كه‌نگی ئیراق دبیته‌ ترس لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ‌؟

 

عه‌بدوللا جه‌عفه‌ر كۆڤلی*
[email protected] :

 

ئیراق ئه‌و ده‌وله‌تا ژ ئه‌نجامێ‌ ب دوماهی هاتنا شه‌رێ‌ جیهانیێ‌ ئێكێ‌ په‌یدابووی، پتریا گوهۆڕینان ژ سه‌رهلدان وشۆڕش وكوده‌تایان، هه‌ر ژ دستپێكا دروستبوونا وێ‌ ل سالا1921، ل رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست بخۆڤه‌ دیتینه.‌ ژبه‌ركو ئه‌ڤ ده‌وله‌ته‌ ب شیوه‌كێ‌ نه‌خۆزایى ژدایكبوویه‌ وهه‌ڤوه‌لاتیێن وێ‌ هه‌ست ب مافێن خۆ نه‌كریه‌ وهه‌موو ده‌ما كوشتن و توندوتیژی و ده‌ربه‌ده‌ری و ئاواره‌بوون سیمایێن سه‌ره‌كی و پێناسا ژیانێ‌ ل ئیراقێ‌ بووینه‌ و پارچه‌ك ژ گه‌لێ‌ كورد ب زۆری و بێ‌ بڕیارا وی ب ئیراقێ‌ ڤه‌ هاتییه‌ گرێدان مافێن وی هاتینه‌ پێشێل كرن و ژلایێ‌ ده‌ستهه‌لاتێ‌ ڤه‌ و ب هه‌ڤوه‌لاتیێن پله‌ دوو ره‌فتار دگه‌ل هاتیه‌ كرن.
ژ ئه‌نجامێ‌ روودانێت دیار ل سالا 1991، سه‌رهلدانا پیرۆز هاته‌ كرن و كه‌لهێن زۆریێ‌ هاتنه‌ هه‌رفاندن و پشتی ئێكه‌مین هه‌لبژارتنا ل 19/5 /1992 په‌رله‌مان و حوكمه‌تا هه‌رێمێ‌ هاتنه‌ دامه‌زراندن و لسه‌ر بنیاتێ‌ سیسته‌‌مێ‌ فیدرالی ئه‌وێ‌ ژلایێ‌ په‌رله‌مانێ‌ كوردستانێ‌ ڤه‌ ل 4/10/1992 هاتییه‌ به‌رقراركرن، په‌یوه‌ندییا هه‌رێمێ‌ دگه‌ل ئیراقێ‌ هاته‌ رێكخستن و پلان و سترتیجیه‌ت بۆ پاراستنا ئارامییا هه‌ریما كوردستانێ‌ هاتنه‌ دارشتن و ده‌زگه‌هێن له‌شكری وئه‌منی هاتنه‌ دانان و ب شه‌ڤ و رۆژ كاركر بۆ دابینكرنا ژیانه‌كا ئارام بۆ هه‌ڤوه‌لاتیێن هه‌رێمێ‌ بێ‌ جوداهییا ئاینی و نه‌ته‌وه‌ی و ره‌گه‌زی هاته‌كرن و چه‌ندین هه‌ولێن گرۆپێن تیرۆرستی بۆ تێكدانا ره‌وشا هه‌رێمێ‌ هاتنه‌ ژناڤبرن.
پشتی شه‌رێ‌ ئازادییا ئیراقێ‌ ل سالا 2003 هه‌موو ده‌زگه‌هێن له‌شكری و ئه‌منی یێن ئیراقێ‌ لدووڤ فه‌رمانا ژماره‌ (2) ل 23/5/2003 یا ده‌ستهه‌لاتا به‌روه‌ختا ئه‌مریكی، ژلایێ‌ ئه‌مریكاڤه‌ هاتنه‌ هه‌لوه‌شاندن و لدووڤ به‌ندا (56/ بڕگا 7) ژ یاسا ب رێڤه‌برنا ده‌وله‌تا ئیراقێ‌ ل قوناغا ڤه‌گوهاستنێ‌ ل سالا 2004، هاتییه‌ دیاركرن كو(دانانا به‌رنامه‌ و پلانا بۆ پاراستنا ئاسایشا نه‌ته‌وه‌ی ژ تایبه‌تمه‌ندیا حوكمه‌تا ئیراقێ‌ یه‌).
لسالا 2005 دستۆرێ‌ ئیراقێ‌ هاته‌ نڤێسین و راپرسی لسه‌ر هاته‌ ئه‌نجامدان و ب رێژا (85%) هاته‌ په‌سه‌ندكرن و د به‌ندا (1) ژ ‌ڤی دستۆری هاتیه‌ دیاركرن كو (كۆمارا ئیراقێ‌) لسه‌ر بنیاتێ‌ سیسته‌مێ‌ فدرالی كو ژ پایته‌خت وهه‌رێما كوردستانێ‌ و چه‌ند پارێزگه‌هان پێكهاتییه‌، بهێته‌ برێڤه‌برن و دانپێدان ب هه‌رێما كوردستانێ‌ وه‌ك هه‌رێمه‌كا فیدرالی هاته‌ كرن و هه‌موو ئه‌و یاسایێن ژلایێ‌ په‌رله‌مانێ‌ كوردستانێ‌ ڤه‌ ده‌رچووین لدووڤ به‌ندا (141) ژ دستۆرێ‌ ئیراقێ‌ د باوه‌رپێكرینه‌.
ب ‌ڤێ‌ چه‌ندێ‌ هه‌رێم پارچه‌كه‌ ژ ئیراقێ‌ و لدووڤ به‌ندا (126) ژ دستۆری كارێن ژ تایبه‌تمه‌ندیا حوكمه‌تا هه‌رێمێ‌ هاتنه‌ ده‌ستنیشانكرن و نابیت حوكمه‌تا فیدرال سه‌رپێچیێ‌ ل سه‌ر بكه‌ت و به‌ندا ژماره‌ (9) دیاركریه‌ كو (پێدڤییه‌ هێزا سه‌ربازییا ئیراقێ‌ و ده‌زگه‌هێن ئه‌منی ژ هه‌موو پێكهاتێن گه‌لێ‌ ئیراقێ‌ بن لژێر ده‌ستهه‌لاته‌كا سڤیل و به‌رگریێ‌ ژ ئیراقێ‌ بكه‌ن و نه‌بیته‌ ئامرازه‌ك بۆ سه‌ركۆتكرنا گه‌لێ‌ ئیراقێ‌ و مایتێكرنێ‌ د كاروبارێن سیاسیدا نه‌كه‌ت) و به‌ندا (121 / بڕگا 5) ژ د‌ستۆری ماف دایه‌ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ‌ كو بۆ پاراستنا خۆ و به‌رگریكرن‌ ژ هه‌ر گه‌فه‌كا نافخۆیى یان ده‌ره‌كی، هێزا ئاسایشا نافخۆ وه‌كی پۆلیس و ئاسایش و زێره‌ڤانێن سینۆری بدامه‌زرینیت و رێكبێخیت. لسه‌ر ‌ڤی بنیاتی مه‌رج نینه‌ ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ‌ وه‌كی ئاسایشا ئیراقێ‌ بیت، ‌لێ‌ به‌رۆ‌ڤاژی ڤێ‌ چه‌ندێ‌ د چارچۆڤێ‌ هه‌ر ئێك ژ ‌وان و ئاستێ‌ پاراستنا پێدڤی بۆ هه‌ر ئێك ژ وان، جوداهى دناڤبه‌را واندا هه‌یه‌.
سه‌باره‌ت چارچۆڤێ‌ ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ،‌ هه‌موو سینۆرێ‌ هه‌رێمێ‌ ژ گه‌ل و ئه‌رد و حوكمه‌تێ‌ ڤه‌دگریت و ده‌ربازی ده‌رڤه‌ی سینۆران نابیت. ‌لێ‌ ئاسایشا ئیراقێ‌ هه‌موو ئاخا كۆمارا ئیراقا فیدرال ژ ئاخ و ئه‌سمان و ده‌ریا و دگه‌ل هه‌رێما كوردستانێ‌ ڤه‌دگریت و ب ئه‌ڤێ‌ چه‌ندێ‌ دیار دبیت ئاسایشا ئیراقێ‌ به‌رفره‌هتره‌ و بازنه‌یێ‌ وێ ‌ژ بازنه‌یێ‌ ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ‌ مه‌زنتره.
ژلایێ‌ ئاستێ‌ پاراستنا پێدڤی بۆ ئێمناهیێ‌، حوكمه‌تا هه‌رێمێ‌ یا تایبه‌تمه‌نده‌ بۆ پاراستنا ئاسایشا هه‌رێمێ‌ و ماف هه‌یه‌ ده‌زگه‌هێن له‌شكری و ئه‌منی، بۆ به‌رسینگرتنا هه‌ر گه‌ف و مه‌ترسییه‌كا نافخۆ یان ده‌ره‌كی بیت، دروستبكه‌ت. ‌لێ‌ پاراستنا ئاسایشا ئیراقێ‌ ژ تایبه‌تمه‌ندیا حوكمه‌تا ئیراقا فیدراله‌ و بۆ هه‌یه‌ هێزا چه‌كدار بۆ پاراستنا سینۆرێ‌ ده‌وله‌تا ئیراقێ‌ دروستبكه‌ت. ب ئه‌ڤێ‌ چه‌ندێ‌ دیار دبیت ئاسایشا هه‌رێمێ‌ دو ئاست ‌بۆ به‌رگریێ‌ د ئاستێ‌ هه‌رێمێ‌ و د ئاستێ‌ حوكمه‌تا فیدرالی هه‌نه، ژبه‌ركو هه‌رێم پارچه‌یه‌كه‌ ژ ئیراقێ‌.
سه‌باره‌ت گه‌فێن لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێمێ‌، ب شێوه‌كێ‌ ئۆتۆماتیكی لسه‌ر ئاسایشا ئیراقێ‌ بگشتی گه‌فن، ‌لێ‌ مه‌رج نینه‌ هه‌ر گه‌فه‌كا لسه‌ر ئاسایشا ئیراقێ‌، لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ‌ گه‌ف بیت و گرێدای جۆرێ‌ گه‌فێ‌ و به‌رژه‌وه‌ند ئارمانجه.‌ بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ئارمانج ژ گه‌فكرنێ‌ گوهۆڕینا سیسته‌مێ‌ فیدرالی یان ژناڤبرنا هێزا ئابووری بیت، ئه‌ڤه‌ لسه‌ر ئاسایشا ئیراقێ‌ وهه‌رێمێ‌ پێكڤه‌ گه‌فه و پشتی ئالۆزی د په‌یوه‌ندیێن هه‌ولێر و به‌غدا په‌یدابووین، حوكمه‌تا ئیراقێ‌ بوویه‌ ژێده‌رێ مه‌ترسییێ‌ لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێمێ‌.
د ئه‌نجامدا دیار دبیت كو په‌یوه‌ندییا ئاسایشا هه‌رێمێ‌ دگه‌ل ئاسایشا ئیراقێ‌ گرێدانه‌كا گرێبه‌ست و هه‌ڤكارییا لێكگوهۆڕه‌ و لسه‌ر بنیاتێ‌ د‌ستۆرێ‌ بۆ پاراستنا به‌رژوه‌ند و ئاسایشا هه‌ڤوه‌لاتیێن ئیراقی، دوور ژ جوداهیێن ئاینی، نه‌ته‌وه‌ی، ره‌گه‌زی، تایفی و… هتد، هاتیه‌ دانان.
ئه‌و ده‌مێن ئیراق دبیته‌ گه‌ف ومه‌ترسی لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ‌:
– ده‌مێ‌ سیسته‌‌مێ‌ فیدرالی یێ‌ ده‌ستهه‌لاتداریا ئیراقێ‌ دكه‌ڤیته‌ د مه‌ترسیێ‌ دا و بزاڤ بۆ گوهۆڕینا وێ ب سیسته‌‌مه‌كێ‌ دی یێ‌ ره‌ها هه‌بن، چ ئه‌ڤ گه‌فه‌ ژ ناڤخۆیا ئیراقێ‌ یان ژ هێزه‌كا ده‌ره‌كی بیت .
– ده‌مێ‌ حوكمه‌تێن ئیراقا فیدرال سه‌رپێچییا به‌ندێن د‌ستۆری كر و خه‌مساری د جێبه‌جێكرنێدا كر یان ده‌ستهه‌لاتا هه‌رێمێ‌ كێمكر یان سینۆرێن كارگێری و سیاسی یێن حوكمه‌تا هه‌رێمێ‌ به‌ر ته‌نگكرن یان داهاتییێ‌ دارایێ‌ هه‌رێمێ‌ ژ بودجه‌ و مووچه‌ی ب نیازه‌كا خراب بڕی، ئه‌ڤه‌ لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێمێ‌ گه‌فه‌كا دروست و راسته‌وخۆیه‌.
– هه‌بوونا ئالۆزیان د په‌یوه‌ندیێن هه‌ولێر و به‌غدا دا وه‌ك (ده‌ڤه‌رێن كوردستانی یێن ده‌رڤه‌ی هه‌رێما كوردستانێ‌/ به‌ندا 140 ژ د‌ستۆری، كێشه‌یا پێشمه‌رگه‌ی، بودجه‌یا هه‌رێمێ‌، یاسایا پپترۆل و گاز و سامانێن سرۆشتی، كركووك و … هتد، رۆژ بۆ رۆژێ‌ به‌ره‌ڤ زێده‌بوونێ‌ نه‌)، حوكمه‌تا ئیراقێ‌ دكه‌ته‌ ژێده‌رێ مه‌ترسیێ‌ لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێمێ، ژبه‌ركو تا نوكه‌ مێشكێ‌ پڕانییا سه‌ركرده‌یێن ئیراقێ،‌ سیسته‌‌مێ‌ فیدرالی لسه‌ر ئێكرێزییا ئیراقێ‌ ب مه‌ترسی دزانن، زێدباری ڤیانا وان بۆ حوكمڕانیا (مركزی) كو هه‌موو ده‌ستهه‌لات و بڕیار ل به‌غدا ده‌ركه‌ڤن وهزركرن د چارسه‌رییا ‌ڤان ئالۆزیادا ب ئاسن وئاگری بزانن.
– هاتنا هژماره‌كا ئێك جار زێده‌ ژ په‌نابه‌ران ئه‌وێن ژ ئه‌نجامێ‌ سه‌روبه‌رێ‌ نه‌ ئارام ژ میسل و ناڤه‌راستا ئیراقێ‌ به‌ره‌ڤ هه‌رێمێ‌ هاتین كو‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژلایێ‌ ئابووری و سیاسی و چڤاكی ‌لسه‌ر ره‌وشا ژیانێ‌ ل هه‌رێمێ‌ مه‌ترسیه. زێده‌باری بارێ‌ ئه‌منی كو ب هاتنا ‌وان رێژه‌یا تاوانێ‌ به‌ره‌ڤ زێده‌بوونێ یه‌ و كه‌سێن داخوازكری ژلایێ‌ دادگه‌ها ڤه‌ دگه‌لدانه‌ و لبن په‌ردێن جودا خۆ ڤه‌دشێرن. هه‌روه‌سا كه‌سێن سه‌ر ب گرۆپێن تیرۆرستی و لایه‌نگرێن ‌وان دناڤدا هه‌نه‌ و لسه‌ر ئاسایشا هه‌رێمێ ‌مه‌ترسینه‌.
– لاوازییا حوكمه‌تا فیدرال و هه‌بوونا گه‌نده‌لییا كارگێری و دارایی د ناڤ داموده‌زگه‌هێن میری و ره‌فتاركرن لسه‌ر بنیاتێ‌ ره‌گه‌زپه‌رێسی و نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی دوور ژ هه‌ڤوه‌لاتیبوونێ‌ ژلایێ‌ حوكمه‌تێ‌ ڤه‌، و دووركرنا پێكهاته‌كێ‌ دیاركری ژ پروسێسا سیاسی ل ئیراقێ، بووینه‌ ئه‌گه‌ر بۆ په‌یدابوونا توندره‌ویێ‌ و گرۆپێن تیرۆرستی یین دوور ژ هه‌موو بها و ره‌وشتێن مرۆڤایه‌تیێ‌ كاردكه‌ن، بووینه‌ مه‌ترسی لسه‌ر ئاسایشا ئیراقێ‌ وهه‌رێمێ،‌ تایبه‌ت پشتی رووبه‌ره‌كێ‌ مه‌زن ژ ئاخا ئیراقێ‌ كونترۆل كری و ده‌وله‌تا خۆ لسه‌ر ئاڤاكری و به‌رنامه‌ دارێشتین و بزاڤ بۆ هێرشكرنێ‌ لسه‌ر هه‌رێمێ‌ ب مه‌ره‌ما ژ ناڤبرنا ‌ڤێ‌ ئه‌زموونا ده‌مۆكراتی كرین.
– هه‌بوونا میلیشیاتێن له‌شكری لبن په‌رده‌ و ناڤێن جودا جودا ژ ده‌رڤه‌ی كونترۆلا حوكمه‌تا فیدرال (وه‌زاره‌تا به‌ره‌ڤانیێ‌) و لدووڤ به‌رنامه‌ و پلانێن تایبه‌ت ب لایه‌نێ‌ وی یێ‌ سیاسی یان ده‌وله‌ته‌كا هه‌رێمایه‌تی بۆ بجهئینانا ئارمانجێن ده‌ستنیشانكری كاردكه‌ن و ل پڕانییا ده‌ڤه‌ران ئه‌ڤ میلیشیاته‌ ده‌ستهه‌لاتدارن و هه‌موو بڕیار د ده‌ستێ‌ ‌وان دانه.
– هه‌لوه‌ستێن حوكمه‌تا ئیراقا فیدرال به‌رانبه‌ر كێشه‌ و ئالۆزیێن نافخۆ یێن ده‌وله‌تێن جیران‌ (هه‌رێمایه‌تی) تایبه‌ت تركیا وئیران وه‌ك كێشا ملله‌تێ‌ كورد و گرفتێن تائفی، زێده‌باری بابه‌تێن هه‌ڤپشك وه‌ك سینۆر و ئاڤ و ره‌هند و به‌رژه‌وه‌ندێن ئابووری و سیاسی و ئێمناهی و … هتد، ئه‌ڤ هه‌لوه‌سته‌ بشێوه‌ك ژ شێوه‌یان ‌ لسه‌ر ئێمناهییا هه‌رێما كوردستانێ‌ مه‌ترسینه و بێ‌ گومان دی مه‌ترسیێن دی هه‌بن. ‌لێ‌ ئه‌ڤێن هاتینه‌ دیاركرن د گشتی نه ‌و ل ئاینده‌یدا دێ‌ گه‌فێن دی په‌یدا كه‌ن. ئه‌ڤجا پێدڤییه‌ سه‌ركردایه‌تییا سیاسییا كوردستانێ‌ ژیرانه‌ ره‌فتارێ‌ بكه‌ت وهه‌لوه‌ستان وه‌ربگریت.
*ماسته‌ر ب یاسا نێڤده‌وله‌تی

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای