ناشیونالیسم یان نه‌ته‌وه‌په‌ره‌ستی (پشکا ئێکێ)

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی*

ل ده‌سته‌وه‌واژه‌یه‌کا لاتینی (ناسکور,Nascor)ه‌ واته‌یا هندێ هه‌یه‌ کو ئه‌ز هه‌مه‌ ئانکوو وجودا من هه‌یه‌. ئه‌ڤ چه‌نده‌ جیهانبینیه‌که‌ کو‌ پێکدهێت ژ ئێکگرتنا تایبه‌تمه‌ندێن ئێک نه‌ته‌وه‌ ل جوگرافیایه‌کا ئێکگرتی سه‌رچاوه‌یی دگریت. ناشیۆنالیسم حورمه‌تا فه‌رهه‌نگ و مێژوویا نه‌ته‌وه‌یه‌کێ دگریت و خوازیاره‌ ب‌ دامه‌زراندنا ده‌وله‌ته‌کا نه‌ته‌وه‌یی ب هه‌می تایبه‌تمه‌ندیێن خۆڤه‌. ناشیۆنالیسم ل ده‌ستپێکا سه‌ده‌یا 17ێ زایینی ل ئه‌ورووپا ژ دایکبوو و تاکو سه‌ده‌یێ 18ێ زایینی درێژه‌ڤه‌کێشا و د وی ماوه‌ی دا دامه‌زراندنا وان ده‌وله‌تنێن که‌ ئه‌م ئه‌ڤرۆ دبینین لێ که‌فته‌ڤه‌. پشتی جه‌نگێ جیهانییێ دوویێ و هاوته‌ریبیا ناشیۆنالیسمێ و مارکیسمێ بوو هوکارێ سه‌رهه‌لدانا بزووتنه‌وه‌یا رێزگاری خوازا وان نه‌ته‌وه‌یان کو ل ژێر ده‌سهه‌لاتا کۆلۆنیالیست و ئیستیعماران دا بوون. سه‌ره‌رایێ ئه‌و رێزا هاتییه‌ گرتن ب نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانی، ناشیۆنالیسم خوۆ د به‌رگه‌کێ گیرۆده‌یا ئه‌ڤیندارێتی ێدا دبینیت. ناشیۆنالیسم دشێت ب لۆژیکه‌ک بۆ ئه‌وان گه‌لێن ئازارکێشایی و سته‌م دیده‌ بهێته‌ دانان. ئامانجا ناشیۆنالیسمێ ب مه‌به‌ستا حه‌زا ب هاولاتیان و پاراستنا خه‌لکێ خۆ دایه‌، له‌ورا که‌سانێن ناشیۆنالیست دبێژن که‌ دبنه‌ ئه‌گه‌رێ ئێکگرتنا زۆرتر و کێمکرنا چه‌ند به‌ره‌یه‌کا ل کومه‌لگه‌هه‌کا ئێک نه‌ته‌وه‌یی که‌ ب سه‌رکه‌فتن و رزگاری و به‌خته‌وه‌رییا وی گه‌لی دهێته‌ ته‌ماشه‌کرن. به‌لێ دهه‌مانده‌م دا ره‌خنه‌گرێن ناشیۆنالیسمێ دبێژن که‌ خوشه‌ویستی و ئه‌ڤینداریا نه‌ته‌وه‌یی دبیته‌ ئه‌گه‌رێ سه‌رهه‌لدانا شۆفینیزمێ که‌ ناسه‌قامگیرییا ئاشته‌وایی و هه‌رێمایه‌تییێ لێدکه‌ڤیت. د ڤێ نڤیسینێ دا ئانکو (پشکا ئێکێ دا) دێ شروۆڤه‌یه‌ک بۆ ناشیۆنالیسما کوردی هێته‌کرن و داکو بزانین که‌ ناشیۆنالیسما کوردی به‌س بۆ ئێکگرتنا گه‌لێ کورد بووه‌ یان ژی وه‌که‌ ره‌خنه‌گرێن ناشۆنالیسمێ دبێژن بوویه‌ ئه‌گه‌رێ تێکدانا سه‌قامگیرییێ؟ کورتییه‌ک د مێژوویا ناشیۆنالیسما کوردی دا: ناشیۆنالیسما کوردی د به‌رگێ ڤێ ده‌سته‌واژێ دا بۆ ناڤه‌راستا سالێن 1800 ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ کو چه‌نده‌ها جار شوره‌ش به‌رامبه‌ر ب ده‌سهه‌لاتا عوسمانییان هاتییه‌ کرن، بناڤ و ده‌نگترین شوره‌ش یا شێخ عوبه‌یدولایێ نه‌هری ل سالا 1880 بوویه‌. دڤێ شوره‌شێ دا شێخ شیا هوشیارییا سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی د ناڤا خه‌لکێ ده‌ڤه‌رێن ژێر هه‌ژموونا خو زێده‌بکه‌ت. شێخ ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ نه‌راوه‌ستیا و نامه‌ وه‌ نووینه‌رێن خۆ بۆ ده‌ڤه‌رێن گرنگێن کوردستانێ وه‌که‌ ڕەواندوز و مووسل و ھەولێر و وان و دیاربەکر و بەدلیس و ورمێ و سنە و سابڵاخ فرێکرن، داکو بشێت زۆرترین سه‌رۆک هوز و که‌سایه‌تیێن دیار لدۆر خۆ بۆ ئێک ئامانج کۆم بکه‌ت ئه‌و ژی راوه‌ستاندنا ده‌سهه‌لاتا کوژه‌کا عوسمانییان دژی کوردان بوویه‌. هه‌ر ل ڤێرێ دیار دبیت که‌ هه‌رچه‌نده‌ شێخ عبه‌یدولایێ نه‌هری که‌سایه‌تیه‌کێ ئاینی بووه‌ و ده‌سهه‌لاتا عوسمانییان ژی خۆ وه‌ک برا گه‌وره‌یێ جیهانا ئیسلامی دا ناسین، لێ به‌لێ لایه‌نێ نه‌ته‌وه‌یێ شێخ عبه‌یدولایێ نه‌هری نه‌هێلا که‌ ئاماده‌ بیت زوڵما ل دژی نه‌ته‌وه‌یا کورد قه‌بیل بکه‌ت. د په‌یمانناما سیڤه‌ر یا سالا 1920ێ کو تێدا په‌یمانا دامه‌زراندا ده‌وله‌تا کوردی هاتبوو دان لێ به‌لێ پشتی په‌یمانناما لوزان ل سالا 1923ێ کوردستان هاته‌ دابه‌شکرن و ئه‌و چه‌نده‌ ژلایێ گه‌له‌ک شاره‌زایێ ناڤده‌ووله‌تی و مێژوویی بۆ وێ چه‌ندێ ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ کو ل وی ده‌می بێهێزییا دام و ده‌زگه‌هێن ره‌سمی یێن ناوچه‌یێن کوردی ئه‌گه‌ره‌کێ سه‌ره‌کی بوویه‌ د ڤێ پیلانێ دا و رێگریگرتن د ڤێ چه‌ندێ دا به‌رامبه‌ر وه‌لاتێن زڵهێزێن وی ده‌می تشته‌کێ مه‌حال بوویه‌. ل رۆژهه‌لاتا کو‌ردستانێ و پشتی روخانا کۆمارا کوردستانێ ل مهاباد و سێداره‌دانا پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د بۆ ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ ئه‌فسانه‌یا شوره‌شێن کوردی و بابێ نه‌ته‌وه‌یا کوردی مه‌لا مسته‌فا بارزانی ده‌ست ب دامه‌زراندا پلاتفۆرمه‌کا نوی بۆ ته‌ڤایا گه‌لێ کورد بکه‌ت ئه‌و ژی دامه‌زراندنا پارتی دیموکراتی کوردستان بوو ل 16ێ ته‌باخا سالا 1946ێ . پارتی دیموکراتی کوردستان هه‌ر ل وی ده‌می ب سه‌رکردایه‌تیا مه‌لا مسته‌فا بارزانی و پێشمه‌رگه‌هێن کوردستانێ ل 11ێ ئه‌یلوولا سالا 1961ێ مه‌زنترین شوره‌ش د مێژوویا کوردینیێ دا دژی حکومه‌تا وی ده‌می ل به‌غدایێ ده‌ستپێکر. هه‌ر د وی ده‌می دا ناشیۆنالیسما کوردی جیاوازیه‌ک زۆر وه‌رگرت دگه‌ل ناشیونالیسما عه‌ره‌بی، تورکی و ئێرانی. ئه‌ڤ چه‌نده‌ بۆ هندێ ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ کو ل وی سه‌رده‌می شوره‌شا کوردی چو جاره‌کێ نه‌بوو ئه‌گه‌رێ کۆمه‌لکوژییێ دژی لایه‌نێ به‌رامبه‌ر که‌ نه‌ته‌وه‌یا عه‌ره‌ب بوویه‌ و به‌لکو وه‌که‌ هێزه‌کا به‌رگیریکه‌ر کار دکر د چوارچێوه‌یا مافێ ره‌وایێ گه‌لێ کوردستانێ ب هه‌می ئایین، زمان و نه‌ته‌وه‌یێن جیاواز. ئه‌ڤ رێچکه‌یه‌ هه‌رد ده‌ما مه‌لا مسته‌فا دووماهیک نه‌هات به‌لکوو به‌رفره‌هتر بو و ب تایبه‌تی دگه‌ل نه‌وه‌یه‌کێ نوی که‌ تێکه‌لیه‌کا پتڕ دگه‌ل جیهانبینیێ هه‌بوویه‌ و سه‌رکرده‌یه‌کێ نوی که‌ هه‌ر په‌روه‌رده‌یێ ده‌ستێ مه‌لا مسته‌فا بارزانی بوویه‌ ئه‌و ژی سه‌روک مه‌سعود بارزانی یه‌ ده‌ستپێکه‌کا نوی دگه‌ل جیهانه‌کا نوی وه‌رگرت. ریفراندۆما ۲۵ێ ئه‌یلولا سالا پاڕ 2017 ب سه‌رپه‌رشتیا سه‌رۆک مه‌سعو‌‌د بارزانی و بده‌ستڤه‌ ئینانا 92.73% ب ده‌نگێ به‌لێ ده‌ستکه‌فته‌کێ دییێ گرنگێ ئه‌و ناشیۆنالیسما نه‌رما کوردی بوویه‌ کو بشێت زۆربه‌یا هه‌ڕه‌ زۆرا کوردان ل ژێر چه‌ترا ئێکگرتی یا کوردی کۆم ڤه‌که‌ت، و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ بۆ سیاسه‌تا حه‌کیمانه‌ییا سه‌رۆک بارزانییه‌. هه‌رچه‌نده‌ که‌ پشتی ڤێ ریفراندۆمێ هێرشه‌کا مه‌زن یا عێراقی ب هاریکاریا پاسدارێن ئێرانی و خه‌یانه‌تا هه‌ڕه‌ مه‌زنا بنه‌ماله‌یه‌کا دیارا زۆنا سه‌وز گه‌له‌ک هاوکێشه‌ هاتنه‌ گهورین. لێ به‌لێ هه‌ژی ئاماژه‌ پێکرنێ یه‌ که‌ جهێ گومانێ نینه‌ کریارا خه‌یانه‌تا گرۆپا 16ێ ئۆکتۆبه‌ر ژ بۆ ترسا هندێ بوویه‌ که‌ ب سه‌رکه‌فتنا بارزانی د ریفراندوومێ دا بارزانی ل ته‌ڤایا جیهانێ وه‌که‌ بابێ ناشیۆنالیسما کوردی هاته‌ نیاسین، که‌ ب شێوه‌یه‌کێ یاسایی و رێزگرتن بو هه‌می ئایینێن جیاواز شیا ڤێ ده‌ستکه‌فتا مێژوویی بۆ گه‌لێ کورد بده‌ستڤه‌ بئینیت، که‌ هه‌تا نها ژ ئه‌نجامێن ریفراندۆما کوردستانێ کارته‌ک و ده‌نگێ گه‌لێ کورده‌ کو دێ د دانوستاندنێن لسه‌ر ئاستێ بلند هه‌می ده‌ما تشه‌ک ڤه‌کری بیت. هه‌رچه‌نده‌ د راستیا جیۆپۆلیتیکیا ته‌ڤایا کوردستانێ و بتایبه‌تی هه‌رێما کوردستانێ دشیا ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دروستکرنا ناشیۆنالیسمه‌کا توند لێ به‌لێ کوردان هه‌می ده‌ما دگه‌ل هندێ ل ئاستیێ نه‌ته‌وه‌یێ وان زێده‌ بوویه‌ چو جاران نه‌گه‌هشتینه‌ ئاستێ بریندارکرنا کلتور یان بیروباوه‌رێن نه‌ته‌وه‌یێن دی د ناوچەیێ دا. ب کوشتنا سه‌دان هزار که‌سان ل گه‌لێ کورد لسه‌ر ده‌ستێ نه‌ته‌وا عه‌ره‌ب نه‌بوو ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ کوردستان یان گه‌لێ کورد سنورێن خۆ ل سه‌ر پتری ژ 2 ملیون ئاواره‌یێن عه‌ره‌ب بگریت. لڤێرێ نه‌رمییا ناشیۆنالیسما کوردی دهێته‌ به‌رچاڤ که‌ بوویه‌ ئه‌گه‌رێ رزگارکرنا گه‌له‌ک که‌سان دویر ژ هه‌ستێ نه‌ته‌وه‌یاتیێ، لێ به‌لێ ئه‌ڤێ چه‌ندێ چه‌ند لایه‌نه‌کێن لاواز ئانکو نه‌گه‌تیڤ هه‌بووینه‌ لسه‌ر کورد وه‌ک نه‌ته‌وه‌ وه‌ وه‌ک ده‌سهه‌لاتا کوردی د ناوچێ دا کو دێ ل پشکا دوویێ هێته‌ باسکرن…

 

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی ماسته‌ر د زانستێن سیاسی، چه‌مکێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ و ئاسایێشا نیشتیمانی*

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.