كوشتنا ژنێ‌ ب مه‌ره‌ما شه‌ره‌ف پارێزیێ‌

كوشتنا ژنێ‌ ب مه‌ره‌ما شه‌ره‌ف پارێزیێ‌

 

cvak

د. سامی جه‌لال*

كوشتن ب شێوه‌یه‌كێ‌ گشتی، دیارده‌یه‌كا مه‌ترسیداره‌ د ناڤ جڤاكی دا و هیچ قانوونه‌ك و شه‌ریعه‌ته‌كێ ئه‌سمانی و ئه‌ردى و ره‌وشته‌ك ڤێ‌ دیارده‌یێ‌ قه‌بوولناكه‌ت،‌ ژبه‌ركو ئه‌ڤ دیارده‌یه‌ په‌سه‌ند نینه‌ د ناڤ جڤاكی دا و سزا بۆ هاتیه‌ دانان د هه‌موو قانوونێن ده‌وله‌تێن جیهانێ دا و سزایا وێ‌ گه‌له‌ك گرانه‌ كو هنده‌ك جاران دگه‌هیته‌ سێداره‌دانێ‌. ل هه‌رێما كوردستانێ‌ قانوونا سزادانا ئیراقی ژماره‌ (111) سالا 1969 یا هه‌مواركری دهێته‌ بجهئینان، د ناڤ ڤێ‌ قانوونێ‌ دا سزایێ كوشتنێ‌ لدووڤ چه‌ند به‌ندێن قانوونى هاتییه‌ رێكخستن، جهێ‌ داخێیه‌ قانوونا ئیراقی ئه‌و بنه‌مایێ قانوونیێ گشتی شكاندییه‌ كو هه‌موو كه‌س به‌رامبه‌ر قانوونێ‌ وه‌كهه‌ڤن و جوداهى ئێخستییه‌ د ناڤبه‌را كوشتنا زه‌لام و ژنان دا و سزایێ بكه‌رێ‌ كوشتنێ‌ جودایه‌‌ لدووڤ ره‌گه‌زێ‌ قوربانی، لدووڤ قانوونێ‌ هه‌كه‌ر قوربانی زه‌لام بیت، سزایێ‌ كوشتنێ‌ د ناڤبه‌را پتر ژ (5) سالان تا (20) سالانه‌ یان سێداره‌دانه‌، هه‌كه‌ر دادگه‌هێ‌ هنده‌ك بارودۆخ به‌رچاڤ وه‌رنه‌گرتن كو سزای‌ سڤكبكه‌ت، لێ‌ هه‌كه‌ر قوربانی ژن بیت، سزا جودایه‌ و پێدڤییه‌ جوداهیێ بێخینه‌ ناڤبه‌را دو حاله‌تان:
ئێك:- لدووڤ به‌ندێ‌ (409) ژ قانوونا سزایێ ئێراقی، هه‌كه‌ر زه‌لامه‌كی هه‌ڤژینا خوه‌ یان ئێك ژ (محرم)ێن خوه‌ ژ نیشكه‌كێڤه‌ د حاله‌تا گرتنێ‌ دا (تلبس) دیت كو یا دگه‌ل كه‌سه‌كێ‌ دی تاوانا زنایێ ئه‌نجامده‌ت یان پێكڤه‌ دیتن ل جهێ‌ نڤێستنێ‌ (فراش واحد) و رابوو ب كوشتنا وان یان كوشتنا ئێك ژ وان یان برینداركرنا وان، سزایێ وی ژ سێ‌ سالان زێده‌تر نابیت. د ڤى‌ ده‌قێ‌ قانوونی دا تاوانا كوشتنێ‌ ب شیوه‌یه‌كێ‌ به‌رچاڤ كێمكرییه‌، ژبه‌ركو قوربانی ژنه‌، ب به‌روڤاژی هه‌كه‌ر ژن هه‌ڤژینێ‌ خوه‌ ببینیت د هه‌مان حاله‌ت دا و رابوو ب كوشتنا وی، مفا ژ ڤى مادده‌ى‌ نابینیت و دهێته‌ سزادان ب تاوانا كوشتنا ئاسایی كو هنده‌ك جاران سزایێ وێ‌ دگه‌هیته‌ سێداره‌دانێ‌، و لدووڤ بۆچوونێن قانووندانه‌ری سه‌ده‌مێ ڤێ‌ چه‌ندێ‌ دزڤریت بۆ هندێ‌ كو زه‌لامی مافێ‌ هه‌ی چار ژنا ماره‌بكه‌ت و هه‌كه‌ر دگه‌ل ژنه‌كێ‌ هاته‌ دیتن د ڤی بارى دا، ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ هه‌ڤژینا دووێ‌ یا وی بیت، لێ‌ ژنێ نابیت پتر ژ هه‌ڤژینه‌كى‌ هه‌بیت، لدووڤ بۆچوونا مه‌ ئه‌ڤ هێجه‌ته‌ لاوازه‌، ژبه‌ركو پێكئینانا ژیانا هه‌ڤژینیێ‌ دبیت ب ئاشكرا بهێته‌ ئه‌نجامدان، لدووڤ گۆتارا پێغمبه‌رێ‌ ئیسلامێ‌ سلاڤێن خودێ‌ لسه‌ر بن كو دبێژیت: (اعلنوا هذا النكاح فی المساجد و اضربوا علیه بالدفوف) رامانا ڤێ‌ گوتارێ‌ ئه‌ڤه‌یه‌ كو (ژن ئینان بهێته‌ راگه‌هاندن ب رێكا مزگه‌فتان و دهول قوتانێ‌) و ئه‌گه‌رێ‌ ڤی كاری ئه‌ڤه‌یه‌ كو ئه‌و كه‌سێ‌ ژیانا هه‌ڤژینیێ‌ پێكدئینیت، پێدڤییه‌ هه‌موو كه‌سان ب ڤێ‌ پرۆسێ‌ ئاگه‌هداربكه‌ت، ژبه‌ركو ده‌مێ‌ ئه‌و كچه‌ بهێته‌ دیتن دگه‌ل وی زه‌لامی، كه‌س گومانێ‌ لێ‌ نه‌كه‌ت، و نوكه‌ ئه‌ڤ ئاگه‌هداركرنه‌ ب رێكا گێرانا شه‌هیانان ل هولێن ئاهه‌نگان دهێنه‌ ئه‌نجامدان، ئه‌م دشێین بێژین سه‌ده‌مێ وه‌كهه‌ڤنه‌بوونا د ڤى مادده‌ى دا‌ كولتۆر و عرف و نه‌ریتێن د ناڤ جڤاكى دانه‌ كو جوداهیێ دئێخنه‌ د ناڤبه‌را زه‌لام و ژنێ دا، هه‌روه‌سا ده‌مێ‌ زه‌لام هه‌ڤژینا خوه‌ یان ئێك ژ (محرم)ێن خوه‌ د ڤی بارى دا دیت، هه‌ست و سۆزێن وی بریندار دبیت و حاله‌تێ تووڕه‌بوونه‌كا ده‌ملده‌ست یان مه‌ترسیدار بۆ چێدبیت (استفزاز خطیر) و كونترۆلا خوه‌ ژده‌ستده‌ت، لێ‌ ل ڤێرێ‌ پرسیاره‌كێ‌ ژ قانووندانه‌ری دكه‌ین (ئه‌رێ‌ ژن تووشی حاله‌تا عاجزییه‌كا ده‌ملده‌ست یان مه‌ترسیدار (استفزاز خطیر) نابیت؟) و هه‌مان ده‌قێ‌ قانوونى ل پترییا وه‌لاتێن ده‌وروبه‌ر وه‌ك (ئۆردن، میسر و لوبنان) دهێته‌ بجهئینان، و به‌روڤاژی وان وه‌لاتان قانووندانه‌رێن (جه‌زائیرێ‌) جوداهى نه‌ئێخستییه‌ د ناڤبه‌را زه‌لام و ژنێ دا و هه‌ردو مفاى ژ ڤى‌ ده‌قى دبینن.
جهێ‌ ئاماژه‌ پێدانیه‌ ده‌قێ‌ ماددێ (409) هه‌تا نوكه‌ كار پێ‌ دهێته‌كرن ل ئیراقێ‌ و هه‌رێما كوردستانێ‌ و هیچ گۆرانكاری لسه‌ر نه‌هاتینه‌ كرن و ئه‌ڤه‌ جهێ‌ داخێیه‌ .
دو:- هه‌روه‌سا سزایێ‌ كه‌سێ تاوانبار ب كوشتنا ژنێ‌ دهێته‌ سڤككرن لدووڤ ماددێن (128 و 130 و 131) ژ قانوونا سزادانا ئیراقی كو لدووڤ ماددێ‌ (128) هه‌كه‌ر كوشتن هاته‌ ئه‌نجامدان ب هێجه‌تا شه‌ره‌فێ‌ دبیته‌ فاكته‌ره‌ك بۆ سڤككرنا سزاى‌ لسه‌ر تاوانباری، رامانا ڤى‌ ده‌قى‌ ئه‌وه‌ ده‌مێ‌ كه‌سه‌ك هه‌ڤژینا خوه‌ یان ئێك ژ (محرم)ێن خوه‌ دكوژیت لسه‌ر بنه‌مایێ ‌(گۆتگۆتكان)، بۆ نموونه‌ كوژه‌كى هیچ ده‌مه‌كى هه‌ڤژینا خوه‌ یان ئێك ژ (محرم)ێن خوه‌ د حاله‌تێ زنایێ یان دگه‌ل كه‌سه‌كى دا نه‌دیتیه‌، لێ‌ لدووڤ ئاخڤتنێن خه‌لكی ئه‌ڤ كاره‌ ئه‌نجامدایه‌، ئه‌ڤ یاسایه‌ ل هه‌رێما كوردستانێ‌ دهاته‌ بجهئینان تاكو سالا 2002ێ ده‌مێ‌ قانوونا ژماره‌ (14) ل 14/8/2002 ژ په‌رله‌مانێ‌ كوردستانێ‌ ده‌رچووى و ل رۆژناما (وقائع كوردستان) ب ژماره‌ (34) ل 24/8/2002 هاته‌ به‌لاڤكرن و لدووڤ ده‌قێ‌ ڤێ‌ قانوونێ‌ كوشتنا ژنێ‌ ب مه‌ره‌ما پاراستنا شه‌ره‌فێ‌ نابیته‌ فاكته‌ره‌ك بۆ سڤككرنا سزایی لدووڤ ماددێن (128 و 130 و 131) ژ یاسا سزادانا ئیراقی، هه‌كه‌ر كوشتن هاته‌ ئه‌نجامدان و ئه‌و حاله‌تێ ل ده‌قێ‌ ماددێ (409) لسه‌ر جێبه‌جێنه‌بوو، ژبه‌ر حاله‌تا دیتنێ‌ (تلبس) نه‌بوو، ل ڤێرێ‌ دبیته‌ كوشتنه‌كا ئاسایی لدووڤ به‌ندێ‌ (405 یان 406) ژ قانوونا سزادانا ئیراقی.
ل ڤێره‌ پێدڤییه‌ ئه‌م ئاماژه‌ پێبده‌ین كو جهێ‌ داخێیه‌ هه‌تا نوكه‌ شاشییه‌ك چێبوویه‌ لده‌ف خه‌لكی و ب تایبه‌تی هنده‌ك یاساناسان كو نه‌شێن جوداهیێ بێخنه‌ د ناڤبه‌را ئه‌و حاله‌تێ ماددێ‌ (409) ئاماژه‌ پێ‌ داى‌ و ماددێ‌ (128) ژ هه‌مان قانوونێ‌ و زانیاریێن دروست نینن كو قانوونا ژماره‌ (14) سالا 2002 هاتییه‌ ده‌رئێخستن ب تنێ‌ بۆ راوه‌ستاندنا ده‌قێ‌ ماددێن (128 و 130 و 131)، نه‌ بۆ ده‌قێ‌ ماددێ (409) و ئه‌ڤ مادده‌ هه‌تا نوكه‌ كار پێ‌ دهێته‌كرن.
ل دووماهیێ‌ پێشنیارا مه‌ بۆ په‌رله‌مانێ كوردستانێ‌ ئه‌وه‌ یان ده‌قێ‌ ماددێ‌ (409) ژ قانوونا سزادانا ئیراقی ب راوه‌ستینن و كار پێ‌ نه‌هێته‌كرن یان ژن و زه‌لام وه‌كهه‌ڤبن ژ مفاوه‌رگرتن ژ ڤی ده‌قێ‌ قانوونى.
*رێڤه‌به‌رێ‌ رێڤه‌به‌ریا به‌رهنگاربوونا توندوتیژی دژی ئافره‌تا ل پارێزگه‌ها دهوكێ‌

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای