سوپایێ ئیراقێ د ناڤبەرا کودەتا و نەتەوایەتی و تائیفیەتیێ دا

سالح زاهێر زێباری

ئەڤ نەخشێ ئیراقا نوی وەک وەلات ھەمی ب دەستێ داگیرکەران ھاتیە کێشان، ل سالا ١٩٢٠ز شورەشا بیستێ سەرھلدا دژی ھێزێن برێتانیا ل ئیراقێ، ڤێ چەندێ برێتانیا پالدا بۆ ھندێ سوپایەکێ ژ کەڤنە ئەفسەر و سەربازێن ئوسمانی ئاڤا بکەت ل ئیراقێ بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن خۆ و ئەو دەسەلاتا بەرھەم دئینیت ل وەلاتەکێ کو ھەمی ئالیەکێ ڤە بۆ وان جھێ گرنگی پێدانێ بوو.

ل بەروارێ (٦- ١ – ١٩٢١) ئێکەمێن فەوجا سوپایێ ئیراقێ ل سەر دەستێ وەزیرێ بەرەڤانیێ یێ وی دەمی (جەعفەر العسکەری) ھاتە ئاڤاکرن ب ناڤێ فەوجا (ئیمام موسی الکازم)! ناڤکرنا ڤێ فەوجێ بناڤێ ئیمامەکێ شیعەیان وێ چەندێ دیاردکەت کو سۆپایەک بوویە ل سەر بنیاتێ مەزھەبیێ ھاتیە ئاڤاکرن، زۆر پێنەچوو و سوپایێ ئیراقێ بیە داردەستێ سەرکردێن وەلاتی تایبەتی پشتێ ئاڤاکرنا (مەملەکەتا ئیراقێ) ل ھەر سێ ویلایەتێن  بەغدا و بەسرا و مووسل ل سالا ١٩٢١ز کوردستانا باشور ژی وی دەمی پشکەک بوو ژ ویلایەتا مووسل یا سەر ب دەولەتا ئوسمانیا کەڤن و ئیراقا نوی ڤە،  کێشەیا مووسل ژی دیڤ بەرژەوەندیا بریتانیا ھاتە چارەسەر کرن ل سالا ١٩٢٥ز و کورد ھاتنە ژبیرکرن ژ ھەمی چارەسەریەکا پشتی شەرێ جیھانی یێ ئێکێ (١٩١٤ –  ١٩١٨ز)، ل سالا ١٩٣١ز سۆپایێ ئیراقێ دەست ب ئاڤاکرنا ھێزێن ئاسمانی کر و  ل سالا ١٩٣٧ ھێزێن دەریایی ئاڤاکرن، ھەروەسا بەردەوامی ب درێژاھییا ژیێ سوپایێ ئیراقێ کار ھاتییە کرن کو ھژمارا سەربازان بهێنە زێدەکرن بۆ پاراستنا دەسەلاتا سیاسیێن ئیراقێ، ل سالا ١٩٢١ ھەتا ١٩٦٣ پشکداری کرن د سوپایێ ئیراقێ دا ب رەنگەکێ خۆبەخشی و رەزامەندیا تاکێ ئیراقی بوویە، بەلێ ل سالا (١٩٦٣ –  ٢٠٠٣) پشکداری کرن د سوپای دا بوویە ب زۆری (تجنید الزامی).

سوپایێ ئیراقێ پشتی بھێزکەفتی و ئەو بیروباوەرێن ھاتیە ئاڤاکرن نەیێن سوپایەکێ نیشتیمانی و مروڤایەتی بوویە، ژبەر ڤێ ئێکێ ھەر ژ زوویی نیەت و مەرەمێن سوپایی و سەرکردێن وێ دەرکەفت و دەست کر ب ھێرش کرنە سەر کوردستانێ ئەو ژی ل شەرێن دژی شێخ محمودێ حەفید و شورەش و بزاڤێن بارزان و شەرێن سالا ١٩٤٢ و ھەتا ١٩٤٥ دژی مەلا مستەفایێ بارزانی . ھەروەسا بەردەوام سوپایێ ئیراقێ پشکەک بوویە ژ بجهـ ئینانا سیاسەتێن جینوساید و شوڤینی و قەومیچیێن ئەرەبی، ل سەردەمێ شورەشا ئەیلولێ (١٩٦١ –  ١٩٧٥) سوپایێ ئیراقێ ب ھەمی شێوازەکێ و ب پشتگیریا ھەمی ئالیەکێ نافخۆی و دەرڤە کار بۆ ژ ناڤبرنا خەونا گەلێ کورد کر، ھەر ئەڤ سوپایە بوو کو ل سالا ١٩٦٩ ل ئەشکەفتا دەکان ب دەھان ژن و زارۆ سۆتن و بەری داعشێ ڤی سۆپای سەربرین و سۆتن ئینابوو گۆرەپانا شەری دا، سوپایێ ئیراقێ د سالێن ھەشتیان دا وەکی گورگەکێ برسی جارەکا دیتر کەفتە دەشت و دول و چیایێن کوردستانێ و ل سالا ١٩٨٣ دەست ب جینوسایدکرنا بارزانیان کر و د ئەنجام دا (٨٠٠٠) کەس بێسەر و شینکرن و ھەتا نھا ژی چارەنڤیسێ وان نەیێ دیارە، ھەروەسا ل سالێن (١٩٨٠ –  ١٩٨٨) ب ھزاران کوردێن فەیلی ھاتنە  جینوسایدکرن ل سەر دەستێ سوپایێ ئیراقێ، ل شوباتا ١٩٨٨ ھەتا ئەیلولا ھەمان سالا ب ھەشت قۆناغێن جودا جودا پتر ژ (١٨٢) ھزار کورد ھاتینە ئەنفالکرن ل سەر دەستێ سوپایێ ئیراقێ، ھەروەسا ل (١٦/ ٣/١٩٨٨) سوپایێ داگیرکەرێ ئیراقێ ب چەکێ کیمیایی ھێرشی سەر باژێرێ ھەلەبجە کر و د ئەنجام دا پتر ژ (٥٠٠٠) کەس ژ سڤیلێن بێ گونەهـ شەھید بوون، درندەییا سوپایێ ئیراقێ بەرامبەر کوردان چ سنورەک نەمایە نە بەزاند بیت و ل سالا١٩٩١ پشتی راپەرینێ جارەک دن ب وەحشیگەرانە ھێرشی سەر کوردستانێ کر و د ئەنجام دا (کوچا ملیۆنی) گەلێ کورد دیڤ دا ھات بەرەڤ سنورێن تورکیا و ئیرانێ، بەحس کرن ژ درندەییی و وەحشیەتا سوپایێ ئیراقێ دەھان پەرتووک پێ دڤێن ژ بەرکو سوپایەکە بنیاتێ وی نە یەکسانی و بیرتەسکی و قەومیچیەت و تائیفیەتی یە و ل شەر و کوشتن و جینوسایدێ زێدەتر نەگەھاندیە ئیراقێ ب گشتی و کوردستانێ ب تایبەتی.

سوپایێ ئیراقێ نە ب تنێ بۆ کوردان و ئیراقیان جھێ سەر ئێشیێ و ئاریشە و شەر و ناکوکیان بوویە، بەلکی د دەڤەرێ دا ژێدەرێ کێشەیان بوویە و چەندین شەرا دا پشکدار بوویە و چەندین شەر ژی دروستکرینە، ل سالا ١٩٤١ز سوپایێ ئیراقێ دژی ھێزێن برێتانی راوەستا و ئەنجام دا ئیراق دوبارە ھاتە داگیرکرن ژ ئالیێ برێتاینا داگیرکەر ڤە، ل ئالوزیێن د ناڤبەرا (ئەرەب و ئیسرائیلێ) ژی دا سوپایێ ئیراقێ رۆلەک بەرچاڤ ل وان شەران دا ھەبوویە وەکی شەرێن سالێن (١٩٤٨ و ١٩٦٧ و ١٩٧٣) سوپایێ ئیراقێ ب رەنگەکێ چالاک ل بەریێ ئەرەبی دا شەرێ ئیسرائیلێ کر، ھەردەمێ سوپایی بیروباوەرێن مرۆڤایەتی و یەکسانی و وەلات پارێزی و نیشتیمانی نەبوون وی دەمی دێ بیتە داردەست ل دەستێن سەرکردێن سیاسی و حزبی و قەومیچی دا , سوپایێ ئیراقێ ل سالا (١٩٨٠ –  ١٩٨٨) درێژترین شەرێ سەدێ بیستێ ل گەل ئیرانێ کر کو تێدا ب ملیۆنان کوشتی و بریندار و بەرزەبوەی ھەبوەن، ھەروەسا ل سالا ١٩٩٠ سوپایێ ئیراقێ ب بریارەکا تاک ئالی و سەرکێشیەکا دیتر یا سەدامێ دکتاتۆر ھێرشی سەر کوێتێ کر و بۆ دەمەکێ داگیر کر و د ئەنجام دا ل سالا ١٩٩١ ( بابەلیسکا بیابانێ) ب سەرکرداتیا ئەمریکا ھاتە سەر سوپایێ ئیراقێ و پتر ژ (٨٠%) ژ شیانێن سوپایێ ئیراقێ ژ ناڤبرن، ئەو سوپایێ کو ل سالا ١٩٩٠ دیف رێزبەندیا جیھانی (چارەم) ھێزبوو د جیھانێ دا، پشتی ڤان شەران بووە برسیترین سوپا و ل سالا ٢٠٠٣ بو دەمێ کێمتر ژ 20 رۆژان خۆ ل بەر ھێرشا ئەمریکا و ھەڤپەیمانێن وێ نەگرت.

سوپایێ ئیراقێ نەبتنێ سوپایەکێ تائیفی و نەتەوەی ئەرەبی بوو بەلێ سوپایەک بوو ئێکەمین کودەتا ژی ل دەڤەرا روژھەلاتا ناڤین کری ئەو ژی ل سالا ١٩٣٦ز ژ ئالیێ سەرکردێ سوپایی (بەکر سدقی) و چەند جەنەرالەکێن دیتر یێن سوپای ل سەر حکومەتا یاسین ھاشمی، ھەروەسا ل سالا ١٩٥٨ عبدالکریم قاسم و ئەفسەرێن ئازادی خواز کودەتایەک ب سەر شاهـ فەیسەلێ دوویێ کر و د ئەنجام دا شاهـ و مالباتا وی ھەمی ھاتنە کوشتن، و سیستەمێ حوکمی ژ شاھاتی بۆ کۆماری گۆھری، دەسەلاتا نوی ژی گەلەک ڤەنەکێشا و د ئەنجام دا ل سالا ١٩٦٣عبدالسلام عارفی کودەتا ب سەر عبدالکریم قاسمی کر و بەعسی نیزیکی دەسەلاتێ کرن و ل سالا ١٩٦٨ ئەحمەد حەسەن بەکر ب کودەتایەکێ ل سەر عبدالرحمان عارفی ھاتە سەردەسەلاتێ و بەعسیان دەسەلات وەرگرت و  ل سالا ١٩٧٩ سەدام حسێن تکریتی کودەتا ب سەر بەکری کر و ب ئاگر و ئاسنی دەسەلات ل ئیراقێ کر ھەتا سالا ٢٠٠٣.

پشتی داگیرکرنا ئیراقێ ژ ئالییێ ئەمریکا و ھەڤپەیمانێن وێ ڤە ب بریارەکا پۆل برێمەرێ حاکمێ مەدەنی یێ ئیراقێ ل سالا ٢٠٠٣ سوپایێ ئیراقێ ب ھەمی پێکھاتێن وێ ڤە ھاتە ھەلوەشاندن و سەرژ نوی ھاتە ئاڤاکرن، بەلێ سوپایێ نوی ژی ھەر وەکی یێ بەرێ کو پشکداری کرن ب رازیبوونا کەسی تێدا بوویە، بوویە داردەست د دەستێ شیعەیێن ئیراقێ دا و تولە ژ سوننەیان ھاتە ڤەکرن و ل سالا ٢٠١٢ ئەڤ سوپایە بەرەڤ کوردستانێ ژی ھات و ل سالا ٢٠١٤ چەند فورقەیەک ل سوپایێ ئیراقێ ھەلوەشاندن و سێیەکا ئاخا ئیراقێ ھاتە داگیرکرن ب دەستێن تیرورستێن داعشێ، ب بریارا لێڤەگەرێ مەزنێ شیعەیان علی سیستانی فەتوایا پێکئینانا میلیشیاتێن حەشدا شەعبی ھاتە دەکرن و د ئەنجام دا سوپایەک ژ (١٢٠) ھزار کەسێن مەزھەبی دروست بوو و ئەوا داعشێ نەکری ب گەلێن ئیراقێ پێ کر، و ل سالا ٢٠١٧ پشتی ریفراندۆما سەربەخۆیێ حەشدا شەعبی و سوپایێ ئیراقێ دیرۆک دوبارە کرەڤە و ھێرشی سەر کوردستانێ کر و دەڤەرێن کوردستانێ داگیرکرن و جینوساید ب سەرێ کوردان ئینان.

سوپایێ ئیراقێ سوپایەک بوویە ژ کودەتا و شەرێن نافخوی و دەرڤە و بیروباوەرێن مەزھەبی و نەتەوایەتی، کورد قوربانێن دەستێ ڤی سوپایێ داگیرکەر بوویە، بەردەوام مەترسیا شەران ژ ڤی سوپایی دئێتە کرن ژ بەرکو ئەڤ سوپایە ل سەر بنیاتەک شاش ھاتییە ئاڤاکرن.

 

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای