كورد د ناڤبه‌را قولپێن ئه‌مریكایێ و رۆسیایێدا

كورد د ناڤبه‌را قولپێن ئه‌مریكایێ و رۆسیایێدا

ره‌شاد بێجرمانی

وه‌لاتێ‌ رۆسیا كو پشتی ژناڤچوونا ئێكه‌تییا سۆڤیێت ژ ده‌پێ‌ شانۆییا نێڤده‌وله‌تی ب رێژه‌یی هاتبووخوار، نۆكه‌ دامارێن ڤه‌گه‌ریانێ‌ دخوینێدا جاره‌كادی گۆڕ و گه‌رم دبن، هه‌ڤڕكی لگه‌ل هێزێن مه‌زنێن جیهانێ‌ و بكارئینانا مافێ‌ فیتۆیه‌كا ڤه‌بڕ بوونه‌ رێكلام و پرۆپاگه‌ندایه‌كا رێخۆشكه‌ر بۆ پارتا ده‌ستهه‌لات ب سه‌رۆكاتییا فلادیمیر پۆتین. پۆتین وه‌كو سیاسه‌تمه‌دار نه‌باشتره‌ و نه‌پیستره‌ ژ پترییا سیاسه‌تمه‌دارێن جیهانێ‌، به‌لێ‌ ل گۆر ره‌وشا وه‌لاتێ‌ رۆسیا كو گه‌له‌ك پێنگاڤێن دیمۆكراسیێ‌ د وه‌لاتیدا نه‌هاتنه‌ هاڤێتن، ب هاریكارییا ئه‌ڤێ‌ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ یا ڤه‌گه‌ریان بۆ گۆره‌پانا (شه‌ڕێ‌ سار) گه‌له‌ك ئارێشه‌یێن ناڤخۆیی ددانیته‌ د ناڤ دولابێ‌ به‌فرێدا و رادوه‌ستینیت بۆ ده‌مه‌كا نه‌دیاركری.

رۆسیا چه‌ندین شیانێن سه‌ربازیێن مه‌زن هه‌نه‌، ئه‌ڤ ئێكا هه‌نێ‌ ناهێته‌ ڤه‌شارتن و گه‌له‌ك دیده‌ڤانیێ‌ بۆ هندێ‌ دكه‌ن، لێ‌ دیده‌ڤانیێ‌ بۆ هندێ‌ ژی دكه‌ن كو د وه‌لاتێ‌ رۆسیایێدا دیمۆكراسی و مافێن مرۆڤان د ئاسته‌كێ خرابده‌یه‌. باشترین نموونه‌ ژی ئه‌وه‌، هه‌تا نۆكه‌ خوه‌ په‌نابه‌ره‌كی بتنێ‌ ژی یێن شه‌رێ‌ داعشێ‌ نه‌وه‌رگرتییه‌، هه‌روه‌سا ژی پتر هاتنا وێ‌ پشتگیرییه‌ بۆ رژێما سووریێ‌، به‌رێ‌ ژی هه‌ول و بزاڤێن رۆسیا د ده‌مێ‌ شه‌رێ‌ ئیراقێدا لگه‌ل سه‌دامى بوو. پتر رۆنه‌ گه‌ریانا وێ‌ ل بازار و به‌شێ‌ خوه‌ ژ ده‌ستكه‌ڤتێن سیاسی و ئابۆری، ئێكه‌م خالا گرنگ لده‌ڤ ژی ئه‌وه‌ بگه‌هیته‌ په‌یمانه‌كێ‌ لگه‌ل وه‌لاتێن رۆژئاڤا، تێدا سینۆرێن كه‌ڤن یێن ئێكه‌تییا سۆڤیێت دبن كارتێكرنا بریارا سیاسییا مۆسكۆیێ ده‌بن. ژبلی ده‌ستكه‌ڤتێن ئابۆریێن تایبه‌ت ب ڤه‌دیتنا گازا سروشتی د ده‌ریایا سپیدا.
ئه‌زموونێن وه‌كی كرۆزنی و ئۆكرانیا ژی هه‌نه‌ لبه‌ر چاڤێن مه‌، لێ‌ نۆكه‌ چو تشته‌ك مفایێ‌ ناگه‌هینیته‌ كوردان ژبلی كو ئێكده‌نگ بن، ئه‌ڤه‌ به‌رێ‌ ژی پێدڤیبوو، لێ‌ د ئه‌ڤێ‌ ره‌وشا نۆكه‌دا ئه‌گه‌ر ئێك نه‌گرن ب چ مفایه‌كی باش، ژ ئه‌ڤێ‌ ره‌وشا رۆژهه‌لاتا ناڤین ناده‌ركه‌ڤن. ب هاتنا وه‌لاتێ‌ رۆسیا دناڤا شه‌ڕیدا، هه‌لبژارتنا ئێك ژ دوقولپییا ده‌ڤه‌رێ‌ دبیته‌ نه‌چاری بۆ ملله‌تێ‌ كورد. ئێك قولپا: ئیران، رۆسیا، رژێما به‌شار (هه‌ڤپه‌یمانێن وێ‌، حزب الله و په‌كه‌كێ‌) و حوكمه‌تا ئیراقێ‌ (به‌شێ‌ خوه‌ یێ‌ شیعه‌). دو قولپا: ئه‌مریكا، وه‌لاتێن كه‌نداڤا ئه‌ره‌بی، توركیا (ب رێژه‌یی) هه‌رێما كوردستانێ‌ ژی جهێ‌ خوه‌ دناڤا واندا دگریت.

ژ كۆمبوونێن دوماهیێ‌ دیاربوو كو كوردان نه‌ د قولپا ئێكێدا و نه‌ ژی د قولپا دووێدا حه‌ق و حساب هه‌بوو، و چو پویته‌ ب بریارا سیاسییا كوردان نه‌بوو، لگه‌ل هندێ‌ كو گرنگییا خوه‌ هه‌نه‌ لسه‌ر ئه‌ردی و د شه‌رێ‌ ل دژی داعشێ‌ دا پله‌یا ئێكه‌م وه‌ردگرن.
ئه‌گه‌ر ئێكگرتنه‌ك یان ژی په‌یمانه‌ك هه‌بیت دناڤا ئالیێن كوردیدا و لسه‌ر داخوازیێن ملله‌تێ‌ كورد د سه‌ربه‌خۆیی و ئازادی و دیمۆكراسیێدا كۆكبن، مسۆگه‌ر دێ‌ حسابێن جودا بۆ وان هێنه‌كرن، هه‌روه‌سا ژی دێ‌ جهێ‌ وان د هه‌می كۆمبوونێن گرنگدا هه‌بیت و ل پشت په‌رده‌یان كه‌س نه‌شێت پیلانگێرییا لسه‌ر وان بكه‌ت. ئه‌ڤا روودایه‌ ژی، د ئه‌ڤان كۆمبوونێن دوماهیێدا لدویڤ بۆچوونا من ئه‌ڤه‌بوو. مه‌ پرسگرێكێن مه‌زن هه‌نه‌ د ناڤمالا كوردیدا، ئه‌ڤان پرسگرێكان ئه‌م كێم نرخكرینه‌.

وه‌كو ملله‌تێ‌ كورد، هاتنا رۆسیا بۆ ناڤ شه‌ری چو مفا تێدا نینه‌، ژبلی چه‌ند درووشم نه‌بن، ئه‌م ل دژی توركان باڤێژن، ئه‌گه‌ر رۆسیا شیا سووریێ‌ ژ چه‌كدارێن داعش و ئۆپۆزسیۆنێ‌ پاقژ بكه‌ت، و ئۆپۆزسیۆنا سووریێ‌ ژناڤببه‌ت، پشتی وان دێ‌ سرا كوردان ژى هێت و به‌رێ‌ باله‌فڕێن رۆسیا دێ‌ كه‌ڤیته‌ كانتۆنێن رۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ و دوورنینه‌ ل باشوور ئه‌م بكه‌ڤن دبن فشارێن گران یێن حوكمه‌تا به‌غدایێدا، چونكی لده‌ڤ رۆسیا شام و به‌غدا هه‌ڤپه‌یمانێن ستراتیژینه‌ و كورد دویڤه‌لانكن، بۆ ئه‌م ئه‌ڤێ‌ چه‌ندێ‌ ببینن ژی پێدڤی ب چو دووربینێن سۆنارێ‌ ناكه‌ت، چونكی ئاشكرایه‌، رۆسیا هه‌تا نۆكه‌ ژی گۆتنه‌ك لسه‌ر حه‌له‌بچه‌ نه‌كریه‌ كو تێدا سه‌دامی شه‌رمه‌زار بكه‌ت، هه‌روه‌سا د گرانییا شه‌رێ‌ كۆبانێدا رۆسیا خوه‌ نه‌لڤاند، هه‌تا ئۆپۆزسیۆنا سووریێ‌ ب رێژه‌یه‌كا باش هاته‌ په‌روه‌رده‌كرن و بچه‌ككرن، وێ‌ ده‌مێ‌ هات بۆ هه‌ڤپه‌یمانێ‌ خوه‌ به‌شار قورتال بكه‌ت.

ئه‌ز دبێژم كورد د ستراتیژییا وه‌لاتێ‌ رۆسیادا (صفر)ـن، ئه‌و ئالیێن كوردى كو هیڤییا خوه‌ ب باله‌فڕێن رۆسیا گرێدده‌ن و رێكلامێ‌ بۆ دكه‌ن، پێدڤییه‌ بزانن ژی كورد لگۆر رۆسیا چى جهه‌كی دگرن، یان نرخێ‌ كوردان لجه‌م رۆسیا چییه‌. ئه‌م گه‌له‌ك كه‌یفخۆش دبن ئه‌گه‌ر هه‌ر ئالییه‌كێ كورد دناڤا كیژ قولپێ‌ ده‌بیت، جهێ‌ راست بۆ ملله‌تێ‌ خوه‌ بده‌ستڤه‌ بینیت، لێ‌ ئه‌گه‌ر چو تشته‌كێ رۆن نه‌بیت د ستراتیژییا قولپا ئێكێدا، ئه‌م دێ‌ بۆچى خوه‌ ده‌ینه‌ دگه‌ل، ئه‌گه‌ر قولپا دووێ‌ ئاماده‌یه‌ بۆ مه‌ پتر پێشكێش بكه‌ت و هه‌تا نۆكه‌ ژی گه‌له‌ك تشت پێشكێشكرینه‌، و ئێكه‌م پێنگاڤ ژی پشتی شه‌رێ‌ شنگال و كۆبانێ‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤێ‌ قولپێ‌ رێك لبه‌ر داعشێ‌ نه‌گرتبانه‌ گه‌له‌ك دوور نه‌بوو داعش بگه‌هیته‌ دیاربه‌كرێ‌ ژی.
ئه‌گه‌ر شه‌ڕ نه‌گه‌هشتبایه‌ كوردستانێ‌، لدووڤ بۆچوونا من، ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یمانێن وێ‌ هه‌ر نه‌دكه‌ڤتنه‌ دناڤا شه‌ڕدا، نرخێ‌ كوردان و جهێ‌ كوردان د ستراتیژیه‌تا ئه‌مریكا و هه‌ڤپه‌یماناندا چه‌ندین كێم بیت ژی، لێ‌ گرنگه‌ و هه‌یه‌، نه‌ك (صفره‌) وه‌ك قولپا دی كو ب هزاران ئارێشه‌یێن خوه‌ هه‌نه‌ لگه‌ل هیڤی و داخوازیێن ملله‌تێ‌ كورد.
پێدڤییه‌ ژی ئه‌م بێژن، ده‌ستكه‌ڤتێن ملله‌تێن بنده‌ست و هه‌ژار، دناڤا ركه‌به‌رییا هێزێن مه‌زنێن جیهانێدا په‌یدابوونه‌. ئه‌گه‌ر هه‌ر تشت لگۆر كه‌یفا ئێك قولپێ‌ بیت، ب بێى‌ هه‌بوونا ده‌ستڤه‌دانێ‌ ژ ئالیێ‌ قولپه‌كا دیترڤه‌، ئه‌ڤ ملله‌تێن وه‌كی ملله‌تێ‌ مه‌، ده‌ستكه‌ڤتێن وان دكێمن و نه‌دئاستێ‌ هیڤیان ده‌نه‌. نۆكه‌ ژی ژ ئه‌ڤێ‌ ره‌وشا هه‌ی د ده‌ڤه‌رێ‌ و جیهانێدا، ئه‌گه‌ر بریارا ئالیێن كورد ئێك بیت دبوارێ‌ سیاسیدا ملله‌تێ‌ كورد مسۆگه‌ر د رۆژئاڤا و باشوورێ‌ كوردستانێدا مافێ‌ سه‌ربخۆیێ‌ بده‌ستڤه‌دئینیت. هه‌روه‌سا ئه‌م ره‌وشا باكۆرێ‌ كوردستانێ‌ و ره‌وشا رۆژهه‌لاتێ‌ كوردستانێ‌ بداننه‌ به‌رئێك، دێ‌ بینن كوردان ده‌ستكه‌فت هه‌نه‌ و هه‌ری كێم نه‌خشه‌رێگه‌یه‌ك هه‌یه‌ بۆ چاره‌سه‌ركرنا پرسگرێكا كورد ل وه‌لاتێ‌ توركیا، لێ‌ ل رۆژهه‌لاتێ‌ كوردستانێ‌ مه‌ چى هه‌یه‌، رۆژانه‌ كورد دهێنه‌ كوشتن بێى‌ هیچ پێشڤه‌چوون هه‌بن بۆ دۆزا كوردان، رۆژانه‌ د زیندانێن كۆمارا ئیسلامیدا ب ده‌هان كه‌س وندادبن و كه‌سه‌ك نزانیت چى ب سه‌رێ‌ وان هاتییه‌، ب ده‌هان ب عامۆده‌یێن ترافیكانڤه‌ دهێنه‌ بدارڤه‌كرن. ژبلی ئه‌ڤێ‌ هه‌میێ‌، ئیران ئه‌ڤرۆكه‌ سه‌ركێشییا تێكڤه‌دانا باشوورێ‌ كوردستانێ‌ دكه‌ت، ئه‌ڤ فشار و په‌یوه‌ندیێن تێكچوویی د ناڤبه‌را هه‌رێمێ‌ و به‌غدایێدا، بێگومان لگۆر حه‌ز و داخوازییا كۆمارا ئیسلامینه‌.
لگۆر ئه‌ڤێ‌ ره‌وشێ‌، كورد ژ نه‌چاری پێدڤییه‌ قولپا هه‌ڤپه‌یمانێن ئه‌مریكایێ به‌رنه‌ده‌ن، چو جاران هزرا وێ‌ چه‌ندێ‌ نه‌كن كو وه‌لاته‌كێ وه‌كی كۆمارا ئیسلامی مفایه‌كی بگه‌هینیته‌ دۆزا ملله‌تێ‌ كورد، هه‌روه‌سا ب ئارێشه‌یێن مه‌زهه‌بگه‌ریڤه‌ پرسگرێك هه‌می ئالۆز دبن، ئه‌گه‌ر نموونه‌یا ئاڤاكرنا كیانێ‌ شیعه‌ شۆره‌شا ئیسلامییا ئیرانێ‌ بیت و پاشی بوویه‌ كۆمارا ئیسلامی، نموونه‌یا ئاڤاكرنا كیانێ‌ سوننه‌ ژی نه‌دووره‌ ده‌وله‌تا ئیسلامی (داعش) بیت. هه‌رئێك رێك و ئێك رێبازن، لێ‌ د ده‌م و وه‌خته‌كی جودادا.
ره‌وشا وه‌لاتێ‌ رۆسیا ژی ئه‌ڤرۆكه‌ ل ره‌وشا ده‌ستپێكا ئاڤاكرنا كۆمارا توركیێ‌ دچیت لسه‌ر ده‌ستێ‌ كه‌مال ئاتاتۆرك و لسه‌ر میراتێ‌ ئیمپه‌راتۆریا ئۆسمانی، چونكی ریهانه‌كێ شكه‌ستییه‌ و چو جاران هێزێن هه‌ڤپه‌یمان یێن قولپا ئێكێ‌ (رۆسیا، ئیران، سووریا و ئیراق) سه‌ركه‌فتی ژ ئه‌ڤی شه‌ری ده‌رناكه‌ڤن. چونكی ئه‌ڤ شۆره‌ش و سه‌رهلدانێن په‌یدابوونه‌ ئه‌گه‌رێ‌ هه‌ری مه‌زن ئه‌ڤ هێزبوون كو زۆردارییه‌كا مه‌زن ل خه‌لكێ‌ خوه‌ كرینه‌ و خه‌لك هه‌ر دێ‌ خوه‌ ژ زۆردارییا وان خلاس بكه‌ت.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای