆل لسه‌ر بریارێن ئابۆری، جڤاكی و سیاسی نه‌بن، هه‌ر وه‌كو ئه‌و رژێمه‌كا جڤاكی و ئابۆری كاری دكه‌ت بۆ لادانا جیاوازیێن مه‌زنێن ئابۆری د ناڤبه‌را پێكهاتێن جڤاكیدا كو هنده‌ك جاران ب (دادییا سڤیل) دهێته‌ ناڤكرن، دهێته‌ زانین ژی ب دادپه‌وه‌رییا جڤاكی كو ئه‌و سه‌ره‌ده‌ریێ ب ره‌نگه‌كێ دادپه‌روه‌ری دگه‌ل هه‌موو داهاتێن جڤاكی دكه‌ت. ب بجهبوونا دادپه‌روه‌رییا جڤاكی، مرۆڤ هه‌ست ب رۆلێ خوه‌ یێ كارا دجڤاكیدا دكه‌ت، له‌و ئه‌و خوه‌ نابینیت گه‌فه‌ك لسه‌ر ئارامییا وه‌لاتێ خوه‌، ژ لایه‌كێ دیترڤه‌، دێ كاركه‌ت بۆ رێگرتنێ ل هه‌ر گه‌فه‌كا لسه‌ر ئارامییا وه‌لاتێ وی دهێته‌كرن، چنكو ئه‌و وه‌لاتیبوونا خوه‌ تێدا دبینیت كو وی ئه‌و كرییه‌ وه‌لاتییه‌كێ باش ب هه‌موو رامانێن ڤێ په‌یڤێ.
باوه‌ری ب سه‌روه‌رییا قانوونێ: گه‌له‌ك مه‌ره‌م ب قانوونێ هه‌نه‌، لێ مفای دگه‌هینیته‌ رژێمێ و رامانا وێ ژی به‌رده‌وامییا ب برێڤه‌چوونا كاروبارانه‌ ب ره‌نگه‌كێ به‌رده‌وام و ئارام و خوه‌جهـ، خوه‌چه‌ماندنا رژێمێ ل همبه‌ری قانوونێ، بوویه‌ ژ كارێن باش ل ڤی سه‌رده‌می، ئه‌ڤه‌ وێ یه‌كێ دگه‌هینیت كو ده‌ستهه‌لاتدار و ده‌ستهه‌لاتلێكری هه‌ردو خوه‌ بۆ ده‌ستهه‌لاتا قانوونێ دچه‌مینن بێی لبه‌رچاڤوه‌رگرتنا جیاوازیێن دینی، مه‌زهه‌بى، نه‌ته‌وه‌یى و نڤشی، جوداكرنا هه‌رسێ ده‌ستهه‌لاتان ژی (قانووندانان، بجهكار و دادوه‌ری) دێ بیته‌ هاریكار بۆ سه‌رگرتنا وێ یه‌كێ، ب بجهكرنا ڤێ باوه‌رێ، ئه‌م دێ خوه‌ ل همبه‌ری ده‌وله‌ته‌كا قانوونی بینین كو تێدا هه‌موو پێكهاتێن وێ ب مافێن خوه‌ گه‌هشتینه‌ و هه‌موو پێكڤه‌ ب ئه‌ركێن خوه‌ رادبن، ئانكو ئه‌و پێكات وه‌ك ددانۆكێن شه‌ی ل همبه‌ری ئه‌رك و مافان وه‌كهه‌ڤن، قانوون پارێزه‌ر و دادوه‌ره‌ لسه‌ر ده‌ستهه‌لاتدارێ ده‌وله‌تێ كو ئه‌و نوونه‌رییا ملله‌تی دكه‌ت و ب ناڤێ وی كاردكه‌ت و ب هووری قانوونان لسه‌ر هه‌مووان بجهـ دكه‌ت بێی به‌رێخوه‌دانا كه‌سایه‌تییا گۆنه‌هباری و ئاستێ ره‌وشه‌نبیری و جهێ وی یێ سیاسی، یان جڤاكی و ئابۆری… هه‌لسه‌نگاندن دێ مینیت لسه‌ر ئه‌وا وه‌لاتی پێشكێشێ ده‌وله‌تا خوه‌ دكه‌ت، ل هه‌مان وه‌خت ژی، ده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ رادبن ب پێشكێشكرنا خزمه‌تگۆزارییان بۆ وه‌لاتی دوور ژ كه‌ساتیكرنا كاری، لژێر ڤێ یه‌كێ، دێ وه‌لاتی ژ گیان و نامووسا خوه‌ ئارام بیت و دێ وه‌ك كه‌سه‌كێ ژماره‌ ئێك و ده‌ستپاك بیت ل همبه‌ری ده‌وله‌تا خوه‌، چنكو وی باوه‌ری هه‌یه‌ كو دێ ده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ وی و به‌رژه‌وه‌ندیێن وی پارێزن وه‌ك پارێزڤان، نه‌ك دێ بنه‌ ئامیره‌ك د ده‌ستێن ده‌ستهه‌لاتا ده‌وله‌تێدا بۆ شكاندن و ژێستاندنا مافێن وی، ب ڤێ یه‌كێ؛ دێ وه‌لاتی وه‌ك هاریكاره‌كی بیت بۆ بجهكرنا كارێن ده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ و نابیته‌ هۆكارێ گه‌فێ لسه‌ر ئارامییا ده‌وله‌تێ، هه‌روه‌سا رێكێ ناده‌ت چو كه‌سه‌كێن دیتر ژی ببنه‌ گه‌ف لسه‌ر ده‌وله‌تا وی و دێ ب هه‌موو زیره‌كی و شیانێن خوه‌ ل همبه‌ری وان راوه‌ستیت.
هه‌ڤكارییا وه‌لاتییان دگه‌ل ده‌زگه‌هێن ئه‌وله‌هیێ.
دبیت ئه‌ڤه‌ خاله‌كا بجهبیت بۆ هه‌ردو خالێن بۆری، لێ پێخه‌مه‌ت ئاڤاكرنا ده‌وله‌ته‌كا ئارام و دوور ژ هه‌موو ترس و گه‌فان، پێدڤی دكه‌ت هه‌موو پێكهاتێن وه‌لاتی دگه‌ل ده‌زگه‌هێن ئه‌وله‌هیێ هاریكاربن، چنكو وه‌لاتی هێل و به‌رۆكێ ئێكێیه‌ و وی رۆله‌كێ كارا هه‌یه‌ لسه‌ر زانینا هه‌بوونا هه‌ر ترسه‌كێ و راوه‌ستان ل همبه‌ری وێ ترسێ، هه‌موو پێرابوونێن ئه‌وله‌هیێ و بجهكرنا ستراتیژییه‌تا وان، هه‌ر بۆ خزمه‌ت و پاراستنا ئارامییا ڤی وه‌لاتییه‌، ئانكو دابینكرنا باوه‌ریێ د ناڤبه‌را ڤان هه‌ردو لایه‌ناندا، دهێته‌ هه‌ژمارتن دابینكرنا به‌رێ بنیاته‌كێ سه‌ركه‌ڤتی بۆ سه‌ركه‌ڤتن و بجهبوونا قانوونێ و پاراستنا ئارامیێ، هه‌كه‌ وه‌لاتی هه‌ست بكه‌ت كو ئه‌و وه‌لاتیێ ئێكێیه‌ بۆ پاراستنا ئه‌وله‌هیێ، هینگێ دێ خوه‌ بینیت ل به‌رۆكێ ئێكێ یێ رووبرووبوونێ دگه‌ل هه‌ر ترس و گه‌فه‌كا لسه‌ر وه‌لاتێ وی هه‌یى، ل هه‌مان وه‌خت ژی، هه‌كه‌ كارمه‌ندێ ئه‌وله‌هیێ هه‌ست بكه‌ت كو ئه‌و بۆ خزمه‌تا وه‌لاتیێن خوه‌ كاری دكه‌ت و ده‌سته‌لاتدار وی بۆ بجهبوونا مه‌ره‌مێن خوه‌ بكارنائینیت، و چێبوونا پرێن باوه‌ریێ د ناڤبه‌را هه‌ردو لایه‌نێن وه‌لاتی و كارمه‌ندێن ئه‌وله‌هه‌یێدا، دێ هێل و رێزێن هه‌ڤنیشتیمانییا ناڤخوه‌یی بهێزبیت و چو كه‌س و لایه‌نه‌كێ دژ نه‌شێت وان هێل و هه‌ڤنیشتیمانیێ ببه‌زینیت، لێ هه‌كه‌ وه‌لاتی هه‌ست بكه‌ت كو ئه‌و ب رۆلێ خوه‌ نه‌رابوویه‌، دێ بیته‌ هاریكار كو شه‌نگستێن ئارامییا وه‌لاتێ وی بهه‌ژیێن. ژبه‌ر رۆلێ وه‌لاتی بۆ ئاڤاكرن و پێشخستنا وه‌لاتێ وی، پتر گرنگیێ ب هه‌ڤكاریێ دگه‌ل فه‌رمانبه‌رێن ئه‌وله‌هیێ دده‌ن ب تایبه‌تی ل ڤی سه‌رده‌مێ نهۆ، چنكو ل ڤی سه‌رده‌می، پاراستنا ئه‌وله‌هیێ بوویه‌ ئه‌ركێ هه‌ر تاكه‌كی دجڤاكیدا، ئه‌ڤجا چ وه‌لاتییه‌كێ ئاسایى بیت یان فه‌رمانبه‌رێ ئه‌وله‌هیێ بیت، ئه‌گه‌ر ئه‌ون كو ڤی سه‌رده‌می هند تێگه‌هـ و پێشهاتێن نوو یێن گرێدایی پاراستنا ئه‌وله‌هیێ و ژێده‌رێن گه‌هاف بخوه‌ڤه‌ دیتییه‌، و بوویه‌ ئه‌گه‌ر كو نهۆ ب جور و چه‌نداتی گوهۆرین د ڤی بابه‌تیدا بهێنه‌كرن كو هه‌موو بوارێن ژیانێ بخوه‌ڤه‌ گرتینه‌.
ئاڤاكرنا ده‌زگه‌هێن ئه‌وله‌هی و له‌شكریێن فاما: هه‌ر وه‌كو دهێته‌ زانین، پرۆسێسا ئارامیێ؛ هه‌ڤكارییه‌ د ناڤبه‌را ده‌ستهه‌لاتا سیاسی و ده‌ستهه‌لاتێن (ده‌زگه‌هێن ئه‌وله‌هی و له‌شكری)ـدا، زێده‌باری هه‌ڤكارییا وه‌لاتییان، له‌و بفه‌ر دهێته‌ زانین كو ئه‌و ده‌زگه‌هـ ژێده‌رێن گه‌فان و ترس و ئاست و جورێن وان باش تێبگه‌هیت، داكو دوور ژ هه‌ر لایه‌نگرییه‌كێ و ب ره‌نگه‌كێ زانستی و پیشه‌یی و نیشتیمانی سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌دا بكه‌ت و چو نێزیكی و دوورییه‌كێ لپێش چاڤ وه‌رنه‌گریت، ئانكو لسه‌ر وێ ستراتیژییه‌تێ كاری بكه‌ت یاكو پێشوه‌خت بۆ هاتییه‌ دانان پێخه‌مه‌ت پێكاندنا ئارمانجێن نیشتیمانی و داكو بشێت هه‌موو پێكهاتێن وه‌لاتی بخوه‌ڤه‌ گرێده‌ت و پاشی خزمه‌تگۆزارییان بێی فه‌رقوجوداهی پێشكێشی وان بكه‌ت كو ئارمانج ژێ پاراستنا وان، دراڤ و نامووس و پێدڤییاتیێن وانایه‌، ئه‌ڤ هه‌ردو ده‌زگه‌هه‌ بشێن وێ به‌رپرسیارییا لسه‌رمڵێن وان هاتییه‌دانان هه‌لبگرن كو ئارماج پاراستنا نیشتیمانییه‌، نه‌ك پاراستنا هنده‌ك كه‌سێن دیاركری، چنكو بجهكرنا ئه‌ركێ ڤان ده‌زگه‌هان یێ به‌رده‌وامه‌ و لژێر هنده‌ك شه‌نگسته‌یان دهێته‌ بجهكرن، و گوهۆرینا چو وه‌زیران، یان خوه‌ كه‌سێ به‌رپرس ژی ژ ڤان ده‌زگه‌هان كارتێكرنێ لێ نه‌كه‌ت.
دبیت ئه‌ڤ هۆكاره‌ به‌س بن، چنكو ب باوه‌رییا مه‌، ئه‌و هۆكارێن سه‌ره‌كیێن ناڤخوه‌یینه‌ بۆ ئاڤاكرنا هه‌ر ده‌وله‌ته‌كا ئارام، هه‌رچه‌نده‌ هنده‌ك هۆكارێن دیترێن ناڤخوه‌یی هه‌نه‌، لێ ب دیتنا مه‌ ئه‌و هۆكار لایه‌كینه‌ و وان ب ره‌نگه‌كی ژ ره‌نگان گرێدان ب ئه‌وێن مه‌ باس لێ كری ڤه‌ هه‌یه‌، زێده‌باری هه‌بوونا هنده‌ك هۆكارێن ده‌ره‌كی كو گرێدایی وه‌لاتێن هه‌ڤده‌رێن مه‌ یێن هه‌رێمی و جیهانینه‌، و دێ ل رۆژێن بهێن دێ باس لێ كه‌ین.
ئه‌م دبینین كو ئه‌و ده‌وله‌تێن كاری ب ئه‌وا لسه‌ری نڤیسی دكه‌ن، ئارامن ژ هه‌ر گه‌فه‌ك و ترسه‌كا هه‌یی ب رێژه‌یه‌كا بلند، چنكو ل چو وه‌لاتێن جیهانی ئارامییه‌كا سه‌رانسه‌ری نینه‌.

*ماسته‌ر ب قانوونا نێڤده‌وله‌تی

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای