لاغەر

تەحسین دۆسکی

د خەلەکا بۆری دا مە بەحسێ شاعرەکی بۆ ھەوە کر و ل دووماھییێ مە گۆت: ئەو ئێک ژ حەیرانێن شعرا مەلایێ جزیری بوو، ھندەک ژ تەخمیسەکا وی بۆ غەزەلەکا مەلایێ جزیری مە بۆ ھەوە خواند، ئەڤرۆ دێ بەحسێ شاعرەکێ دی یێ شەیدایێ شعرا جزیری کەین، وی ژی تەخمیسەک ل سەر غەزەلەکا جزیری ھەیە، و تشتێ غەریب ئەوە د ناڤبەرا وان ھەمی تەخمیسێن ل سەر شعرێن مەلایێ جزیری ھاتینە دانان، د کەڤن دا و ئەڤە ژ دوسەد سالان پترە ب تنێ تەخمیسا ڤی شاعری د گەلەک دەسخەتێن دیوانا مەلایێ جزیری دا جھێ خۆ کرییە؟ ھوین بێژن بۆچی؟ ئەز ب خۆ ژی نزانم! مەلا ئەحمەدێ زڤنگی د کتێبا خۆ (العقد الجوھری) دا دبێژت: بەلکی ئەو ئێک ژ فەقییێن مەلایێ جزیری ب خۆ بت لەوا ناسخان تەخمیسا وی یا کرییە د دیوانێ ب خۆ دا..ئەگەر ل ڤێ دووماھییێ دەرێ بەختی ل میر عیمادەددینێ ھەکاری (صەبووری) ڤەببت، و ناڤ و دیرۆکا وی ل بەر مە ڕوھن و ئاشکەرا ببت، دەرێ بەختی مخابن ل بەر شاعرێ مە یێ دی (لاغەر)ی ھێشتا ڤەنەبوویە، و ئەم نزانین کانێ ئەو کییە؟ خەلکێ چ جھییە؟ و کەنگی ژیایە؟ یا ئەز دشێم نوکە بێژم ب تنێ ئەڤەیە: بەری پتر ژ دوسەد سالان مە شاعرەک ھەبوویە ناسناڤێ خۆ یێ شعری کربوو (لاغەر)، وی غەزەلەکا مەلایێ جزیری تەخمیس کرییە.بەلکی ھوین بێژن: دەلیلێ تە ل سەر ڤێ گۆتنێ چییە؟د بەرسڤێ دا دێ بێژم: چونکی دەستنڤیسەکا کەڤنا دیوانا مەلایێ جزیری، د دەست مە دا ھەیە ل سالا ١٢٦٠ مشەختی (١٨٤٤ ز) یا ھاتییە نڤیسین، ژ لایێ میرێ بادینان یێ دووماھییێ ڤە ئیسماعیل پاشایێ کوڕێ محەمەد گەیار پاشایی. تەخمیسا لاغەری د ڤێ دانەیێ دا ھەیە.ھەر وەسا دەستنڤیسەکا دی یا کەڤن یا وەکی کەشکۆلێ د دەست مە دا ھەیە، یا ھاتییە نڤیسین ژ لایێ سەیید ئیبراھیمێ کوڕێ سەیید ئەحمەدێ بێسکی ڤە، ھەر چەندە دیرۆکا نڤیسینێ مە نەزانییە ژی، بەلێ ل دویڤ چەند نیشانەکان بۆ مە مسۆگەر دبت کو ئەو بۆ بەری پتر ژ (١٥٠) سالان دزڤڕت. د ڤێ کەشکۆلێ دا گەلەک شعرێن مەلایێ جزیری ھەنە، و تەخمیسا لاغەری ژی ئێک ژ وانە، و ئەو ل بن ڤی ناڤی ھاتییە: (مخمس لاغری بر غزل ڕحمد جزیری).ژ ڤان ھەردو دەستنڤیسان بۆ مە ئاشکەرا دبت کو لاغەرێ خودانێ تەخمیسێ بەری پتر ژ دوسەد سالان ژیایە.یا ژ ڤێ گرنگتر ئەوە کەشکۆلەکا دی یا دەستنڤیس ل بەر دەستێ مە ھەیە، گەلەک ژ ڤان ھەردو دەستنڤیسێن ناڤبۆری گرنگترە ئەو ژی دەستنڤیس یان کەشکۆلا شاعر و زانایێ ناڤدار مەلا خەلیلێ سێرتییە، بەلکی ئەو ژ لایێ پتر ژ کەسەکی ڤە ھاتبتە نڤیسین، چونکی خەتێ وێ ھەمی نە ئێک خەتە، و ل جھەکی ڤێ دەستنڤیسێ ھاتییە کو ئەو سالا ١١٩٣ مشەختی (١٧٧٩ ز) ل مەدرەسەیا (قوبا) ل ئامێدییێ یا ھاتییە نڤیسین. و ل جھەکێ دی ھاتییە نڤیسین کو عەبدللاھێ کوڕێ سەیید حەسەنێ گەلیرمانی ئەو نڤیسییە، ل ھندەک جھان شعرێن مەلا خەلیلێ سێرتی ھەنە، و د سەر وان دا ھاتییە: (لکاتبە)، مەعنا: نڤیسەر مەلا خەلیلە..و ھندەک بەرپەڕێن دی ھەنە خەت نە وەکی یێ مەلا خەلیلە و نە وەکی یێ سەیید عەبدللاھێ گەلیرمانییە.. لەو ئەم دبێژین: ئەڤ کەشکۆلە کۆمەکا بەرپەڕانە د بەرگەکی دا ھاتینە لێکدان.ھەر چاوا بت د ناڤ وان پەڕان دا یێن ئەم ھزر دکەین نڤیسەرێ وان نە مەلا خەلیلە و نە سەیید عەبدللاھە، پەڕەک ھەیە ل بەر و پشتا وی سێ شعرێن کرمانجی و مالکەک ژ شعرا چارێ ژی ھەیە، و د ناڤبەرا ھەر شعرەک و شعرەکا دی دا ھاتییە (ولە)، ژ تەخەللوێا شعری یا د مالکێن دووماھییا وان ھەر سێ شعران دا ھاتی دئێتە زانین کو ئەو یێن شاعرەکینە ناڤی وی (لاغەرە).. مەعنا شاعرەک ب لەقەبێ لاغەر یان لاغەری نە ھەبوویە بەری پتر ژ (٢٥٠) سالان ژیابوو. ڤێجا خودانێ ڤان ھەر چار شعران، و خودانێ تەخمیسا غەزەلا جزیری ھەردو ئێکن، و ئەو خودانێ دیوانەکێ بوو، یان نە؟ بەرسڤا ڤی پسیارێ نوکە ب من ڤە نائێت! یا ب من ڤە دئێت ب تنێ ئەوە نوکە ئەز ھندەک نموونەیان ژ شعرێن لاغەری بۆ ھەوە ڤەگێڕم.نموونەیا ئێکێ:
وەقتێ بێ بار بکەتن عەسکەرێ حوسنا تە شەھم  ھەر دەمەک وێ دبھم بانگێ درایا ئقەلێ
یا ل دۆر ێەفحەئێ حوسنا تە سیاھی چییە بێژ  خەرمەنا ماھێ ژ مسکی یا ژ قودرەت خێەلێ
موحبەتا خوە تە ئەمانەت ڤ مە دایە ژ ئەوەل  زەحف ژ وی خەلقی ئە باکرمە ب دل گۆتە بەلێ
عەکسێ حوسنا تەیە دا شوھرەت قورێێ خورشید  حاکمێ ھەفت فەلەک مەسنەدێ بورجا حەمەلێ
لاغەری وەێلێ حەبیبان ژ تە نایێ کو بکە  ھەڕە دوور دوور بسەکن شوبھەتی توولێ مەحەلێ!

نموونەیا دویێ:

غونجەیا پەردە سەماوی د سەحەرگەھـ سەمەنێ   ژێ ڤەدەر کت لبسی شوبھی عەرووسا چەمەنێ
بولبولێ دل ب برین پێش مقابل دگری  ھێستر بوونە عەقیق یارێ سوھەیلا یەمەنێ
گەر ێەبا تێک بدەتن زولفێ جەبینا تە سەحەر  کێم بھا دێ ببتن نافەئێ مشکێ خەتەنێ
بێ یەساغ زولف دکت سەیرێ ل باغێ تە حەبیب  لەو ژ بەر ئاھێ دمن ڕەش بوویە ڕەنگ شبھی تەنێ
ژ روخان سوھرلەبێ پەردە ڤەگرتن ژ بنەفش  ھەمنشین دێ بکەنە یووسفێ جاھا زەقەنێ
لاغەری ھەر چ کو دلبەر ب نەڤەر بەر ڤێ کەتە  شوبھی ئکسیرێ بەقا تا ئەبەدی مایی خەنێ
و دەسپێکا تەخمیسا غەزەلا جزیری ب ڤی ڕەنگییە:
رەمزەک ژ نەسیمێ ل چەمەن دا و خوەشی    ڕابوو ژ خەوێ سەبزەء و شەبنەم دوەشی    چەندی خەبتی دل کو بکەت سەیر و نەشی    نێـرگزا مەست د سەحەرگـەھـ کو مەشی
بـشـکـفـت سەحەر غونچە ژ چارا ئەرەشی
و دووماھی ب ڤی ڕەنگییە:
لاغەر د زەمانێ خوە د شعرێ تو عەلائی    چەندی تە ھەبن داغ و برین تێکی بەلائی    ڕەنگین تو ژ دەرد و ئەلەمان شوبھی وەلائی    (اللە) چ گەبیعەت بەشەری خوە نە مەلائی
ڤێ جەور و جەفایێ تو پەیاپەی دکەشی
و تشتێ بەرچاڤ د تەخمیسێ دا (لاغەر) ھاتییە، و د شعرێن دی دا (لاغەری).

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.