سه‌نته‌رێن فێركرنێ‌ و ئازادی

د. نه‌سره‌ددین ئیبراهیم گولی* 

بابه‌تێ ئازادیێ‌ ئێكه‌ ژ وان لایه‌نێن كه‌ زانستێن سایكۆلۆژی و په‌روه‌رده‌یی و فێركرنێ‌ پویته‌ی پێ‌ دده‌ن و گه‌له‌ك جاران گه‌نگه‌شه‌ و ڤه‌كۆلێنێن زانستی لدۆر دهێنه‌ ئه‌نجامدان. دبیت گه‌له‌ك جاران مامۆستایێن ئاستێن جیاوازیێن خواندنێ‌، چى ل ئاستێن نزم وه‌كی قوتابخانه‌یێن سه‌ره‌تایى و ناڤنجی، چى ل ئاستێ‌ په‌یمانگه‌هـ و زانینگه‌هان، ڤێ‌ پرسیارێ‌ ژ خوه‌ بكه‌ن كه‌ ئایا پێدڤییه‌ قوتابیێن وان د ئازاد و سه‌ربه‌ست بن؟ ئایا چى ئاسته‌ك بۆ ڤێ‌ چه‌ندێ‌ و ئازادیێ‌ فه‌ر و پێدڤییه‌؟ سینۆرێن ئازادیێ‌ ل كیژ ئاستی ته‌واو دبن؟ گه‌له‌ك پرسیارێن ژ ڤی بابه‌تی، كه‌ دشێین بێژین ب خوه‌ یا بوویه‌ جۆره‌كێ‌ ئاریشه‌ و ئاسته‌نگێ‌ لبه‌ر مامۆستایان.

هه‌كه‌ر مه‌به‌ست ژ ئازادیێ‌ ئاسته‌كێ‌ دیاركری ژ سه‌ربخۆیێ‌ بیت كو د ڤی ئاستیدا نابیت زیان بگه‌هیته‌ ئازادی و سه‌ربخۆییا كه‌سانێن دیتر، ئه‌ڤه‌ ڤێ‌ راستیێ‌ دگه‌هینیت كو ئازادییا سینۆرداره‌ و پێدڤییه‌ ئازادییا قوتابیان ژی، وه‌كی یا هه‌ر كه‌سه‌ك دیتر، د چوارچۆڤه‌یه‌كێ‌ دیاریكریدا و سینۆردار بیت.

سایكۆلۆژیستێ‌ بناڤ و ده‌نگێ‌ رێبازا هیوومانیزمێ‌، ئابراهام ماسلۆی باوه‌رییا ب هندێ‌ هه‌ی كه‌ مرۆڤ ب سروشتێ‌ خوه‌ یێ‌ باشه‌، به‌لێ‌ دبیت ئه‌و مرۆڤێ‌ باش ژی بسه‌ردابچیت و تووشی خه‌له‌تییان ببیت، له‌و فه‌ره‌ كه‌ بهێته‌ ئاراسته‌ و ڕێنماییكرن.

ئاساییه‌ كه‌ ئازادییا كۆنترۆلنه‌كری نه‌ك ته‌نها زیانێ‌ دگه‌هینیته‌ رێككاری و ئارامییا سه‌نته‌رێن فێركرنێ‌ و قوتابی و مامۆستایان، به‌لكۆ خۆدێ‌ قوتابی ژی پێ‌ زیانمه‌ند دبیت. پێدڤییه‌ قوتابی فێری هندێ‌ ببیت و بزانیت كه‌ جیهانا ده‌رڤه‌ی وی سینۆرێن خوه‌ یێن هه‌ین و ژبلی وی كه‌سانێن دیتر ژی یێن هه‌ین كه‌ پشكدارن تێدا، و ئه‌و بتنێ‌ تێدا نینه‌ و دڤێت كه‌ ئه‌و پێداویستی و ئاراسته‌ و بها و بیروبۆچۆن و داخوازیێن خه‌لكێ دیتر ژی لبه‌رچاڤ بگریت.

هه‌ر كه‌سه‌كێ‌ دڤێت بگه‌هیته‌ ئاسته‌كێ‌ بدستڤه‌ئینانا خۆدی خوه‌ (self-actualization) و ئه‌ڤ ئێكه‌ ژ بلندترین ئاستێن پێداویستیێن هه‌ر مرۆڤه‌كی، و ئه‌ڤ پێدڤیاتییه‌ سه‌رناگریت و ناهێته‌ دابینكرن هه‌كه‌ر بهێت ره‌فتار و كریارێن كه‌سه‌كێ‌ دیتر ببیته‌ ئاسته‌نگ و له‌مپه‌ر لبه‌ر ده‌مێ‌ وێ‌. خێزان رۆله‌كێ‌ دیار دگێڕیت د ڤێ‌ چه‌ندێدا، ئه‌زموون نیشاندده‌ت كه‌ ئه‌و قوتابیێن دناڤ خێزان و مالباتێن خوه‌دا فێری ڕێككاری و ڕێزگرتن له‌ كه‌سانێن دیتر دبن، دناڤ قوتابخانه‌ و سه‌نته‌رێن په‌روه‌رده‌ییدا ژی پترتر ڤێ‌ چه‌ندێ‌ لبه‌رچاڤدگرن و گه‌له‌ك كێمتر ژ قوتابیێن دیتر ئاژاوه‌ و ئاریشه‌یان دروست دكه‌ن. به‌رۆڤاژی، قوتابیێن دیتر، پێدڤییه‌ سه‌ر ژ نوو ژ لایه‌نێ‌ مامۆستایانڤه‌ بهێته‌ ئاراسته‌كرن، و خه‌له‌تی و ره‌فتارێن وان بهێته‌ ڕاستكرن و هنده‌ك ره‌فتارێن دیتر بچنه‌ شوینا وان وه‌ك ڕێزگرتن ل كه‌ساتی و ئازادی و سه‌ربخۆییا خه‌لك و كه‌سێن دیتر، فێركرنا وان لسه‌ر بنه‌مایێ‌ هندێ‌ كه‌ ئازادییا وی نابیت ببیته‌ ئه‌گه‌رێ‌ تێكدانا ئازادییا خه‌لكانه‌ك دیتر. ب چاندنا تۆڤێ‌ یه‌كسانی و دادپه‌روه‌ریێ‌ و ئازادیه‌كا تۆخیبكری قوتابی دێ‌ ژ تێكه‌فتن د وان تاخمێن ڤه‌ناندینه‌ و ل ده‌لیڤه‌یێن گۆنجای دگه‌ڕهن داكو وان بۆ ناڤ تۆڕێن خوه‌ یێن ئه‌هریمه‌نی و پیس و بۆگه‌ن ڕابكێشن و بۆ مه‌ره‌مێن تیرۆریستی و خرابكرنێ‌ بكار بینن، قۆرتال كه‌تن. له‌و هه‌بوونا یاسایێن رێككاریێ‌ بۆ سینۆرداركرنا ئازادی و سه‌ربخۆییا قوتابیان باشه‌ بۆ كۆنترۆلكرنا وان. هه‌تا كۆ ژێده‌رێن زانستی ئاماژه‌ی ب هندێ‌ دده‌ن كه‌ ئازادییا قوتابیان د سینۆره‌كێ ده‌ستنیشانكریدا ده‌لیڤه‌یه‌كێ‌ باشه‌ بۆ فێربوونێ‌ و بده‌ستڤه‌ئینانا ئه‌نجام و به‌رهه‌مێن باش.
*بسپۆری پێداگۆگی و سایكۆلۆژیایێ‌/ زانـــینگـــه‌ها زاخۆ.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای