شڕوڤه‌یه‌ک ژ بوکاریگه‌ڕی و ستراتیجیه‌تا ئه‌نجامێن هەلبژارتنێن شارەوانیێن تورکیا:

 

ئیسته‌مبوڵ ئه‌و باژارێ تاکو سالا ۱۹۳۰ێ ناڤێ وێ قونسته‌نتینه‌ بویه‌ هه‌می ده‌مه‌کێ مانا و ره‌مزا سه‌رکه‌فتنێ بویه‌ د سیاسه‌تا حکومرانیا تورکیێ هه‌م ژ لایێ دانیشتوانی، جیوپولیتیکی و ئابووری ڤه‌. ئیسته‌مبوول هەمی ده‌ما گرنگیه‌کا زور هه‌بوویه‌ وه‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ دەستپێدکەت هه‌ر ژ سالا ۳۳۰ێ تاکو ۳۹۵ێ زایینی کو ل وی ده‌می پایته‌ختێ ئیمپراتوریه‌تا ڕومانی بوییه‌ و سالا ۳۹۵ێ تاکو ۱۴۵۳ێ پایته‌ختێ ئیمپراتوریه‌تا بیزه‌نتی بوویه‌. تا وی ده‌می کو ئه‌ڤ باژێره‌ دکه‌ڤیته‌ به‌ر هێرشا عوسمانیا و ژ لایێ سولتان محه‌مه‌دێ فاتح هاته‌ فه‌تحکرن و هه‌ر ژبه‌ر وێ ئه‌گه‌رێ نازناڤێ فاتح لسه‌ر سولتان محه‌مه‌دی هاتیه‌دانان و هه‌رلسه‌ر وی ده‌می تاکو ڕوخانا ئیمپراتوریه‌تا عوسمانیا پایته‌خێ ڤێ ئیمپراتوریه‌تێ بوویه. ئه‌ڤ چه‌نده‌ بوویه‌ ئه‌گه‌رێ هندێ کو ئاڤه‌دانیه‌کا گه‌له‌کا مه‌زن بکه‌ڤیته‌ ڤی باژاری و پڕ بیت ژ ته‌لار و جهێن گه‌شتوگوزاری. هه‌روه‌سا لبه‌ر جهێ ستراتیژیێ ئیسته‌مبولێ کو دکه‌ڤیته‌ دناڤبه‌را هه‌ردوو کیشوه‌رێن ئاسیا و ئه‌وروپا بویه‌ پایته‌خه‌کێ ئابووری بو ناوچه‌یا روژهه‌لاتا ناڤه‌راست و تایبه‌تی بو کوماڕا تورکیایێ و دهه‌مانده‌مدا رێژه‌یا دانیشتوانیێ وێ کو نێزیکی ۱۵ ملیون که‌سانه‌ وه‌که‌ نیمچه‌ وه‌لاته‌ک دهێته‌ ته‌ماشه‌کرن. و ئه‌ڤ چه‌نده‌ پێگه‌هێ سیاسی و ئابوورێ ئیسته‌مبوڵێ دکه‌ته‌ سه‌رچاوه‌یێ ده‌سهه‌لاتێ ژبو سه‌رکه‌فتیێ هه‌لبژارتنان ل ڤی باژاری. ژ به‌ر ڤی ئه‌گه‌ری ل تورکیا دهێته‌ گوتن یێ ئیسته‌مبول بر وی هه‌می تورکیا بر، و ئه‌ڤ ئاخفتنه‌ ژ لایێ سه‌روک کوماڕێ نوکه‌ یێ تورکیا هاتبوو گوتن ل سالا ۱۹۹۴ێ کو وی ده‌می خو به‌ربژێر کربوو ژ بو پوستێ سه‌روکێ شاره‌داریا مه‌زنا باژارێ ئیسته‌مبولێ. نوکه‌ پشتی ۲۰ سالان بسه‌ر ڤێ گوتنا ئه‌ردوغانی رکابه‌رێ ئاکه‌په‌یێ ئه‌کره‌م ئیمام ئوغڵو ل هه‌لبژارتنێن ئیسته‌مبولێ بسه‌ رکه‌فت به‌س ئایا ئه‌ڤه‌ سه‌رکه‌فتن و بده‌ست ڤه‌ئینانا هه‌می تورکیایه‌ د وی ده‌می کو ئه‌ردوغان سه‌رکوماڕه‌؟ ئه‌ڤ چه‌نده‌ لسه‌ر لاپه‌ره‌یکێ دهێته‌ نڤیسین لێ به‌لێ د پراکتیکدا ئه‌ردوغان و ئاکه‌په‌ مه‌حاله‌ کورسیێ باژارێ ده‌سهه‌لاتا تورکیێ بده‌نه‌ ده‌ست جه‌هه‌پێ. سه‌ر ئیێشه‌یا ئه‌ردوغانی هه‌ر لڤێرێ ب داوی ناهێت به‌لکو سه‌رکه‌فتنا ئوپوزیسیونێ ل هه‌می باژارێن مه‌زن یێن تورکیا وه‌کی ئیسته‌مبوڵ، ئه‌نقه‌ره‌، ئیزمیر، ئانتالیا و ئادانا وه‌که‌ زه‌نگه‌کا مه‌ترسی ژ لایێ ئاکپارتی و سه‌روککوماڕێ وی وه‌لاتی دهێته‌ ته‌ماشه‌کرن. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ بو وێ کریزا ئابووریا کو به‌روکا تورکیایێ گرتی و بویه‌ ئه‌گه‌رێ داکه‌فتنا بهایێ لیرێ تورکی ئه‌ڤ چه‌نده‌ جیاواز دگه‌ل دڕبه‌یا سه‌ربازیا سالا ۲۰۱٦ێ کو پێگه‌هێ ئه‌ردوغانی بهێز کربوو هەر ‌چه‌نده‌ ببو ئه‌گه‌رێ گرتنا ده‌هان هزار که‌سان. ستراتیژیه‌تا هه‌ده‌پێ وه‌که‌ حزبه‌کا پڕوکورد و چه‌پ ل تورکیا لدژی سیاسه‌تا ئاکپارتیێ بسه‌ر که‌فت کو فوکوسا خو لسه‌ر ده‌نگدان بدژی ئاکپارتیێ ل باژارێن مه‌زن دابوو. به‌س ئایا ئه‌ڤه‌ سه‌رکه‌فتنه‌ک بو یان به‌س ده‌رکرنا کینه‌یه‌کێ بوویه‌ دژی ده‌سهه‌لاتا نوکه‌ یا حکومه‌تا ئاکپارتی و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی لایه‌کێ دیێ بابه‌تیه‌، چونکه‌ سه‌رکه‌فتنا جه‌هه‌پێ کو حزبا دامه‌زڕێنه‌رێ کوماڕا تورکیا ئاتاتورک چ تشتێ پوزیتیڤ بو کوردان هه‌یه‌ هێشتا جهێ گومانێیه‌. ل هه‌مانده‌مدا سه‌رکه‌فتنێن ئاکپارتیێ د زوربه‌یی باژارێن باکوورێ کوردستانێ دربه‌یه‌کا دیه‌ ژ بو هه‌ده‌په‌یێ چونکه‌ هه‌ده‌په‌ نه‌ک نه‌شیا ئه‌و شاره‌وانیێن به‌ری نها هه‌بووینه‌ بده‌ستڤه‌ بینیت به‌لکو ب ده‌هان شاره‌وانی ژ ده‌ست دان و نه‌شیا سه‌رکه‌فتنه‌کا کاریگه‌ڕ د ڤان هه‌لبژارتناندا بینیت. لڤێرێ سه‌رکه‌فتیێ سیاسه‌تێن دژه‌ کورد یێن ئاکپارتی و کینه‌ده‌رکرنا هه‌ده‌پێ به‌رامبه‌ر ئاکپارتی و ئه‌ردوغان به‌س جه‌هه‌په‌ بوویه‌ کو بهیچ شێوه‌یه‌کێ ده‌ستکه‌فته‌ک پوسیتیڤ بو کوردان و باکوورێ کوردستانێ نابیت. ئه‌ڤ هه‌لبژارتنه‌ زه‌نگه‌کا ئاگه‌هدارکرنێ بوویه‌ ژ بو ئه‌ردوغانی بو پێداچوونه‌وه‌یا پیاده‌کرنا سیاسه‌تا خو ب تایبه‌تی ل باژارێن مه‌زنێن تورکیا هه‌ر ژ ریفرومێن ئابووری و پیاده‌کڕنا سیاسه‌تا ئابووریا نه‌رم به‌رامبه‌ر کارسازێن بیانی ل تورکیا و ئاسانکاریا بو وه‌به‌رهێنانێن بیانی تاکو بشێت هاووسه‌نگیێ ڤه‌گه‌رینیته‌ڤه‌ د ئابووریا تورکیدا و بهایێ لێرێ تورکی به‌رامبه‌ر دوڵارێ بهێته‌ جێگیرکرن. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ بو وێ کو پێکهاته‌یا دامه‌زراوه‌ییا باژارێن مه‌زن یێن تورکیا گه‌له‌ک گرێدایی نینن ب سه‌ر ئێشه‌یا نه‌ته‌وه‌یی بو نمونه‌ ئالوزیێن کوردی-تورکی و هه‌روه‌سا سه‌رئێشه‌یا ئایینی دناڤبه‌را ئیسلامی-علمانی به‌لکو پێکهاته‌یه‌کا بنچینه‌یی یا ئابووری یا هه‌ی کو شاه ره‌گا هێلانا ده‌سهه‌لاتێیه‌ ل تورکیادا. ل هه‌مانده‌ما ل باکورێ کوردستانێ پێکهاته‌یه‌کا ۵۰-۵۰ی دهیێته‌په‌یره‌وکرن کو هه‌م بابه‌تێ نه‌ته‌وه‌یی و ئازادیا زمانی و هه‌م بابه‌تێ ئابووری گرنگیا خو یا هه‌ی و ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ کو دێ نها وێڤه‌ سیاسه‌تا ناوچه‌یی ل ته‌ڤایا تورکیێ هێته‌ په‌یره‌وکرن کو سه‌ڕێ ڕومێ دێ ئابووری بیت چونکه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌رده‌غان باوه‌ری ب پره‌نسیپێن دیموکراسیێ ناهێت لێ به‌لێ ئه‌و باش ئاگه‌هداره‌ کو بێ پشته‌ڤانیا زورینه‌یا کومه‌لگه‌ها کوردی-تورکی ل ته‌ڤایا تورکیا ئه‌رکه‌کێ ئه‌سته‌مه‌ بو پیاده‌کرنا وان پره‌نسیپێن ئه‌ردوغانی باوه‌ڕی پێ هه‌یی.

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی ماسته‌ر د زانستێن سیاسی: چه‌مکێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ و ئاسایێشا نیشتیمانی

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای