پاراستنا ئاساییشا نیشتیمانی ئه‌رکه‌ یان منه‌ت؟

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی*

ئه‌ڤ بابه‌ته‌ دێ ب رسته‌یه‌کێ ژ کتێبا پروفیسورێ ئه‌مریکی چارلس مایه‌ر شاره‌زا د بوارێ مێژوویا نیڤده‌ووله‌تی دا ده‌ستپێکه‌م که‌ شرووڤه‌یه‌کا تایبه‌ت هه‌یه‌ بۆ ده‌سته‌واژه‌یا ئاساییشا نیشتیمانی.
” National security… is best described as a capacity to control those domestic and foreign conditions that the public opinion of a given community believes necessary to enjoy its own self-determination or autonomy, prosperity and wellbeing.” (Charles Maier, 1990)”
ئه‌گه‌ر ڤێ رستێ بۆ زمانێ کوردی وه‌ربگێرین دێ بینین کۆ چارلس دبێژیت: باشترین شرۆڤه‌ بۆ ئاساییشا نیشتیمانی ئه‌وه‌ که‌ ئه‌ڤ چه‌مکه‌ وه‌که‌ هه‌بوونا کاپاسیتیه‌ته‌کێ ئانکۆ هه‌بوونا وێ هێزێیه‌ که‌ بشێی کونترۆلا وان مه‌رجێن ناڤخۆی و ده‌ره‌کی بکه‌ی که‌ وه‌که‌ رایه‌کا گشتی وه‌کی کاره‌کێ گرنگ بهێته‌ ته‌ماشه‌کرن، تاکو بشێی خوشیێ ب ئازادی، سه‌ربه‌خۆیی و سه‌لامه‌تیا خۆ ببینی.

ئه‌ڤ رسته‌یه‌ هه‌لگرا گه‌له‌ک په‌یامانه‌ د تێگه‌هشتنا زانستێن ئێمناهیێ دا ئاماژه‌ی ب وێ چه‌ندێ دده‌ت که‌ گه‌ر وەلاتی یان وه‌لاته‌ک بشێوازه‌کێ گشتی بڤێت خۆشیێ ب ئازادی و سه‌قاگیریا خۆ ببه‌ت، ڤیا بیت تێگه‌هشتنه‌ک هه‌بیت بۆ ڤان تشتێ کو هاتیه‌ به‌حسکرن. ئایا ئه‌ڤ تێگه‌هشتنه‌ یا مه‌رجێن ناڤخۆیی و ده‌ره‌کی چه‌ند ل ده‌ڤ وەلاتیێن مه‌ و هێزێن سیاسیێن گوره‌پانا سیاسیا کوردستانێ هه‌نه‌؟
ئه‌و هێرشا کو ل رێکه‌فتی ۲۳ێ مه‌ها حه‌فت یا ئه‌ڤ ساله‌ هاتیه‌ کرن بۆ سه‌ر ئاڤاهیێ پارێزگه‌ها هه‌ولێری روویێ کێشه‌یه‌کا مه‌زن دهینیته‌ به‌رچاڤ کو دکه‌ڤیته‌ به‌رامبه‌ر هێزێن ئێمناهیێ ب تایبه‌تی لایه‌نێ ڤه‌کۆله‌ر. ئه‌و هێرشا چه‌کداریا تێروریستی یا پلان بۆ دارێشتی کو بوویه‌ ئه‌گه‌رێ بریندارکرنا چوار که‌سان ژ هێزێن ئێمناهیێ و شه‌هیدکرنا کارگوزاره‌کێ مه‌سیحی، د رۆژێن خۆ یێن ده‌ستپێکی بوو بابه‌ته‌ک که‌ گڕنگیه‌کا هه‌ڕه‌ مه‌زن پێ هاته‌دان بتایبه‌تی ل تورێن کۆمه‌لایه‌تی. پشتی که‌ ئه‌ڤ هێرشکاره‌ هاتینه‌ کوشتن لژنه‌یه‌کا بسپور هاته‌ دروستکرن بۆ لێکولینێ و ئاشکراکرنا ده‌ستێن ل پشت ڤێ هێرشا تێرۆریستی. گه‌له‌ک لایه‌ن و خه‌لک بێ کو د هه‌ستیاریا بابه‌تی تێبگه‌ن ئه‌ڤ هێرشه‌ وه‌که‌ سیناریۆیه‌کا پارتی قه‌له‌م دا. به‌لێ پشتی بۆرینا چه‌ند رۆژان ئه‌نجوومه‌نێ ئاساییشا هه‌رێما کوردستانێ دانپێدانا وان ئه‌ندامێن داعشێ که‌ ده‌ست هه‌بوویه‌ د هێرشا بۆ سه‌ر ئاڤاهیێ پارێزگه‌ها هه‌ولێرێ به‌لاڤکرن کو ڤان که‌سان دان بهندێ دایه‌ که‌ ل سالا 2014ێ به‌یعه‌ت دایه‌ داعشێ. لێ به‌لێ ئه‌ڤ چه‌نده‌ هه‌ر نه‌بوو ئه‌گه‌رێ رازیبوونا به‌شه‌کێ ژوان لایه‌نان کو ژه‌هرا کینه‌ وه‌ نه‌یاره‌تیا خۆ به‌رامبه‌ر ب پارتی برێژن ئه‌گه‌ر چ ئه‌ڤ کارێ وان ببیته‌ به‌شه‌ک ژ مه‌ترسیێ بۆ سه‌ر ئاساییشا نیشتیمانیا وه‌لاتی که‌ ئه‌و بخۆ به‌شه‌کن ژ ڤی وه‌لاتی. ئه‌و مه‌ترسی و روویێ کێشه‌یا مه‌زن کو لده‌سپێکی هاتیه‌ باسکرن پێکدێت ژ دره‌ستکرنا کێشه‌ و ته‌نگه‌ژه‌یا کو ژ لایێ ڤان که‌سان و لایه‌نان دهێته‌کرن به‌رامبه‌ر لایه‌نێ لێکۆله‌ر دڤی بابه‌تی دا. دناڤا زانستێن به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یا توندووتیژیێ که‌ تێرۆر به‌شه‌کێ مه‌زنه‌ دناڤ دا دهێته‌ هه‌ژمارتن وه‌که‌ چه‌مکه‌کێ سه‌ره‌کی و دانه‌بریێ سیاسه‌تا هه‌می حکومه‌ته‌کێ که‌ ب چاڤه‌کێ ئێکجار گرنگ لڤی چه‌مکی دهێته‌ ته‌ماشه‌کرن. لێ به‌لێ ل وه‌لاتێ مه‌ درستکرنا ته‌نگه‌ژه‌یا بۆ لایه‌نێن ئێمناهیێ بۆ مه‌رامێن خۆ یێن سیاسی بوویه‌ دیارده‌یه‌ک و زه‌نگه‌کا مه‌ترسیدار. هه‌رێما کوردستانێ کو دکه‌ڤیته‌ ناوچه‌یه‌کا هه‌ڕه‌ مه‌ترسیدار که‌ ئه‌ویش ناوچه‌یا رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راسته‌ ئه‌رکێن ل سه‌ر هێزێن ئێمناهیا وه‌لاتی قورستڕکریه‌ لێ دهه‌مانده‌ما هێزێن سه‌ر ب ئه‌نجوومه‌نێ ئاسایێشا هه‌رێما کوردستانێ شیاینه‌ بشه‌ڤ و رۆژ کاربکه‌ن بۆ دابینکرنا ئێمناهی و سه‌قامگیریه‌کا موکوم که‌ زۆربه‌یا وه‌لاتێن ناوچا رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راستێ نینه‌. تێرۆر بوویه‌ هه‌ره‌شه‌یه‌کا جدی ل سه‌ر ئێمناهیا نیڤده‌وله‌تی،  ئاساییشا نیشتیمانیا وه‌لاتی وه‌ ته‌ڤایا جومگه‌یێن دیموکراسیه‌تێ. کۆمه‌لگه‌ها کوردی که‌ دهێته‌ نیاسین وه‌که‌ کومه‌لگه‌هه‌کا ڤه‌کری ل چاڤ وه‌لاتێن ناوچەیێ وه‌ تێدا تاک دشێت ره‌خنێ ل هه‌می که‌س و داموده‌زگه‌هێن میری و حزبی بگریت، که‌ چ ل وه‌لاته‌کی وه‌کی تورکیا کاره‌کێ زور ئه‌سته‌مه‌ که‌ بشێ ره‌خنێ ل ده‌زگه‌هێن ئێمناهیێ بگری بێ کو توشی لێپێچینێ نه‌بی. لێ د هه‌مان ده‌م دا زۆر یا گرنگه‌ که‌ وەلاتی ب تایبه‌تی لایه‌نێن سیاسی ل ڤێ ئازادیا ره‌خنه‌گرتنێ تێنه‌په‌رن که‌ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دروستکرنا گیروگرفتان بۆ ده‌زگه‌هێن ئێمناهییێ و رێخۆشکرن بو که‌سانێن توندره‌و که‌ مزگه‌فتان بۆ کارێن خویێن تێکده‌رانه‌ بکار بینن، باشترین نموونه‌ به‌لاڤکرنا فیلته‌رێ بناڤێ ” ئێمه‌ هه‌موومان په‌روه‌رده‌ی مزگه‌وتین” ل سه‌ر پروفایلێن تورێن کومه‌لایه‌تی شێواندنا وێ راستیێ بوویه‌ که‌ ڤان لایه‌نان بتایبه‌تی لایه‌نێن ئیسلامی بناڤێ ئیسلامێ هه‌ستێ خه‌لکه‌کێ بکاربینن و مزگه‌فت و پیرۆزیێن وێ قوربانی فکره‌یا توندا تیرۆرێ بکه‌ن. ئه‌ڤ جوره‌ مامه‌له‌کرنا چه‌ند لایه‌نه‌کێن سیاسی دگه‌ل بابه‌تێن وه‌ها هه‌ستیار بتنێ ژبۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن خۆ یێن تایبه‌ت که‌ وه‌که‌ لێدان دبینن بۆ ده‌سهه‌لاتا پارتی که‌ وه‌که‌ کارته‌کا سیاسی بکاربینن به‌روڤاژیێ وێ چه‌ندێ لێدانه‌ ژ ئێمناهی و سه‌قامگیرییا ئه‌م ئه‌ڤرۆ تێدا دژین. چه‌ند خاله‌کێن هه‌ڕه‌ گرنگ که‌ وه‌که‌ پێشنیار دبینم بو لایه‌نێن په‌یوه‌ندیدار، که‌ یاسایه‌کا تایبه‌ت هه‌بیت بۆ رێگیریکرنێ ب یاریپێکرنا بابه‌تێن گرێدایی ب ئاساییشا نیشتیمانی:
۱.دروستکرنا لژنه‌یه‌کا بالا ژ ئه‌نجوومه‌نێ بالایا دادوه‌ریێ، ئه‌نجومه‌نێ وه‌زیران و ئه‌نجومه‌نێ ئاسایییشا هه‌رێما کوردستانێ. که‌ پشتی داوی راپۆرتێن لژنه‌یێن لێکۆلینێ ل سه‌ر هه‌ر بابه‌تکێ گرێدایی ب تێرۆرێ، بریارێ لسه‌ر بده‌ن تاکو هیچ هێز و لایه‌نه‌ک بابه‌تێن لسه‌ر ئاساییشا نیشتیمانی قوربانی ره‌ق و کینه‌ێن خۆ نه‌که‌ن و ب سیناریۆ قه‌له‌مبده‌ن، به‌لکو پابه‌ندی بریارێن ڤێ لژنا بالا بن. هه‌روه‌سا که‌ ئه‌ڤ لژنه‌یه‌ کارێ بنبڕکرنا خۆ ڤه‌شارتنا ژ ئاماده‌بوونا به‌رامبه‌ر دادگه‌هێ بکه‌ت که‌ هێدی هێدی دبیته‌ دیارده‌. باشترین نموونه‌ مه‌لا سه‌لیم شوشکه‌ییه‌ که‌ په‌رله‌مانتارێ به‌رێ یێ عێراقێ بوویه‌ ل سه‌ر لیستا کۆمه‌لا ئیسلامی که‌ پشتی به‌لگه‌یێن پشتراستکری که‌فتینه‌ ده‌ستێن هێزێن ئێمناهیێ که‌ ئه‌ڤ که‌سه‌ سه‌ر ب رێکخراوا تێروریستیا داعشه‌ ژ هه‌ولێرێ به‌ره‌ڤ سوله‌یمانییێ ره‌ڤییه‌ وه‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ تۆخکرنا دو ئیداره‌ییێ.
۲.ده‌رکرنا یاسایه‌کا تایبه‌ت ل په‌رله‌مانێ کوردستانێ که‌ ب شێوازه‌کێ باش شرۆڤه‌یا مافێ وەلاتیبوونێ د ناڤا تورێن جڤاکی دا دیار بکه‌ت، د هه‌مان ده‌م دا ئه‌رکێن ل سه‌ر ملێن وەلاتی ژی بهێنه‌ دیارکرن که‌ جاره‌ک دی تۆرێن کۆمه‌لایه‌تی بۆ مه‌ره‌مێن به‌رگیریکرنێ ژ تیرۆرێ و دوور ژ یاسا و رێسایێن وەلاتیبوونێنه‌ دوباره‌نه‌بیت.
۳. ده‌رکرنا یاسایه‌کا تایبه‌ت ل په‌رله‌مانێ کوردستانێ که‌ ئه‌رکێ ل سه‌ر که‌نالێن راگه‌هاندنێ بهێته‌ دیارکرن که‌ ل ده‌ما هه‌ر کاره‌ساته‌کا وه‌که‌ هێرشا سه‌ر ئاڤاهییێ پارێزگه‌ها هه‌ولێرێ پێشی روودانا نه‌که‌ڤن که‌ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دره‌ستکرنا پشێویێ، ب تایبه‌تی نیشاندانا راسته‌وخۆیا هێزێن ناڤخۆ و ناڤ ئینانا جورێن چه‌کی کو دێ هێنه‌ بکارئینان که‌ ئه‌ڤه‌ هه‌له‌یه‌کا کوشه‌نده‌یه‌ و دبیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ دوژمن یان لایه‌نێ هێرشکه‌ر ئاگادارێ چۆنیه‌تیا به‌رگیریکرن یان هێرشا هێزێن نافخۆ بیت، که‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژ لایێ ئه‌نجومه‌نێ ئاسایییشا هه‌رێما کوردستانێ ئاماژه‌ پێهاتبوو دان د ده‌ما هێرشا سه‌ر ئاڤاهییێ پارێزگه‌ها هه‌ولێرێ. ئه‌ڤ پێشنیاره‌ نه‌ک بو یاسایا به‌ره‌نگاربه‌وونه‌وه‌یا تێرۆرێیه‌ به‌لکو بۆ پتڕ پێشڤه‌برنا سه‌قامگیریا کۆمه‌لگه‌هێ د روودانێن هێرشێن تێره‌ریستیه‌ که‌ تێدا ئه‌رکێن سه‌ر ملێن وەلاتی ب گشتی و که‌نالێن راگه‌هاندنێ ب تایبه‌تی بهێنه‌ ده‌ستنیشانکرن و بهێزکرن ب رێیا ده‌رئێنانا یاسایه‌کێ ژ په‌رله‌مانێ کوردستانێ که‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ پتڕ شه‌رعیه‌تێ ده‌ته‌ ڤان ئه‌رکان و هه‌ر لایه‌نه‌ک که‌ ل په‌رله‌مانی بدژی بریاره‌کا هوسا بیت وی ده‌می دێ ئاشکرابیت که‌ دوست و دوژمنێن سه‌قامگیریا وه‌لاتی کینه‌.
ل دوماهیێ هه‌ژی ئاماژه‌پێکرنێیه‌ که‌ به‌شه‌ک ژ وەلاتیان شیاینه‌ ب شێوازه‌کێ باش هه‌ڤکاربن بۆ پاراستن و سه‌قامگیریا وه‌لاتی و هه‌م ل تۆرێن کۆمه‌لایه‌تی و هه‌م ل بازاران که‌ گرنگیا سه‌قامگیریا وه‌لاتی بینه‌ سه‌ر زمان لێ به‌لێ ئه‌ڤه‌ نه‌به‌سه‌ چۆنکه‌ وه‌ک کورد دبێژن ئه‌گه‌ر یه‌ک که‌س ل خێزانه‌کێ یێ خراپبیت دێ ئه‌و خێزان هه‌می تووشی کێشه‌ بیت، ئه‌ڤجا پاراستنا ئاساییشا نیشتیمانی پێویستی ب هه‌وه‌کا نیشتیمانییه‌ چۆنکه‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ئه‌رکه‌ نه‌ک منه‌ت.

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی
ماسته‌ر د زانستێن سیاسی، چه‌مکێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ و ئاساییشا نیشتیمانی

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.