وه‌غه‌را مارێ ئایدیۆلۆجیا دینی ژ ئه‌ڤغانستانێ تاكو حیجازێ

فاضل عمر :

كوردان گۆتنه‌ك هه‌یه‌ دبێژت؛ ئه‌وێ هێشتران خودان بكه‌ت، پێدڤیه‌ سه‌ر‌ه‌ده‌را خانیێ خوه‌ بلند بكه‌ت. لسه‌ر هه‌مان شێوازی، ئه‌م دشێین بێژین؛ ئه‌وێ ماران خودان بكه‌ت، پێدڤیه‌ ل ژڤانێ گه‌ستنێ بت.
من ئه‌ڤ گۆتنه‌ ئینا، داكو چیرۆكا مارێن ئه‌فغانستانێ بینمه‌ بیرا هه‌وه‌، كو پشتی خه‌لكێ ئه‌وی وه‌لاتی گه‌ستین، ده‌ربازی وه‌لاتێن ئه‌ره‌ب بوون و فه‌رته‌نه‌یا به‌هارا ئه‌ره‌بی هلێخستن و هێشتا چیرۆك به‌رده‌وامه‌ و گه‌له‌ك جاران، مرۆڤ هزر دكه‌ت، چیرۆكا دروست ده‌ست پێ نه‌كریه‌.
ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ و ئه‌مریكا و پاكستانێ، رۆلێ سه‌ره‌كى د چێكرنا ئه‌لقاعیده‌ و تالیبان دا هه‌بوو.. راسته‌ مه‌ره‌ما پێشین، دوسه‌ری بوو، ئانكو پارچه‌یه‌كێ وێ بۆ رزگاركرنا ئه‌فغانستانێ بوو ژ ده‌ستێ رۆسیا (سۆڤیه‌تێ) لێ ئه‌ڤ ئارمانجا پیرۆز ژی بێ گومان و بێ پرسیاركرن ل ده‌ركاران نینه‌. ئه‌رێ رزگاركرنا ئه‌فغانستانێ ژ سۆڤیه‌تێ بۆ چی بوو؟ ئانكو رزگاكرنا ئه‌ڤغانستانێ و ئازادكرنا خه‌لكێ وێ ژ بنده‌ستێ سۆڤیه‌تێ به‌ره‌ڤ كیڤه‌ برن؟ به‌ره‌ڤ ده‌وله‌ته‌كا ئازادتر و خه‌لكه‌كێ به‌خته‌وه‌رتر و چاڤ ل پاشه‌رۆژێ یان به‌ره‌ڤ خه‌نقاندنێ د مێژوویێ و كوشتنێ و وێرانكرنێ دا بر؟ وا دیاره‌ ئه‌نجامێن شه‌ڕی، ئه‌ڤغانستان به‌ره‌ڤ بنده‌ستیه‌كا دی؛ به‌ره‌ڤ ده‌رده‌سه‌ریه‌كا بێدوماهیك بر.
له‌و، گومانه‌كا مه‌زن دكه‌ڤته‌ سه‌ر هه‌می پرۆسێسا رزگاركرنا ئه‌ڤغانستانێ ژ بن ده‌ستێ له‌شكه‌رێ سۆڤیه‌تێ و ئه‌ڤغانێن هه‌ڤسۆز و دۆست. چونكی ئه‌وا ل ئه‌ڤغانستانێ روودای، بوویه‌ هێڤێنێ پرۆسێسه‌كا هه‌لوه‌شاندنا پتریا كۆمه‌لێن هه‌یی و پاشڤه‌ زڤڕاندنا كۆمه‌لێن ئیسلامی، بۆ پتر نقۆمكرنێ د مێژوویێ دا؛ بۆ پتر هۆڤكرنا ئه‌ڤان جڤاكان، به‌ره‌ڤ ئێكجاری ده‌ركرنا وان ژ مێژوویێ.
ئه‌مریكا، به‌ری هه‌ردو شریكێن خوه‌، باجا خودانكرنا ماران دا و هێشتا به‌رده‌وامه‌. پاكستان دگه‌ل هه‌می رێخوه‌شكرن و ده‌ڤخوه‌شییێن بۆ گرۆپێن توندرۆ و تیرۆرستی دكه‌ت، لێ ل سالێن بۆرین، تووشی ب ده‌هان كریاران بوویه‌ و نووترین كریارا تیرۆریستی (كوشتنا 146 فێرخواز و سه‌یدایان و برینداركرنا 113یان ل دبستانه‌كێ). ئه‌ڤه‌ ده‌ستپێكا شه‌ڕێ پاكستان و تیرۆریستانه‌ و نه‌دووره‌ باجا وێ گه‌له‌ك گرانتر بت ژ ئه‌وا دهێته‌ هزركرن.
ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ و قه‌ته‌رێ و كوێتێ، رۆله‌كێ ئاشكرا د كۆمكرن و خودانكرن و چه‌كداركرنا گرۆپێن تیرۆریستیدا هه‌بوویه و هه‌یه‌‌، به‌هانه‌ چ بت، بێگومان، هه‌ر ده‌وله‌ته‌كا تیرۆریستان چێكه‌ت، دێ ئه‌و رۆژه‌ هێت، به‌رهه‌مێ خوه‌ ببینت.
من ئه‌ڤ گۆتنه‌ ژی ئینا، ‌داكو پێشبینیه‌كێ بكه‌م، كو نێزیكه‌ ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ و ده‌وله‌تێن كه‌نداڤی تووشی شه‌ڕه‌كی ببن و نیشانێن ئه‌وی شه‌ڕی، رۆژ بۆ رۆژێ دیارتر دبن.
نیشان 1
خه‌ریته‌یا نوویا رۆژهه‌لاتا ناڤین
گه‌له‌ك سازی و ئه‌نستتیۆتێن پلاندانانێ و ستراتیجییێ و پرۆژه‌یێن پاشه‌رۆژی، باسێ خه‌ریته‌یه‌كا نوو بۆ هه‌می رۆژهه‌لاتا ناڤین دكه‌ن. ئه‌ڤه‌ نه‌ به‌س كار و ئارمانجه‌كا ره‌وایه‌ بۆ چێكرنا جیۆگرافیایێن گونجایتر و ئارامتر و كێمخه‌ته‌رتر، لێ پێدڤیه‌ دگه‌ل ئارمانجێن ئه‌مریكا ژی بگونجت كو نهۆ زلهێزا جیهانییا بێهه‌ڤڕكه‌‌ و پێدڤیه‌ خه‌ریته‌یه‌كا گونجایتر دگه‌ل به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌، بۆ ده‌ڤه‌رێ دارێژت.
وه‌كو ئاشكرا، پشتی ئه‌و فه‌رته‌نه‌یا دبێژنێ به‌هارا ئه‌ره‌بی، ده‌ڤه‌ر هه‌می نه‌ئارامكری و سینۆر هه‌می سست و بێ كێل و بێ زێره‌ڤان هێلاین، هێز یان كۆمێن دییێن سیاسی په‌یدابووینه‌ و هاتینه‌ پێش و یێ بزاڤێن خه‌ریته‌یه‌كا دی دكه‌ن، هه‌كه‌ر خه‌ریته‌یا جیۆگرافی ژی نه‌بت، یا سیاسییه‌.. ببه‌خشن، هه‌كه‌ر ببێژم، داعش نووترین بزاڤه‌ بۆ شلقاندنا گیانێ، ده‌ڤه‌رێ و هه‌لوه‌شاندنا خه‌ریته‌یێن كه‌ڤناره‌. لێ داعش ژ كیڤه‌ هاتیه‌؟ بێگومان هه‌كه‌ر ئه‌م شۆپا وێ راكه‌ین، دێ گه‌هته‌ ئه‌و تۆڤێ ل ئه‌ڤغانستانێ هاتیه‌ چاندن.
نیشان 2
سندۆقا ده‌رگه‌هـ ل باشۆری
پشتی داعشێ پێشداچۆنێن برووسكی و له‌زگین ل ئیراقێ و سۆریێ كرین، ده‌مژمێر یا رۆژێن پاشڤه‌كشان و داكه‌ڤتنا وێ دهه‌ژمێرت.. ئه‌ڤ پاشڤه‌چۆنه‌ ژبه‌ر چ ئه‌گه‌را هه‌بت، داعش ئێخستیه‌ ره‌وشه‌كا نوو. ئه‌ڤ ره‌وشه‌ پێكهاتیه‌ ژ دائێخستنا سینۆرێن رۆژهه‌لات و باكۆر و رۆژاڤایێ ده‌وله‌تا وێ لبه‌ر هه‌می بزاڤێن تیرۆریستێن وێ.
ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كه‌، پێشمه‌رگه‌یێ كوردستانێ و له‌شكه‌رێ ئیراقێ ژی، رۆژهه‌لاتێ ده‌وله‌تا ئیسلامی ل ئیراقێ و شامێ دائێخستیه‌. ل باكۆری، نه‌دووره‌ ئێدی بۆ تركیا ده‌ست نه‌ده‌ت ب ئه‌وی ره‌نگێ ئاشكرا سینۆرێن خوه‌ لبه‌ر چه‌كداران و بازرگانیا وان، بهێلته‌ ڤه‌كری. رۆژاڤایێ ده‌وله‌تا وان شیعه‌یێن سۆریێ و لوبنانێنه‌ و خوارترێ ئیسرائیله‌، و رێ بۆ كه‌سان هند ڤه‌كری نینه‌ داكو بۆ بازرگانیێ و چه‌كی ڤه‌كری بت، له‌و، داكو ده‌وله‌تا ئیسلامی ل ئیراقێ و شامێ نه‌فه‌تست، ئێك رێ ڤه‌كری لبه‌ر مایه‌ پێ خوه‌ بپارێزت و رێكێن پشته‌ڤانیا مرۆڤی و له‌شكه‌ری بۆ خوه‌ ڤه‌كری بهێلت، ئه‌و ژی ڤه‌كرنا رێیه‌كێیه‌ ل باشۆری. داعش نهۆ د سندۆقه‌كێدایه‌، ده‌رگه‌هێ وێ لسه‌ر سعۆدیێ ته‌نێ ڤه‌كریه‌.
ئه‌ڤجا، پێشبینی دهێته‌كرن، یان داعش ده‌رگه‌هێ سندۆقێ بكار بینت و به‌ره‌ڤ بیابانێن ئه‌ره‌بستانێ بچت یان ئه‌و ب خوه‌ به‌رێ شه‌ڕی ژۆردا ببت و خوه‌ بگه‌هینته‌ خه‌لیجی یان ده‌ریایا سۆر داكو بشێت خوه‌ بپارێزت. هۆسا، ئه‌م دگه‌هینه‌ ئێك ژ دو رێكان؛ یان پێدڤیه‌ ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ و ده‌وله‌تێن خه‌لیجی داعشێ بپارێزن و خه‌لیفه‌یێ وێ په‌سه‌ند بكه‌ن، یان خوه‌ بۆ شه‌ڕێ ڤه‌كرنا رێكێ به‌رهه‌ڤ بكه‌ن.
نیشان 3
به‌رێ ره‌ش ل ناڤبه‌را هۆتیان و داعشێ
نیشانا دی ژ یه‌مه‌نێ دیاره‌، كو چه‌كدارێن هۆتی (یان شیعه‌یێن زه‌یدی؛ كو ب خوونێ و تاگیریێ خوه‌ دگه‌هیننه‌ زه‌یدێ عه‌لیێ كوڕێ حسێنی كوڕێ عه‌لیێ ئه‌بوتالبی) نێزیكن ده‌ستهه‌لاتێ ل یه‌مه‌نێ وه‌رگرن. ئه‌ڤانه‌ چه‌ند خوه‌ دووری ئیرانێ بكه‌ن یان ئارمانجێن نیشتمانی و دادپه‌روه‌ریێ بلند بكه‌ن. دێ فه‌رته‌نه‌یه‌كا سیاسی ل هه‌می گزیرتا ئه‌ره‌بی هه‌لێخن و نه‌دووره‌ ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ بێخته‌ ره‌وشا شه‌ڕی دگه‌ل یه‌مه‌نێ یان ب هه‌مان به‌هانه‌یێ، چه‌كدارێن داعشێ به‌ره‌ڤ یه‌مه‌نێ بچن و شه‌ڕه‌كێ دییێ ئایینگه‌ری ده‌ست پێ بكه‌ت.
ئه‌ڤجا، هه‌كه‌ر ئه‌م ڤه‌كشانا داعشێ به‌ره‌ڤ بیابانێ لبه‌ر چاڤ راگرین و شه‌ڕێ یه‌مه‌نێ و ئه‌نجامێن وێ دانینه‌ دگه‌ل، و گرتنا ده‌رگه‌هێن داعشێ ل شامێ، دێ شێین هزر بكه‌ین قۆناغا بهێت ل شه‌ڕێ داعشێ دێ ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ بت، نه‌خاسمه‌ رۆژاڤایێ وێ (حیجاز ب ناڤ). ئه‌ڤه‌ دێ جان و زاخه‌كا دی ده‌ته‌ چه‌كدارێن داعشێ ژی، كو بشێن چیرۆكا په‌یدابوون و وه‌رارا ئیسلامێ و ده‌وله‌تا وێ ب كۆپیا نومره‌ دو، دوباره‌ بكه‌ن. و هه‌كه‌ر هۆتیان جاره‌كا دی كورسیا ده‌ستهه‌لاتێ ل یه‌مه‌نێ گرت (ل سالا 1962یێ ژێ هاتیه‌ ستاندن)، بێگومان دێ ته‌ماهیا حیجازێ و ڤه‌گه‌ڕاندنا میراتێ خوه‌ كه‌ن.
نیشان 4
ژ ئایدیۆلۆجیایێ بۆ پێكڤه‌ژیانێ
ئاشكرایه‌ ب به‌هانه‌یا مافێن سونه‌یێن ئیراقێ، گه‌له‌ك پیلان هاتینه‌ گێڕان و پێلێن خوونێ لسه‌ر ئاخا شامێ و ئیراقێ لێك دده‌ن.. لێ ئارمانجا دوور، دابه‌شكرنا ئیراقێ و شامێیه‌ و بچووككرنا خه‌ریته‌یێن هێزێیه یان نه‌هێلانا ئایدیۆلۆجیایێیه‌‌. له‌و، پتریا ده‌وله‌تێن گزیرتا ئه‌ره‌بی پشكداری چێكرن و چه‌كداركرن و هنارتنا هه‌می گرۆپێن تیرۆریست بووینه‌. هه‌لبه‌ت هه‌ر ئالیه‌كی ئارمانجه‌ك پێ هه‌یه‌، لێ خودانكرنا ماران، كاره‌كێ خه‌ته‌ره‌ و پیشه‌یه‌كا نه‌مرۆڤانه‌یه‌. وا دیاره‌، ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ زووتر ژ كوێتێ و قه‌ته‌رێ هه‌ست ب خه‌ته‌ریا داعشێ كر، نه‌خاسمه‌ راگه‌هاندنا ده‌وله‌تا خه‌لیفاتیێ، ئێك مانا هه‌یه‌، ئه‌و ژی پێدڤیه‌ هه‌می ده‌وله‌تێن بسورمانان ببنه‌ ویلایه‌تێن ده‌وله‌تا ل ره‌قه‌یا سۆریێ هاتیه‌ دامه‌زراندن!
ئه‌ڤێ ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ ژ یێن دی پتر ترساند و گه‌هانده‌ رێزا هه‌ڤپه‌یمانیا دژی داعشێ و گرۆپێن تیرۆریست. لێ نابت ئه‌م ساده‌ ل ره‌وشا ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ بنێڕین. ده‌وله‌تا سعۆدیێ لبه‌ر گه‌فه‌كا راست و دروست و ژیواركیه‌. یه‌مه‌ن یا دكه‌ڤته‌ ده‌ستێ هۆتیان و داعشێ خیلافه‌تا ئیسلامی راگه‌هاند و ده‌رگه‌هێ ئه‌رده‌ن و سعۆدیێ ته‌نێ لبه‌ر ماینه‌ بشێت رێكێن جیهانی لبه‌ر خوه‌ ڤه‌كری بهێلت و خوه‌ پێ بپارێزت.
ب دیتنا من، ئه‌ره‌بستانا سعۆدیێ ل خه‌ته‌رترین سه‌رده‌مێ خوه‌ دژیت و هه‌ست پێ دكه‌ت. وا دیاره‌ شه‌ڕێ ئایدیۆلۆجیا نه‌ته‌وه‌یی ب ئایدیۆلۆجیا دینی دێ ب دوماهی هێت و ئه‌ڤه‌ خه‌ته‌رتره‌، چونكی په‌سارێ وێ، پیرۆزتره‌.
نیشان 5
ژ هه‌ولێرێ تاكو كۆبانێ
وه‌ختێ داعشێ ڤێیای خوه‌ بگه‌هینته‌ ده‌ڤه‌رێن چیایی ل كوردستانا ئیراقێ، به‌رسڤا رۆژاڤا گه‌له‌ك دژوارتر بوو ژ وه‌ختێ گه‌هشتینه‌ نێزیكی به‌غدا. ئه‌ڤه‌ چاوا بهێته‌ خواندن، به‌رسڤا وێ د پرسیاره‌كا به‌رپرسه‌كێ تركیا دا دهێته‌ دیتن: كۆبانێ ب چی ژ حه‌له‌بێ گرنگتره‌، داكو ئه‌ڤ پشته‌ڤانیا جیهانی بۆ بهێته‌كرن؟
كۆبانێ چه‌په‌ره‌كێ باكۆریه‌ لبه‌ر داعشێ هه‌ر وه‌كو هه‌ولێرێ چه‌په‌ره‌كێ رۆژهه‌لاتیه‌ و نابت هه‌ردو چه‌په‌رێن خوه‌ راگر بهێنه‌ شكاندن، نه‌خاسمه‌ حه‌له‌ب و مووسل، ئه‌و ب خوه‌ بێ چه‌په‌رن و ئه‌و ب خوه‌ پارچه‌یه‌كن ژ ته‌ڤنێ داعشێ و ده‌وله‌تا وێ.
جوداهی ئه‌وه‌، هه‌ولێرێ و كۆبانێ، پارچه‌یه‌كن ژ چه‌په‌رێ لدۆر داعشێ و حه‌له‌ب پارچه‌یه‌كه‌ ژ وێ. هه‌ولێرێ و كۆبانێ دیوارێن چارچۆڤه‌كرنا داعشێنه‌، و نابت ئه‌و دیواره‌ سست بن یان بهێنه‌ لڤاندن. به‌لگه‌ ژی ئه‌وه‌؛ وه‌ختێ دیوارێ كۆبانێ ب پێشمه‌رگه‌ی هاتیه‌ ئاسێكرن، تركیا و سۆریا هه‌ردووان به‌هرا خوه‌ تێئێخست و چه‌كدارێن سۆری ژی ده‌ربازی كۆبانێ كرن!
هه‌رێما كوردستانێ و كانتۆنێن كوردستانا سۆریێ رۆلێ دیوارێن سندۆقێ دگێڕن و رۆژ بۆ رۆژێ دێ هێزدارتر بن و نه‌دووره‌ به‌ره‌ڤ ده‌وله‌تێ بچن، داكو ب سانه‌هیتر سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل بهێته‌كرن.
ئه‌ڤه‌ ژی به‌لگه‌یه‌ كو خه‌ریتا بزاڤێن داعشێ به‌ره‌ڤ بیابانێن ئه‌ره‌بستانێیه‌ و نه‌دووره‌، چێكرنا مۆدێله‌كێ ڤاتیكانێ، ئێك ژ ئه‌زموون یان چاره‌سه‌ریێن چاڤه‌ڕێكری بت.
ئه‌و مارێ ل ئه‌ڤغانستانێ هاتیه‌ چێكرن و سۆڤیه‌ت گه‌ستی، نێزیكه‌ دێ سعۆدیێ گه‌زت!

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای