كاریگه‌ریێن ململانه‌یا سوننه‌ و شیعه‌یان لسه‌ر ده‌ڤه‌رێ‌

وار – دهوك :

نیڤا ئێكێ‌ ژ چه‌رخێ‌ بیستێ‌، ململانه‌یا ئه‌ره‌ب و ئیسرائیلێ‌، گرژی و نه‌ئارامی بسه‌ر رۆژهه‌لاتا ناڤیندا ئینابوون، لێ‌ ل ده‌ستپێكا چه‌رخێ‌ بیست و ئێكێ‌، ئه‌ڤ ململانه‌یه‌ پاشڤه‌چوو ل همبه‌ر هنده‌ك پرس و كێشه‌ و ململانه‌یێن دیتر كو پێرابوویێن وان كاریگه‌ری و ناكۆكی دگه‌ل ئێكدو هه‌بوون، له‌و رۆژهه‌لاتا ناڤین ئالۆزتر و خرابتر لێكر.

ململانه‌ و كێشه‌یا شه‌رێ‌ نه‌راوه‌ستایی د ناڤبه‌را سوننه‌ و شیعه‌یاندا كو بێگومان ره‌هه‌ندێن سیاسی و ئایینی هه‌نه‌، هه‌روه‌ها ململانه‌یا نه‌ته‌وه‌یی و نه‌ژادپه‌رستی كو دگه‌ل سه‌رهلدانا به‌هارا كوردی و ده‌ركه‌فتنا حوكمه‌تا هه‌رێمێ‌ و بهێزبوونا بزاڤا كوردی ل تركیێ‌ و سووریێ‌، سه‌رئه‌نجام ململانه‌یا دیتر یا پێكهاتییه‌ ژ ململانه‌یا ئه‌ره‌ب – ئه‌ره‌ب.

ل سالا 2003 وه‌ختێ ژناڤبرنا ده‌ستهه‌لاتا به‌عس و سه‌دامی، شیعه‌ بۆ جارا ئێكێ‌ پشتی سه‌دان سالا بوونه‌ ده‌ستهه‌لاتدار د وه‌لاته‌كێ‌ ئه‌ره‌بیدا كو ئه‌ڤ یه‌كه‌ ژی دهێته‌ هژمارتن دووه‌مین سه‌ركه‌فتنا شیعه‌یان د رۆژهه‌لاتا ناڤیندا، دده‌مه‌كیدا ل سه‌ده‌یا شازدێ‌ ئیرانێ‌ مه‌زهه‌بێ‌ شیعی كره‌ ئایینه‌كێ‌ فه‌رمی یێ‌ وه‌لاتی. ئێكه‌م شه‌رێ‌ سوننه‌ و شیعه‌یان دناڤا ئێك ده‌وله‌تدا، یێ‌ تایبه‌ته‌ ب وه‌لاتێن ئیراق و سووریا و لوبنانێ ڤه‌، یێ‌ دووێ‌ ململانه‌یا سوننه‌ و شیعه‌یان دناڤا ده‌وله‌تاندا كو بێگومان هه‌ردوویان كاریگه‌ری هه‌یه‌ لسه‌ر وه‌لاتێن رۆژهه‌لاتا ناڤین. ئێكه‌م ململانه‌ و شه‌ر ئه‌وه‌ كو ده‌هـ ساله‌ تاكو نهۆ د ئیراقێدا روودده‌ت پاش وێ‌ یه‌كێ‌ پشتی سه‌دان سالێن ده‌ستهه‌لاتداریێ‌ و ژێ‌ هاتییه‌ ستاندن كو هه‌موو هه‌ولان دده‌ن ڕێ‌ ل شیعه‌یان بگرن و ده‌ستهه‌لاتێ‌ ژێ‌ وه‌ربگرن، لێ‌ ل به‌حرێنێ‌ به‌روڤاژی شیعه‌یان حه‌ز هه‌یه‌ كێشه‌ و ئاشۆپان بۆ ده‌ستهه‌لاتا سوننه‌یان دروست بكه‌ن كو بتنێ‌ پێش ره‌وشێن به‌هارا ئه‌ره‌بی ژی د نیگه‌رانی و شله‌ژانیێدا دژیان.

ململانه‌یا سوننه‌ و شیعه‌یان لسه‌ر ئاستێ‌ ده‌وله‌تان، براستی ڤان ململانه‌یان گوهۆرینێن مه‌زن د نه‌خشه‌یێ‌ جیوستراتیجیدا دروستكرینه‌، سعودیێ‌ و هنده‌ك وه‌لاتێن دیترێن ئه‌ره‌بێن سوننه‌، حوكمه‌تا شیعی د ئیراقێدا ب ره‌وا نزانن، هاریكارییا گرۆپێن سوننه‌یێن رادیكال دكه‌ن دژی ده‌ستهه‌لاتدارییا به‌غدایێ، دیسان سعودیه‌ و قه‌ته‌ر هه‌ڤپه‌یمانن دژی رژێما سووریێ‌ و هاریكارییا ئۆپۆزسیۆنا سوننه‌یێن سووری و میلیشیاتێن ئیسلامی دكه‌ن، بتنێ‌ تركیا ژی كو تاكو سالا 2003 هه‌ڤپه‌یمانا سه‌ره‌كییا ئیراقێ‌ بوو، نهۆ دژی به‌غدایێ هاریكارییا سوننه‌یان دكه‌ت، د هه‌مبه‌ر ژیدا ئیران و ئیراق و سووریا و حزبوللاهـ هه‌ڤپه‌یمانه‌كا نه‌چاڤه‌رێكری په‌یره‌و كریه‌ كو ل پێشی ده‌هـ سالان چو كه‌سه‌كی باوه‌ر نه‌دكر ئه‌ڤ كاره‌ بهێته‌ په‌یره‌وكرن. ده‌رئه‌نجام، ده‌وله‌تێن ئه‌ره‌بى و ئیسلامی ل رۆژهه‌لاتا ناڤین، نه‌ لسه‌ر بنه‌مایێ‌ نه‌ته‌وه‌یی، به‌لكو مه‌زهه‌بى و دینى پارڤه‌بوون، ئه‌ڤه‌ ژی لاوازبوونا وان پره‌نسیپ و قه‌واره‌یێن سیاسییه‌ كو ڤێ‌ ده‌ڤه‌رێدا ب ده‌وله‌تا نه‌ته‌وه‌یى ناسیاربوون، چونكه‌ پێشی سالا 2003 ئیراقێ‌ ئاراسته‌یا وه‌لاتێن ئه‌ره‌بێن سوننه‌ ب كووراتییا ستراتیژییا خوه‌ دزانی، لێ‌ نهۆ قیبله‌یا وێ‌ بوویه‌ ئیران و سووریا، هه‌ر ب ڤی شێوه‌یی به‌شه‌كه‌ ژ ئاراسته‌یا ئیرانێ‌. بێگومان ململانه‌یێن ناڤخوه‌یێن ئیسلامییان هاریكاربوون بۆ كێمكرنا ململانه‌یا ئه‌ره‌ب و ئیسرائیلێ‌، ژماره‌یێن وانژی باشترین به‌لگه‌نه‌، ژمارا كوشتیێن شه‌رێ‌ ناڤخوه‌یێ‌ ل سووریێ‌ ژ سالا 2011 تاكو 2014 نێزیكی 150 هزار قوربانی بووینه‌ كو ئه‌ڤه‌ ژی 15 جاران مه‌زنتره‌ ل ژمارا قوربانیێن سووریێ‌ ل هه‌موو شه‌رێن دژی ئیسرائیلێ‌ ل ده‌مێ‌ 60 سالێن بۆری، لێ‌ كڤانێ‌ شیعه‌یان جوره‌كێ‌ دییه‌ ژ ئێرشێ‌ بۆ سه‌ر ئیسرائیلێ‌، د سه‌رده‌مه‌كیدا كو ململانه‌یێن سوننه‌ و شیعه‌یان كێشه‌یا ئه‌ره‌ب و ئیسرائیلێ ڤه‌شارتییه‌، یان ئیسرائیل كێمتر دناڤدایه‌ ب به‌راورد دگه‌ل وان ململانه‌ و شه‌رێن به‌رفره‌هێن دناڤا سوننه‌ و شیعه‌یاندا. بهه‌ر حال، هێشتا ئاشتییه‌كا سار یان هه‌ڤپه‌یمانییه‌كا ئارام د ناڤبه‌را ئیسرائیل و هه‌ر ئێك ژ میسر و ئوردون دا هه‌یه‌.
دیاربوون و پێشڤه‌چوونا پرسا كوردی، و ململانه‌یا د ناڤبه‌را ئه‌ره‌بان بخوه‌دا، گه‌له‌ك گوهۆرینێن جودا ل رۆژهه‌لاتا ناڤین دروستكرینه‌. د ئاراسته‌یێن نێڤده‌وله‌تیدا هه‌ر هه‌موو وه‌لاتێن سوننه‌ و شیعی ل رۆژهه‌لاتا ناڤین بێگومان حه‌ز هه‌نه‌ كورد هه‌ڤپه‌یمانێن وان بن، یان د هه‌ولا وێ‌ یه‌كێدانه‌ بكه‌نه‌ باخچه‌یه‌ك ژ پشتا خوه‌. د ئیراقێدا ده‌ستهه‌لاتا شیعی حه‌ز هه‌یه‌ كوردان پاشگوهـ بكه‌ن و د ره‌وشا نه‌هه‌ڤپه‌یمان و نه‌دژمندا بهێلیت، ده‌ستهه‌لاتا نووری ئه‌لمالكی و جه‌ماعه‌تێن وی، ل سالا بۆرى ب وی شێوه‌یی سه‌ره‌ده‌ری دگه‌ل كوردان كریه‌ كو ل ده‌مێ‌ پێویستی ب كوردان هه‌بیت بۆ ده‌نگدانێ‌ ب ده‌ستهه‌لاتا ده‌وله‌تا قانوونێ‌، دێ‌ كه‌نه‌ هه‌ڤپه‌یمان، لێ‌ ده‌مێ‌ داخوازیێن كوردان په‌نایێ‌ دبه‌ن بۆ نه‌یاریێ‌ و دژایه‌تیێ‌ و هزرا چو ئاسته‌نگان ناكه‌ن هه‌مبه‌ر كوردان، تا وی رادده‌یی ئێرشێن سه‌ربازی و بڕینا بودجه‌یێ‌ هه‌رێمێ‌ و مووچه‌یێ‌ خه‌لكی. سوننه‌یێن ئیراقێ‌ ژی د ئاراسته‌یێن به‌روڤاژیدا، واته‌ دژی شیعه‌یان هه‌مان ره‌وش و سیاسه‌ت هه‌مبه‌ر كوردان هه‌یه‌، واته‌ هه‌رده‌مێ‌ پێویستی ب كوردان هه‌بیت، سه‌ره‌ده‌رییا هه‌ڤپه‌یمانا دگه‌ل كریه‌ و ئه‌و ده‌مێ‌ كوردان پێویستی ب وان هه‌بیت ڤه‌دگه‌رنه‌ڤه‌ بۆ سیاسه‌تا سه‌دان سالێن بۆری یێن دژمناتی و پشتگوهخستنێ‌. د ڤێ‌ ره‌وشا نهۆدا، پێویسته‌ كورد دو پرسان بكه‌نه‌ پرسێن ناڤه‌ندی:
ئێكه‌م/ هه‌ولدان بۆ دارشتنا سیاسه‌تا ناڤه‌ندی همبه‌ری به‌غدایێ‌ ب سوننه‌ و شیعه‌ڤه‌ لسه‌ر بنه‌مایێ‌ پرسێن ناڤه‌ندیێن گه‌لێ‌ كورد، توخیب، ئابووری، پێشمه‌رگه‌، یاسا.
دوو/ دروستكرنا ئه‌نجومه‌نه‌كێ‌ كوردیێ‌ تایبه‌ت دگه‌ل به‌غدایێ‌.
ل تركیا و سووریێ‌ ژی ده‌ستهه‌لاتێن نهۆ و ئۆپۆزسیۆنێن وان ب هه‌مان شێوه‌یێ‌ ئیراقێ‌ سه‌ره‌ده‌ریێ‌ دگه‌ل گه‌لێ‌ كورد دكه‌ن، واته‌ هه‌ردو ئاراسته‌یێن سوننه‌ و شیعه‌ ل وان وه‌لاتان وه‌كو دۆست یان هه‌ڤپه‌یمان سه‌ره‌ده‌ریێ‌ دگه‌ل كوردان دكه‌ن، به‌لكو وه‌كو كارته‌كا فشارێ‌ همبه‌ری نه‌یارێن خوه‌ بكاردئینن. د ڤێ‌ ره‌وشێدا كورد لسه‌ر ئاستێ‌ هه‌ر ئێك ژ ڤان وه‌لاتان و لسه‌ر ئاستێ‌ نێڤده‌وله‌تی ژی سه‌باره‌ت كێشه‌ و ململانه‌ و شه‌رێ‌ سوننه‌ و شیعه‌یاندا، ژ ڤان هه‌رسێ‌ هه‌لبژارتنان چو دی لبه‌ر ده‌ستی نینه‌: ئێكه‌م/ هه‌ولدان بۆ ژیانێ‌ و پێكئینانا كونگره‌یێ‌ نه‌ته‌وه‌یێ‌ كوردی و رێككه‌فتن لسه‌ر بریارێن ناڤه‌ندی بۆ پشته‌ڤانیكرنێ‌ دناڤا پارچه‌یێن دیدا و هێزێن سیاسی و سه‌ربازیێن كوردی پێش هه‌ر تشته‌كی، پاشان دیاركرنا رێیا چاره‌كرنا هه‌ر پارچه‌یه‌كێ‌ و ره‌وشه‌كا سیاسی لدووڤ هه‌لومه‌رجێن نهۆ و سه‌ده‌مێن داهاتوویه‌كێ‌ نێزیك. دوو/ دابه‌شكرنا ئه‌ركان (توزیع الادوار) دناڤا ده‌وله‌تان و وان هێزێن كوردیێن نێزیكی وان، واته‌ برێڤه‌برنا ململانه‌یێن دناڤا ده‌وله‌تاندا لسه‌ر ئاستێ‌ كوردی پێدڤییه‌ ب شێوه‌یه‌كی بیت كو د به‌رژه‌وه‌ندییا گه‌لێ‌ كورددا بیت. سێ‌/ كورد بریارێ‌ بده‌ت ب بوونا كۆنگره‌یێ‌ نه‌ته‌وه‌یی یان نه‌بوونێ‌، ب چو شێوه‌یه‌كی نه‌بیته‌ به‌شه‌ك ژ كێشه‌ و شه‌رێ‌ دناڤا سوننه‌ و شیعه‌یاندا، ئه‌ڤه‌ ژی بتنێ‌ بو وێ یه‌كێ‌ دێ‌ بیت كو سیاسه‌تا گشتییا كوردان، كوردی بیت نه‌ك ئیراقی و ئیرانی و تركی و سووری بیت.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای