فاكته‌رێن شه‌رمكرنێ و ره‌نگڤه‌دانا وێ لسه‌ر ژیانا مرۆڤى

فاكته‌رێن شه‌رمكرنێ و ره‌نگڤه‌دانا وێ لسه‌ر ژیانا مرۆڤى

وار – دهۆک :

ديارده‌یه‌كا ده‌روونییا جڤاكییه‌، هه‌سته‌كێ ئاساییه‌ ب پله‌یا چه‌ندانى و چاوانیێ لده‌ف هه‌ر تاكه‌كى هه‌یه‌. لگۆره‌ى گۆرانكاریێن جڤاكى، گوهۆڕین بسه‌ر دا دهێت.
بۆچى ئه‌م شه‌رم دكه‌ين؟
ده‌روونناس وه‌سا دبینن: شه‌رمكرن ڤه‌دگه‌ڕیت بۆ قۆناغێن گه‌شه‌كرن د په‌روه‌رده‌یا خێزان و ناڤه‌ندێن خواندن و فاكته‌رێن ڕاگه‌هاندن و ژينگه‌ها جڤاكى دا و هنده‌ك جاران خانه‌یێن خوداپه‌رستیێ و…هتد.
په‌روه‌رده‌كرنا نه‌دروست د خێزانێ دا فاكته‌رێ هه‌ره‌ سه‌ره‌كیێ شه‌رمێیه‌؛ ده‌ما دایك یان باب نابیته‌ هه‌ڤالێ زاڕۆیێ خوه‌، یان زاڕۆیێ خوه‌ بێبه‌هر دكه‌ن ژ تێكه‌لبوونێ دگه‌ل زاڕۆیێن هه‌ڤژیێ وى. ده‌ما ڕێگری دروستدبیت لبه‌ر ده‌ربڕينێن زاڕۆى و تشتێن ڤه‌شارتى و نهێنى د دلێ زاڕۆى دا دمینن؛ د وى ده‌مى دا شه‌رم خوه‌ دئێخیته‌ د ناڤ ده‌روونێ زاڕۆى دا. هه‌كه‌ر چو زاڕۆیه‌ك ب شه‌رمینى ژدایك نابیت.
ناڤه‌ندێن خواندنێ: ئه‌ڤه‌ ژى فاكته‌ره‌كێ سه‌ره‌كییه‌ د گه‌شه‌كرنا شه‌رمینیێ دا. پێدڤییه‌ مامۆستا زوو هه‌ست ب ڤێ ئێكێ بكه‌ت و زاڕۆى ژ وى بارى ڤه‌گه‌ڕینته‌ڤه‌ بارودۆخێ ئاسایى و پشكداریێ ب وى بكه‌ت د وانه‌یان دا، و نه‌هێلیت ئه‌و ببیته‌ پێتڕانكێ كه‌سێن دى. ژبه‌ركو زاڕۆیه‌ك شه‌رم بكه‌ت، دێ چاوا فێربیت؟
فاكته‌رێن راگه‌هاندنێ: راگه‌هاندنێ كاریگه‌ریێن زێده‌ لسه‌ر شه‌رمێ هه‌نه‌، ب ئاوایه‌كى چه‌ند بشێن كار د لڤاندنا هه‌ستێ زاڕۆیان دا بكه‌ن؛ وه‌ ل زاڕۆى بكه‌ن د ده‌مێ ته‌ماشه‌كرنا به‌رنامه‌یه‌كى دا، زاڕۆ پترین ده‌مێ وان بۆ پێكه‌نینێ بیت، ژبه‌ركو كه‌نى فاكته‌ره‌ بۆ كێمكرنا شه‌رمێ.
پێدڤییه‌ بزاڤ بهێنه‌كرن كو زاڕۆى تێكه‌لى زاڕۆیێن هه‌ڤژى و هه‌ڤپۆلێن خوه‌ بیت، ژبه‌ركو زاڕۆ پتر د ناخێن ئێكدو دگه‌هن، وه‌كو وێ ئێكێ كو مه‌زنه‌ك د ناخێ زاڕۆیێ خوه‌ بگه‌هیت.
ئايا شه‌رم بۆ ده‌مییه‌؟ يان ژينگه‌هييه‌؟
ده‌روونناس وه‌سا دبینن كو شه‌رم ديارده‌يه‌كا ژينگه‌هييه،‌ ژ ڤێ ژینگه‌هێ مرۆڤ فێردبیت كو تێدا په‌روه‌رده‌ دبیت. هه‌روه‌سا وه‌سا دبینن چو كه‌سه‌ك ب شه‌رمینى ژدایك نابیت، به‌لكو هه‌موو كاریگه‌رییا ژینگه‌ها جڤاكییه‌ (خێزان، كۆلان، ناڤه‌ندێن خواندنێ و…هتد).
شه‌رمكرن بۆ ده‌مى نینه‌، هنده‌ك جاران چاڤلێكرن دهێته‌كرن، ئه‌ڤه‌ ژى دچیته‌ د خانه‌یا ژینگه‌هى دا و ژ ئالیێ فيسيۆلۆژى ڤه‌ ناهێته‌ وه‌رگرتن.
ئايا شه‌رم گرێیا ده‌روونییه‌، يان نه‌خوه‌شییا ده‌روونییه‌؟
شه‌رم گرێیا ده‌روونیيه‌؛ ده‌ستپێكا هه‌موو گرفتان، گرێ پێ دهێته‌ گۆتن گرێ، سه‌ره‌تای هه‌موو گرفتێك پێی ده‌وترێت، پشتى هینگێ ئه‌ڤ گرێیه‌ مه‌زن دبیت ژ ئه‌نجامێ زێده‌بوونا كۆمه‌كا كێشه‌ و گرفتان و به‌ره‌ڤ نه‌خوه‌شیێن ده‌روونى دچیت كو گه‌له‌ك جاران زیانێن وان ژ نه‌خوه‌شیێن له‌شى، زێده‌تر و ترسناكترن.
شه‌رم ب تمام د گه‌ل رێزگرتنێ جودایه‌:
كه‌سێ برێز شیانێن ده‌ربڕین و ئالۆگۆرییا گۆرانكارییان هه‌نه‌ ب سه‌ر ژیانێ دا؛ كه‌سه‌كه‌ كو دشێت پرسیاران بكه‌ت، داخوازا به‌رسڤێ بكه‌ت، داخوازێ مافێ خوه‌ بكه‌ت.
كه‌سێ‌ شه‌رمین ب تمامى به‌ره‌ڤاژى ڤێ ئێكێیه‌، گه‌له‌ك جاران بهایێن ژیانێ ژبه‌ر شه‌رمێ ژده‌ست دده‌ت، د ده‌مه‌كى دا لناڤ دلى ئازارا خوه‌ دده‌ت.
زيانێن شه‌رمێ :
ــ تووشبوون ب گه‌له‌ك كێشه‌یێن دى یێن ده‌روونى، ژ وان؛ دودلى، خه‌مۆكى، هه‌ستكرن ب كێماتیێ و گرێیا كێماسیێ و…هتد.
ــ فێرنه‌بوون و بزاڤ نه‌كرن بۆ فێبوونێ، (كه‌سه‌كێ ڤه‌قه‌تیاى ژ گۆرانكارییان).
ــ ترسین ژ پاشه‌ڕۆژێ.
بزاڤه‌ك بۆ كێمكرنا دیارده‌یا شه‌رمێ:
ــ بزاڤكرن بۆ تێكه‌لبوون و پشكداربوون ژ چالاكیێن جڤاكى دا.
ــ بزاڤكرن بۆ ده‌ربڕینا وان هه‌ستێن ڤه‌شارتیێن كو ته‌ نیگه‌ران دكه‌ن.
ــ باوه‌رى بخوه‌بوون.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای