نه‌ته‌وه‌یه‌ك ل ژێر گه‌فێیه‌

نه‌ته‌وه‌یه‌ك ل ژێر گه‌فێیه‌

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولى* :

مه‌ترسی و گه‌ف تنێ‌ ئاراسته‌ی وه‌لات و نه‌ته‌وه‌یێن لاواز و بچووك نابن. هه‌تاكو ئه‌ڤرۆكه‌ مه‌زنترین و بهێزترین وه‌لات به‌رده‌وام یێن د خه‌ما ئاسایشا خۆ دا. نموونه‌ ژی بۆ ڤێ‌ چه‌ندێ‌ ئه‌مریكایه‌ كو نه‌خاسمه‌ پشتی سپته‌مبه‌را 2001 هه‌ست ب هه‌بوونا مه‌ترسیێ‌ و گه‌فان لسه‌ر خۆ دكه‌ت و بۆ پێشگیری ژ زیانێن وێ‌ هه‌می ڕێكارێن یاسایی و سیاسی و له‌شكه‌ری و ئابووری یێن گرتینه‌ به‌ر. هه‌تاكو هه‌ر ڤی وه‌لاتی ل سه‌رده‌مێ‌ پشتی جه‌نگێ‌ جیهانیێ‌ دووه‌م و سه‌رده‌مێ‌ جه‌نگێ‌ سار دگه‌ل بلۆكێ‌ رۆژئاڤا ب سه‌ركرداتیا سۆڤیه‌تا جاران د پلانێن دۆم درێژێن خۆ دا و لسه‌ر بنه‌مایێ‌ هه‌بوونا گه‌فان یان لسه‌ر بوونا نه‌ته‌وه‌ییا وان پرۆژه‌یێن مه‌زن جێبه‌جێكرن و وه‌لێ‌ هات لسه‌ر ئاستێ‌ ئابووری و ته‌كنه‌لۆژی و په‌روه‌رده‌یی گه‌هشته‌ ئاستێن بلند و ئه‌ڤرۆكه‌ ئه‌م به‌رهه‌مێ‌ ڤێ‌ هزرێ‌ دبینین كو‌ ئه‌ڤ وه‌لاته‌ ب مه‌زنترین هێزا جیهانی دهێته‌ هژمارتن. ئه‌ڤرۆكه‌ ئه‌ڤ وه‌لاته‌ یێ‌ بووويه‌ نموونه‌یێ هه‌ره‌ دیار بۆ هندێ‌ وه‌ك پیڤه‌ره‌ك بهێته‌ بكارئینان بۆ هه‌لسه‌نگاندنا خۆ و گه‌هشتن ب ئاستێن بلند، و ئه‌ڤ چه‌نده‌ نه‌ سحره‌ و نه‌ خه‌ون، به‌لكۆ راستیه‌كه‌ و كه‌تواره‌ تنێ‌ هنده‌ك مه‌رجێن تێدا هه‌ین.
پووته‌دان ب ئاسایشا نه‌ته‌وه‌یی و دابینكرنا هه‌مه‌ لایه‌نه‌یا وێ‌ لسه‌ر ئاستێ‌ تاكی و جڤاكی و ئابووری و له‌شكه‌ری خاله‌كا گرنگه‌ بۆ پێشكه‌ڤتنا هه‌ر جڤاكه‌كێ‌ چونكی ده‌مێ‌ تاك هه‌ست ب ئاسایشێ‌ دكه‌ت هنگی دێ‌ هه‌ست ب ئاسووده‌ییا ده‌روونی كه‌ت و ده‌رگه‌هـ بۆ پێشكه‌فتنا وى دهێنه‌ ڤه‌كرن و ئه‌ڤه‌ قۆناغێن ڤه‌دیتنا خۆ و كه‌ملاندنا وێ‌ یه‌، ئه‌وا ئابراهام ماسلو ( 1908-1970) سایكۆلۆژیستێ‌ بناڤ و ده‌نگێ‌ ئه‌مریكی د تیۆرییا خۆ دا بناڤێ‌ ( self actualization ) دده‌ته‌ نیاسن و ب باوه‌را وى ئێكه‌ ژ پێدڤیاتیێن ئافراندن و نووخوازی و داهێینانێ‌.
گرنگی دان ب سیسته‌مێ‌ په‌روه‌رده‌ و فێركرنێ‌ كارتێكرنه‌كا مه‌زن لسه‌ر پێشكه‌ڤتن و سه‌ركه‌ڤتنا هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كی دبینیتن. هه‌لبه‌ت د جهێ‌ خۆ دایه‌ جیاوازی بهێته‌كرن د هندێ‌ دا و په‌روه‌رده‌كرن ئه‌ركێ‌ سه‌نته‌رێن وه‌كی خێزان و قوتابخانه‌یه‌: تێدا زارۆك فێری هنده‌ك بنه‌مایێن ژیانێ‌ و بوها و ئاراسته‌ و ره‌وش و تیتالێن تاكی و جڤاكی و كه‌لتووری و فه‌رهه‌نگی دبیت، و پشتی هنگی ئه‌ركێ‌ په‌یمانگه‌هـ و زانینگه‌ها دهێت كو د بسپۆریێن جیاوازدا تاكی فێری هنده‌ك زانیاریێن پێدڤی بكه‌ت و وى بكه‌ته‌ ئه‌له‌مێنته‌ك چالاك و هه‌ستیار و پشكدار د ئاڤاكرنا ستراكتوورێ‌ جڤاك و نه‌ته‌وه‌یێ‌ خۆ دا، و لڤێرێ‌ تاك ب پشتگرێدان ب ڤان زانیارییان و لسه‌ر بنه‌مایێ‌ وان بۆها و نۆرم ( norms ) و ره‌وش و تیتالێن ل قۆناغێن په‌روه‌رده‌كرنێ‌ دا فێر بووى و دێ‌ بیته‌ تاكه‌ك به‌رهه‌مهێنه‌ر و ئه‌رینی.
خاله‌ك دیتر یاكو رۆله‌كێ‌ به‌رچاڤ دگێڕیت د هلگرتنا ئاسته‌نگا گه‌فێن سه‌ر هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كێ‌ كار و ڕێنجبه‌رییا تاك تاكێ‌ ئه‌ندامێن وێ‌ جڤاكێ‌ یه‌ كو‌ ب هه‌سته‌كا دلسۆزانه‌ و وه‌فاداری بۆ ماندیبوونا نڤشێن پێشتر و قوربانیدانا هزران شه‌هید و قه‌هره‌مانییا هزاران پێشمه‌رگه‌هێن گیانفیدا هه‌ست ب به‌رپرسیاره‌تیێ‌ بكه‌ت به‌رانبه‌ر وان و نڤشێ‌ ئایینده‌ و ل بیرا وى بیت كو وه‌لاتێن پێشكه‌ڤتی ژبلی كو هه‌ر دوو فاكته‌رێن پێشترن، به‌لێ‌ د هه‌مان ده‌مدا ئێك ژ بناسێن سه‌ره‌كی د پێشكه‌ڤتنا خۆ د ره‌نج و زه‌حمه‌ت و كار و ماندیبوونا خۆ دزانن. دبیت هنده‌ك كه‌س ڤێ‌ چه‌ندێ‌ ب زیاده‌رۆیی بزانن به‌لێ‌ راستیه‌كا ته‌حل و دژواره‌ هه‌كه‌ر بهێته‌ گۆتن هه‌ر تاكه‌كێ‌ وه‌لاتێن پێشكه‌ڤتی هندی چه‌ند كه‌سێن جڤاكێن مه‌ كاری دكه‌ت، هه‌لبه‌ت د ڤێ‌ كێماسیێ‌ د جڤاكێن مه‌ دا هه‌ر دو خالێن پێشتر و نه‌خاسمه‌ په‌روه‌رده‌یی رۆله‌كێ‌ به‌رچاڤ دگێڕن و لاوازییا په‌روه‌ردێ‌ لنك مه‌ نه‌شیایه‌ تاكێ‌ جڤاكا مه‌ وه‌ك كه‌سه‌ك ڕێنجبه‌ر په‌روه‌رده‌ بكه‌ت و پێبگه‌هینیت، سه‌رباری هندێ‌ كو‌ سروشتێ‌ جڤاكا مه‌ ل قۆناغێن كه‌ڤن دا نموونه‌ی ڕێنجبه‌ریێ‌ بوووه‌، لێ‌ ب بۆرینا ده‌می و كارتێكرنا فاكته‌رێن خۆدی و بابه‌تیانه‌، هێدی هێدی ڤان بۆهایێن جوان و ئه‌رینی جهێ‌ خۆ یێ‌ دایه‌ بۆهایێن جه‌سته‌په‌روه‌ری و ته‌مبه‌لی و سستی و خاڤی و نه‌ ڕێنجبه‌ریێ‌ و ڤان سالۆخه‌تا پشتا جڤاكا مه‌ یا شكاندی و هنگی دێ‌ ڕێك لبه‌ر پێشكه‌ڤتنا مه‌ هێته‌ ڤه‌كرن، كۆ ئه‌ڤان بۆهایا بهێلین و بزڤڕینه‌ سه‌ر بۆهایێن ڕێنجبه‌ریێ‌.

*بسپۆرێ‌ پێداگۆگیا و سایكۆلۆژیایێ‌ / به‌شێ‌ ده‌روونزانی / زانینگه‌ها زاخۆ

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.