سـایكۆلۆژیایا نڤیسینێ‌

 

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی* :

دبیت لبه‌ر هنده‌ك كه‌سان كارێ‌ نڤیسینێ‌ كاره‌ك ساده‌ یانژی ئاڤڤه‌خوارنه‌ك بیت، دبیت ئه‌م هنده‌ك كه‌س بین ببینه‌ نڤیسه‌ر نه‌ك خوانده‌ڤان بین، ئانكو بێی خواندنا بابه‌ت و ژێده‌ران، ملێ‌ خوه‌ بده‌ینه‌ به‌ر و هه‌ر بنڤیسین. به‌لێ‌ د ڕاستیدا نڤیسین نه‌كاره‌ك ساده‌ و ساكار و هه‌وانته‌یه‌، لێ‌ پرۆسێسه‌ك ئالۆز و چه‌ند لایه‌نه‌. ئه‌ڤ پرۆسێسه‌ چه‌ندین پرۆسێسێن مێنتالی بخوه‌ڤه‌ دگریت، هه‌ر ژ ئاستێن نزمێن بیرهاتنێ‌ بگره‌ هه‌تا جبێبه‌جێكرن و پێكهینان و لێكدان و دابه‌شكرنێ‌ و هه‌تا ئالۆزترین ئاستێ‌ مێنتالی/ زانینی كو هه‌لسه‌نگاندن بیت، دگه‌لدا ژی پرۆسێسێن ویژدانی و بێگۆمان ژی ئاستێن بزاڤی/ لڤینی ژی تێدا پشكدارن.
لسه‌رئاستێ‌ ب ئه‌نجام گه‌هشتنێ‌ ژی، نڤیسه‌ر پێدڤی ب هندێیه‌ كو خوانده‌ڤانه‌كێ‌ چه‌له‌نگ بیت و بشێت پترین هه‌ژماره‌یا ژێده‌ر و بابه‌تا بخوینیت، داكو ژ ئالیێ‌ زانیارییانڤه‌، همبانا وی یا ته‌ژی بیت و به‌رده‌وام لسه‌ر زێده‌ بكه‌ت و عمبارا وی یا زانیارییان ژ هه‌موو جۆرێن بابه‌تانڤه‌ تژی بیت. بلا نڤیسه‌ر د خه‌ما هندێ‌ نه‌بیت ئه‌ڤ زانیارییه‌ دێ‌ هێنه‌ ژبیركرن یان تێكه‌لی ئێكدیتر بن. نه‌خێر، ئه‌ڤ هه‌موو زانیارییه‌ دێ‌ ده‌ست ب ده‌ستێ‌ ئێكده‌ن و هێدی هێدی دێ‌ وه‌ك هه‌ڤیره‌كێ‌ ده‌یناندی بۆ ترشكرنێ‌، ترش بیت. بابه‌ت دێ‌ هێن و چن و خوه‌ ده‌نه‌ دگه‌ل ئێك، ره‌ش بن و سپی بن، كۆم بن و جودابن.
به‌لكو مرۆڤ هزر بكه‌ت هنده‌ك یێن ژ بیرا مرۆڤی دچن، به‌لێ‌ ئه‌وا ڕاستی بیت وه‌سا نینه‌. ئه‌و زانیاریێن مرۆڤی هزركرین یێن به‌رزه‌بووین و هاتینه‌ ژبیركرن، ل وێ‌ پشكا مێنتالیته‌یا مرۆڤی، ئه‌وا فرۆیدێ‌ سایكۆلۆژیست ناڤێ‌ وێ‌ كرییه‌ نه‌ست یان نه‌خواستی (اللاشعور) دهێته‌ پاراستن و وه‌كی په‌لێن بن خوه‌لیێ‌ دهێنه‌ ڤه‌شارتن و نخامتن، هه‌تا ئه‌وده‌مێ‌ دۆرا وان دهێت. ئه‌و گاڤ ژی هنگێیه‌ كه‌ل كاودان و سه‌قایه‌كێ‌ ژ نه‌شكافی، هزرا نڤیسینی وه‌كی سروش و (ئیلهامه‌كێ‌) بۆ مرۆڤی دهێت. دبیت ئه‌ڤ گاڤه‌ نیڤه‌یا شه‌ڤه‌كا تاری و بارانی بیت، دبیت لناڤ دارستانه‌كێ‌ و زه‌ڤییه‌كێ‌ بیت، یانژی لناڤ ترومبێلێ‌ یان لسه‌ر رویباره‌كی یان ل مێهڤانییه‌كێ‌ یان هه‌ر جهه‌كێ‌ ئاسایی و یان نه‌ئاسایی یێ دیتر بیت.
گه‌له‌ك نڤیسه‌ر و هۆزانڤان و داهینه‌ران، د ڤان كاودانێن هۆسا ژ نه‌شكافیدا شاهكارێن مه‌زنێن ئه‌ده‌بى و زانستی و ته‌كنیكی یان هۆنه‌ری یێن مه‌زنێن داهیناینه‌ كو شارستانییه‌تا مرۆڤایه‌تیێ‌ هه‌تا هه‌تا دێ‌ قه‌رداری وان بیت. فه‌ره‌ نڤیسه‌ر ڤان ده‌لیڤه‌یان ژ كیس خوه‌ نه‌ده‌ت و ل هه‌رجهه‌كێ‌ هه‌بیت بزاڤێ‌ بكه‌ت ئه‌و بابه‌تێ‌ هۆسا ژ نیشكه‌كێڤه‌ بۆ هاتی بگریت و تۆمار بكه‌ت، چنكو ئه‌ڤه‌ ڕامانا هندێ‌ دده‌ت زانیاریێن وی، وه‌ك وی هه‌ڤیرێ‌ ترشكری یێ‌ ئاماده‌یه‌ بۆ هندێ‌ باشترین نان و باشترین هزر و به‌رهه‌م ژێ‌ دروست ببن.
*بسپۆرێ پێداگۆگی و سایكۆلۆژیایێ‌/ زانــینگـه‌ها زاخۆ

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای