فیلۆسۆفىیا دامانێ و یا شه‌تره‌نجانێ

فیلۆسۆفىیا دامانێ و یا شه‌تره‌نجانێ

ب.: وارڤان
شه‌تره‌نجانێ
شه‌تره‌نج یان سه‌ترنجانێ، یاریه‌كا جیهانىیه‌، ژ 16 به‌ركان، مۆركان یان پارچه‌یان بۆ هه‌ر یاریكه‌ره‌كى، پێكهاتىیه‌: شاهه‌ك و وه‌زیره‌ك، دو فیل و دو هه‌سپ، دو كه‌لهه‌ یان ره‌خ و هه‌شت نه‌فه‌ر یان سه‌رباز.
هه‌ر ئێك ژ ئه‌ڤان پارچه‌یێن له‌شكه‌رى، جۆره‌كێ لڤینێ هه‌یه‌، و سه‌ربازێ دگه‌هته‌ دامێ (پشت دژمنى)، دشێت ببته‌ هه‌رتشت ژبلى شاهى، چونكى ب نه‌مانا شاهى، یارى خلاس دبت. چونكى مژارا مه‌، یارىیا شه‌ترنجانێ نینه‌، دێ چاڤگێڕانه‌كا سڤك ل مێژوویا وێ كه‌م، داكو ببته‌ بناغه‌یه‌ك بۆ جوداهىیا وێ ژ دامانێ و فیلۆسۆفىیا لسه‌ر هاتینه‌ ئاڤاكرن.
ژێده‌ر وه‌سا دیار دكه‌ن كو ئه‌ڤ یارىیه‌ ڤه‌دگه‌ڕته‌ په‌یڤا سانسكریتى چاتۆره‌نگه‌ Chaturanga (چارله‌پ یان چارپارچه‌، ژ؛ چاتۆر: چار، و ئه‌نگه‌: له‌پ، گه‌هـ) كو هه‌رچار پارچه‌یێن له‌شكه‌رى، وه‌كو د مهابهاراتا دا هاتى، دیار دكه‌ت: سوارێن فیلان، سوارێن ئه‌ره‌بانه‌یان، سوارێن هه‌سپان و په‌یاده‌.
شه‌تره‌نج، ل وه‌ختێ نۆشێروانێ ساسانى ژ هندستانێ هاتىیه‌ ئیرانێ و دگه‌ل ده‌ستهه‌لاتا ئه‌ره‌بان ل رۆژهه‌لاتا ناڤین و ئه‌فریكا، شه‌تره‌نج ژى به‌لاڤه‌بوو، تاكو گه‌هشتىیه‌ ئۆرۆپا و نهۆ یاریه‌كا جیهانىیه‌.
ل ناڤ كوردان، ناڤدارترین دیمه‌ن و به‌لگه‌یێ هه‌بوونا شه‌تره‌نجانێ، ڤه‌دگه‌ڕته‌ مه‌موزینا خانى و دیمه‌نێ یاریكرنێ ل ناڤبه‌را میرێ جزیرێ و مه‌مۆى، و رۆلێ به‌كۆى و دۆڕاندنا بوویه‌ ئه‌گه‌رێ تراجیدیا مه‌موزینێ. وه‌كى دى، ل ناڤ خه‌لكى، پتر یارىیێن وه‌كو دامانێ و سێبه‌ركێ و شه‌شبه‌ركێ.. به‌لاڤه‌بوون.
چونكى شه‌تره‌نجانێ، ژ هندستانێ ل جیهانێ به‌لاڤه‌بوویه‌، باشتره‌ هنده‌كێ لێ راوه‌ستین و ب چاڤێ وان مه‌یدانا شه‌تره‌نجانێ ببینین. دا ژ ناڤێن به‌ركان ده‌ست پێ بكه‌ین. ناڤێن به‌ركان ب سانسكریتى هۆسانن:
راجا: شاهـ.
مه‌نترى: وه‌زیر. هه‌روه‌سا دبێژنێ سه‌ناپاتى: سه‌رله‌شكه‌ر. ئانكو كه‌سێ دووه‌م، یان وه‌زیره‌ یان سه‌رله‌شكه‌ره‌.
راتا: ئه‌ره‌بانه‌. هه‌روه‌سا دبێژنێ شاكاتا، كو رۆلێ ره‌خ یان كه‌لهه‌یێ دگێڕت. چونكى بنه‌كۆكا په‌یڤا ره‌خ/ روخ (ناڤێ بالنده‌یه‌كێ مه‌زنه‌ دشێت كه‌ركه‌دانى هه‌لگرت) دیار نینه‌، گه‌له‌ك ژێده‌ر هزر دكه‌ن ژ راته‌ په‌یدابوویه‌.
گاجا: فیل. هه‌روه‌سا دبێژنێ هه‌ستین.
ئه‌شڤا: هه‌سپ. هه‌روه‌سا ئه‌شوا و ئه‌سڤا ژى دهێنه‌ گۆتن.
په‌داتى یان باته‌: په‌یاده‌ یان سه‌رباز. هه‌روه‌سا دبێژنێ سه‌ینیك (جه‌نگاوه‌ر).
هۆسا، ده‌پێ شه‌تره‌نجانێ كو ژ 64 خانه‌یان پێكدهێت و دو یاریكه‌ر شه‌ڕى ب ئه‌ڤان هه‌ر شه‌ش جۆر پارچه‌یێن له‌شكه‌رى دكه‌ن، شه‌ڕى دكه‌ن. ل به‌رهه‌نگارىیێ، ئه‌وێ بشێت شاهێ یێ دى بكوژت، سه‌ر دكه‌ڤت. ب گۆتنه‌كا دى، یارى لدۆر شكه‌ستن یان سه‌ركه‌ڤتن یان وه‌كهه‌ڤىیا ئێك ژ دو شاهان دزڤڕت، و هه‌ر یاریكه‌ره‌ك رۆلێ شاهێ خوه‌ دگێڕت.
ب ئه‌ڤێ دیتنێ، شه‌تره‌نج یارىیا ده‌وله‌تێن دێرینه‌، ده‌وله‌تێن لسه‌ر ده‌ستهه‌لاتا شاهه‌كێ ده‌وله‌تدار ئاڤادبوون. بۆ پاراستنا خوه‌ و ده‌وله‌تا خوه‌. هه‌ر شاهه‌كى، راوێژكار (وه‌زیر) و جه‌نگاوه‌رێن هه‌سپ-سوار و په‌یاده‌ و فیل-سوار (فیلدار) ل دۆر خوه‌ كۆم دكرن، و خوه‌ ل كه‌لهه‌یان ئاسێ دكرن.
هۆسا، هه‌ر نیڤه‌كا ده‌پێ شه‌تره‌نجانێ ده‌وله‌ته‌كه‌، ژ؛ شاهه‌كى و وه‌زیره‌كى یان شاژنه‌كێ یان سه‌رله‌شكه‌ره‌كى، و له‌شكه‌رى و كه‌لهه‌یان، پێكهاتىیه‌. له‌شكه‌ر ژى سێ جۆرن؛ سوارێن هه‌سپان (دو) و یێن فیلان (دو) و په‌یاده‌ (هه‌شت). ژ هه‌بوونا سوارێن فیلان دگه‌ل یێن هه‌سپان وه‌كو پشكه‌كا سه‌ره‌كه‌ ژ له‌شكه‌رى، دیار دبت كو ئه‌ڤ یارىیه‌ ژ هندستانێ هاتىیه‌.. هه‌كه‌رچى، سوارێن فیلان وه‌كو جه‌نگاوه‌ر، ل ده‌وله‌تا ساسانى ژى هه‌بوون.
دامانێ
دامانێ یاریه‌كا كورده‌وارىیه‌، ده‌پێ وێ وه‌كو یێ شه‌تره‌نجانێیه‌؛ ژ 64 خانه‌یان (8X8) پێكهاتىیه‌ و 16 دو ده‌ست به‌ركێن وه‌كهه‌ڤ. به‌ركێن دامانێ، نه‌وه‌كو یێن شه‌تره‌نجانێ، هه‌مى ئێك ره‌نگن. ئانكو شاهـ و وه‌زیر و سوار و په‌یاده‌ و یێن دى نینن.. هه‌مى به‌ركن. لێ وه‌كو شه‌تره‌نجێ دو به‌رۆكێن شه‌ڕینه‌ و ئه‌وێ هه‌مى به‌ركێن یێ دى بكوژت (بخوت)، سه‌ردكه‌ڤت.
ئه‌ڤجا، دامانێ وه‌كو ره‌ڤده‌ یان هۆز یان كۆمه‌كا جه‌نگاوه‌رانه‌، چۆینه‌ جه‌نگا كۆمه‌كا دى. هه‌ر كۆما كه‌سێ ژ كۆما دى نه‌هێلت، سه‌ردكه‌ڤت.. چ به‌ركه‌ك بمینت یان پتر.
دامانێ و شه‌تره‌نجانێ، ل تشته‌كێ دى ژى وه‌كو ئێكن، كو نه‌دووره‌ به‌لگه‌ بت، بنه‌كۆكا شه‌تره‌نجانێ ژ جۆره‌كێ دامانێ وه‌راركربت، ئه‌و ژى (دام)ه‌. دام ئه‌و به‌ركه‌ یێ گه‌هشتىیه‌ پشت به‌ركێن هه‌ڤڕكى، ئانكو ئه‌و جه‌نگاوه‌رێ به‌رۆكا دژمنان بڕى و چۆیه‌ پشت.. ئه‌و جه‌نگاوه‌رێ بوویه‌ دام، دشێت بۆ هه‌رچار جهان و هندى خانه‌ بڤێن، بچت، نه‌وه‌كى به‌ركێ هێسایى كو به‌س بۆ پێش و ته‌نشتان و خانه‌یه‌كا ڤالا یان خانه‌یه‌كا ڤالا ل پشت به‌ركێ هه‌ڤڕك، بچت.
ژێده‌رێن به‌رده‌ست، په‌یڤا دام دگه‌هیننه‌ زمانێ فره‌نسى dame كو بۆ خاتوونێ یان كابانىیێ، دهێته‌ گۆتن. هه‌كه‌رچى، ئه‌و به‌ركێ دبته‌ دام (كو ژ شاهێ شه‌تره‌نجێ ژى بهێزتره‌) ژ ثةيظا فرةنسى بؤ خاتوون یان كابانى هات بت، جۆره‌كێ تڕانه‌ پێكرنێیه‌، ب گۆره‌ى هزرا وى سه‌رده‌مى (كو سه‌رده‌مێ مێرانىیێ و جه‌نگاوه‌رێن ناڤدار بوو). لێ چێ دبت، ئه‌ڤ ناڤه‌ ژ هندێ هات بت كو مێر جه‌نگا دروست ل مه‌یدانێ دكه‌ن، و ژن لسه‌ر ده‌په‌كى ناڤ مالێ دكه‌ن!
فیلۆسۆفى
هه‌ردو یارى، یارىیێن شه‌ڕینه‌. لێ ل شێوازێ شه‌ڕكرنێ ژێكجودانه‌. ل دامانێ هه‌مى به‌رك یان پارچه‌یێن یاریكرنێ، ئێك ره‌نگ و ئێك ئاست و ئێك لڤین هه‌یه‌.. ژبلى به‌ركێ دبته‌ دام. ل شه‌تره‌نجێ، مه‌یدانا جه‌نگێ جودایه‌ و له‌شكه‌ره‌كێ پیشه‌كار پلانێ دادڕێژت و شه‌ڕى دكه‌ت.
ل دامانێ، جه‌نگاوه‌ر هه‌مى وه‌كهه‌ڤن. هه‌مى ژ وه‌كهه‌ڤى یێ ده‌ستپێدكه‌ن، و هه‌ر به‌ركه‌كى ده‌لیڤه‌ هه‌یه‌ ببته‌ دام و هینگێ، دشێت هه‌مى لڤینان بكه‌ت. ئانكو دامانێ یارىیا بلندبوونێیه‌ ژ كۆمه‌كا كه‌سێن وه‌كهه‌ڤ و ئێك ئاست، به‌ره‌ڤ سه‌روه‌رى و مه‌زنبوونێ: به‌رك دبته‌ دام.
ل شه‌تره‌نجانێ، كه‌س یان جه‌نگاوه‌ر لسه‌ر جۆران دابه‌شكرینه‌ و هه‌مى ئێكودو دپارێزن داكو هه‌مى پێكڤه‌ شاهى بپارێزن. هه‌روه‌سا په‌یاده‌ بزاڤێ دكه‌ن بگه‌هنه‌ دامێ داكو بشێن ببنه‌ تشته‌كێ دى (مه‌زنتر) و ئه‌ڤه‌ ل جه‌نگێن دێرین رووددا، كو جه‌نگاوه‌رێ زیره‌ك، پێشدكه‌فت. ل دامانێ هه‌مى هه‌ڤدو دپارێزن و بزاڤێ دكه‌ن ئێكى بكه‌نه‌ دام، دا دژمنى ژ پشتڤه‌ بشكێنت. لێ ئه‌وێ دبته‌ دام، ژبلى شیانێن لڤینێ و ناڤێ دام، چو ناڤێن دى ناستینت.. ئانكو نابته‌ وه‌زیر یان ره‌خ یان هه‌ر ناڤه‌كێ دى.
هۆسا، دامانێ یارىیا خه‌لكێ هێسایه‌، به‌ره‌ڤ ده‌ستهه‌لاتێ (نه‌فه‌ر ببته‌ دام: شاهـ یان خاتوون؟) و شه‌تره‌نجانێ، یارىیا ده‌وله‌تێیه‌ بۆ پاراستنا سه‌نته‌رێ هێزێ كو (شاهـ)ه‌.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای