ستراتیژیه‌تێن باڵا و دویرمه‌ودا، بناغه‌یا ده‌ستکه‌فتیێن جێگیر

ستراتیژیه‌تێن باڵا و دویرمه‌ودا، بناغه‌یا ده‌ستکه‌فتیێن جێگیر

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی*

ستراتیژیه‌تێن باڵا و دویرمه‌ودا، بناغه‌یا ده‌ستکه‌فتیێن جێگیر پشتی ژ دایکبوونا کابینه‌یا ۹ێ یا حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ ب سه‌رۆکاتییا به‌رێز مه‌سروور بارزانی و ئێکگرتنا هه‌رسێ هێزێن سه‌ره‌کی د گۆره‌پانا سیاسی دا کو پێکدهێن ژ پارتی، ئێکه‌تی و گۆران دگه‌ل پێکهاته‌یان، ده‌لیڤه‌یه‌کا نوو هاتییه‌ پێش بۆ ئاماده‌کرنا ستراتیژیه‌ته‌کا نوو، کو هه‌می سێکته‌رێن گرێدایی پێشڤه‌چوونان ڤه‌گریت و ببیته‌ چه‌تره‌ک و نیمچه‌ یاسایه‌ک بۆ دیارکرنا رێره‌وییا چاوانییا به‌ره‌ڤپێشبرنا هه‌رێما کوردستانێ کو نها پشتی ته‌مام بوونا شه‌رێ داعشێ و قۆناغه‌کا نوویه کو ئه‌و ژی قۆناغا فۆکوسا وەلاتی و پێشڤه‌برنا ناوچه‌یی د هه‌می بوارێن ستراتیژینه‌. ژ دایکبوونا کابینه‌یێن حکومه‌تێن نوو هه‌می ده‌ما دبیته‌ ده‌لیڤه‌یه‌کا باش بو راستڤه‌کرنا هه‌ر کێماسیه‌کا کو کابینه‌یا به‌ری وێ کربیت یان ژی بۆ به‌رده‌وامیدان و پێشڤه‌برنا سیاسه‌ت و ستراتیژیه‌تا کابینه‌یا به‌ری وێیه‌. جهێ گومانێ نینه‌ کو کابینه‌یا ۸ێ ژی بێ به‌هر نه‌بوویه‌ ژ کێم و کاسیان لێ به‌لێ ئه‌و ستراتیژیه‌تا کو به‌رێز نێچیرڤان بارزانی سه‌رۆکێ کابینه‌یا ۸ێ یا حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ شییا ب باشترین شێوه‌ و پلانێن سه‌رکه‌فتیانه‌ کوردستانێ ژ ئێک ژ هه‌ستیارتڕین ساتێن خۆ رزگار بکه‌ت، هه‌ر ژ هێرشێن ده‌ڕه‌کی و هه‌ر ژ ئابلووقه‌یێن دارایی و داخستنا سنۆڕان. به‌ره‌ڤ پێشڤه‌برنه‌کا مودێرن و ئاکتیڤ د بوارێ پێشڤه‌چوونا سیاسی دا، ڤیابیت بهێته‌ جێبه‌جیکرن د چوارچێوه‌یێ به‌ره‌ڤ پێشڤه‌برنا جڤاکی و پێویستییێن رۆژانه‌ یێن وەلاتییان، کو د ده‌ما باندۆرێن ده‌ره‌کی تووشی شۆکێن چاڤه‌رێنه‌کری نه‌بین.

ستراتیژیه‌تا دووربین دێ شێت ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دروستکرنا سه‌قامگیرییه‌کا باشتر، هه‌م ژ لایێ ئابووری هه‌م ژ لایێ وان تشتان کو باندۆره‌کا نه‌گه‌تیڤ ل سه‌ر ئاسایێشا نیشتیمانی دروستدکه‌ن. ئه‌ڤ ستراتیژییه‌ ڤیابیت ل سه‌ر خالێن گرێدایی ب باشکرنا سێکته‌رێ نیشته‌جیبوونێ ب کوالیتی و پێداویستێن وان، هه‌ولدان بۆ راکێشانا کۆمپانیایێن بیانی بۆ سه‌رمایه‌گوزاریێ د بوارێن ستراتیژی ب تایبه‌تی بوارێن نه‌فت و گاز، به‌رهه‌م ئینانا که‌هره‌بێ و هه‌روه‌سا ریفرۆمه‌کا بنه‌ره‌تی د که‌رتێ کشتوکالی دا بهێته‌کرن. ئه‌ڤ سێکته‌رێن ناڤهاتی دێ شێن بنه‌ ئه‌گه‌رێ زێده‌کرنا بودجه‌یا حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ و د هه‌مان ده‌م دا ئه‌و سێکته‌رن کو دشێن ببنه‌ بانکه‌ک ژ بۆ گه‌نجێن کورد کو د ڤان بوارێن ناڤهاتی دا کاربکه‌ن و پشکەک بن هه‌م ژ ده‌ستێ کاری د ناڤا بازاری دا و هه‌م دوور ببن ژ وێ نه‌بالانسا د سایکۆلۆژییا گه‌نجێ کورد دا دروستبوویی، د بێ کاری و ترسا ده‌ستڤه‌نه‌ئینانا کاری پشتی ده‌رچوونا ل زانینگه‌هان.

د ناڤا ڤێ ستراتیژییه‌تێدا گرنگیدانا ب خالێن گرێدایی ب پێشڤه‌برنا دیمۆگرافیێ، جیهانگیرییێ ئانکو (Globalization)، ژینگه‌هـ، وزه‌ و گرێدان و نێزیکبوونا جڤاکی یا فه‌ره‌. پێشڤه‌برنا دیمۆگرافیێ خوە ژوێ چه‌ندێ سه‌رچاوه‌ دگریت کو پێداویستییێن سه‌ره‌تایی یێن ژیانێ بهێنه‌ گارانتیکرن، تاکو خێزانا کورد د فکره‌کا ئاسوده ‌دا بیت و بشێت باوه‌رییێ ب هه‌بوونا کۆمه‌لگه‌هه‌کا ئارام بکه‌ت، بڤی شێوه‌یی ده‌ست ب پێکئینانا خێزانێ بکه‌ن و زارۆیان ئانکو نه‌وه‌یێ نوی پێشکه‌شی کۆمه‌لگه‌هێ بکه‌ن. کو ئه‌ڤ چه‌نده‌ گه‌له‌کا گرنکه‌ ژ بو پێشڤه‌برن و سه‌قامگیرییا هه‌ر وه‌لاته‌کێ کو رێژه‌یه‌یه‌کا ژدایکبوونا سه‌قامگیر هه‌بیت. جیهانگیری ئانکو گلوبالیزه‌یشن، ئه‌و چه‌نده‌یه‌ کو چو وه‌لاته‌ک یان کۆمه‌لگه‌هه‌ک نه‌شێت ژ باندوورێن وێ رزگار بیت، ئه‌ڤجا تێگه‌هشتنا جیهانگیرییێ و ئه‌و باندۆرا کو ل سه‌ر کۆمه‌لگه‌هی و پاشه‌رۆژێ هه‌یه‌ دڤیا بیت شرۆڤه‌یه‌کا نوو و خویندنه‌کا نوو بۆ بهێته ‌کرن. ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ کو وەلاتییێ کورد بشێت پتر خۆ دگه‌ل کاودانێن جیهانی بگۆنجینیت کو هه‌ر ژ په‌ره‌پێدانا ئینته‌رنێتی ئانکو  (Digitization)کو ئه‌ڤ په‌ره‌پێدانه‌ ئه‌ر ژ بۆ رازیکرنا کاروبارێن وەلاتییان و ئاسانکرنا مامه‌له‌یانە، ئانکو کێمکرنا بیرۆکراسییێ سه‌رچاوه‌ دگریت. د بوارێ ژینگه‌هی دا یا هه‌ڕه‌ گرنگ به‌رزکرنا ئاستێ زانیارییێ لده‌ڤ وەلاتییان وه‌ک ئه‌رکێ ژماره‌ ئێک دهێت، چونکه‌ زه‌ره‌رێن ژینگه‌هی زه‌ره‌ره‌کا گشتییه‌ و گرێدایی ب ژیانا هه‌می مرۆڤایه‌تییێ و زینده‌وه‌ران هه‌یه‌، هه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ بوویه‌ ئه‌گه‌رێ گرێدانا چه‌نده‌ها کۆر و سمیناران د ئاستێ جیهانی دا، کو بریار هه‌یه‌ تاکو سالێن ۲۰۳۰ێ بکار ئینانا پلاستیکی ل زۆربه‌یی وه‌لاتێن جیهانی بهێته‌ قه‌ده‌غه‌کرن. د ناڤا کوردستانێ دا ستراتیژیه‌تا ژینگه‌هی وه‌که‌ هاتییه‌ ئاماژه‌پێکرن به‌لاڤکرنا زانیاریانه‌ ل سه‌ر ده‌رهاوێشته‌یێن خراپ یێن پیسکرنا ژینگه‌هی و هه‌روه‌سا ده‌سڤالاکرنا رێڤه‌به‌ریێن ژینگه‌هێ بۆ چاڤدێریکرنه‌کا توند ل سه‌ر هه‌می وان کۆمپانییا و جهێن دبنه‌ ئه‌گه‌رێ پیسبوونا ژینگه‌هێ کو نوکه‌ وه‌که‌ پرسه‌کا د ئاستێ ئاسایێشا نیشتیمانی دا دهێته‌ ته‌ماشه‌کرن. سێکته‌رێ وزه‌ ئه‌و سێکته‌ر بوویه‌ کو زۆربه‌یی ره‌خنه‌یان کو تووشی ده‌سهه‌لاتا هه‌رێما کوردستانێ هاتییه‌ کرن، ئاراسته‌یی ڤی سێکته‌ری بوویه‌. وزه‌ ب تایبه‌تی که‌رتێ نه‌فتێ تاکه‌ داهاتێ هه‌رێما کوردستانێ بوویه‌ تاکو ئه‌ڤ سات و وه‌ختێن ئه‌م نها تێدا دژین، هه‌رچه‌نده‌ هه‌رێما کوردستانێ داهاتێ ناڤخوەیی ژی هه‌بوویه،‌ لێ به‌لێ ناهێته‌ هژمارتن وەکه‌ جێگره‌وه‌یه‌ک یان پشکەکا باش به‌روارد دگه‌ل داهاتێ نه‌فتێ. له‌وما سامانێن سروشتیێن هه‌رێما کوردستانێ، بڕبره‌یا پشتیا ئابووری یا هه‌رێمێ بوویه‌ و ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ریفرۆمه‌کا بنه‌ره‌تی د ڤی بواری دام،هه‌ر ژ شه‌فافبوون و دیارکرنا داهاتی ژ بۆ په‌یدابوونا متمانه‌یێ دناڤبه‌را وەلاتی و ده‌سهه‌لاتێ دا یا گرنگه‌، کو کابینه‌یا ۸ێ دگه‌ل کۆمپانیا دیلۆیت ئامارێن هه‌نارده‌کرنێ و داهاتێ وێ بۆ رایا گشتی به‌لاڤکرییه‌ کو ئه‌ڤه‌ ده‌ستپێکه‌کا باش بوویه‌. پێشنیازا دوویێ پێشنیاره‌کا وه‌کی پترودۆلاڕه‌ لێ به‌لێ نه‌ د هه‌مان مه‌به‌ستا پترودۆلاری، به‌لکو ب کارئینانا نێزیکه‌ی ٥%ێ ل داهاتێن سامانێن سروشتی د بوارێ کشتوکال و گه‌شتوگۆزاردا بهێته‌ بکارئینان، کو ئه‌ڤ هه‌ردو بوارێن ناڤهاتی دێ شێن تا راده‌یه‌کێ باش بالانسه‌کا هێزێ په‌یدا که‌ن د بالانسا ئابووری و بودجه‌یا حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ  دا، کو داکه‌فتنا بهایێ نه‌فتێ یێ سالێن ۲۰۱٥ێ وه‌که‌ زه‌نگه‌کا مه‌ترسیدار بهێته‌ ته‌ماشه‌کرن کو پشتبه‌ستن ب ئێک سه‌رچاوه‌یێ داهاتی دێ دوور بیت ژ ستراتیژیه‌ته‌کا ئابووریا سه‌رکه‌فتی. خالا دووماهیێ کو هه‌ژی کارکرنه‌کا بنه‌ره‌تیه‌ ئه‌و ژی بکارئینانا ستراتیژیه‌ته‌کا باش و کاریگه‌ر بو نه‌هێلانا به‌رکه‌فتنێن ناوچه‌یی بو نمونه‌ ناوچه‌یێن ژێر هه‌ژموونا فلانه‌ حزب هتد. ئه‌ڤ چوار سالیێن داویێ دویرکه‌فتنه‌کا به‌رچاڤ هه‌بوویه‌ دناڤبه‌را هاوولاتیێن چه‌ند ناوچه‌یه‌کێن جیاوازێن هه‌رێما کوردستانێ و ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌کی ب کار ئینانا ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ د به‌رژه‌وه‌ندیێن ته‌سکێن حزبی و به‌رچاڤ وه‌رنه‌گرتنا کاریگه‌ریێن وێ لسه‌ر سه‌قامگیریا کومه‌لایه‌تی کو راسته‌وخوو باندوور لسه‌ر ئاسایێشا نیشتیمانی هه‌بوویه‌ نه‌هاتیه‌کرن. هه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ تا راده‌یه‌کێ به‌شه‌ک بوویه‌ ژ ئه‌گه‌رێ ئێکنه‌گرتنا هێزێن پێشمه‌رگه‌یی چونکه‌ گه‌له‌ک هێزان خو ب سه‌ر ناوچه‌یه‌کا دیارکریا کوردستانێ دیتیه‌ یان سه‌ر ب که‌سایه‌تیه‌کێ دیارکریڤه‌ دیتیه‌، ئه‌ڤ چه‌نده‌ بوویه‌ ئه‌گه‌رێ هندێ کو ئینتیمایێ وان بو هه‌می به‌ش و ناوچه‌یێن ئاخا وه‌لاتی کێم ببیت و زێده‌تڕ بهێته‌ گرێدان ب وێ ناوچه‌یا تێدا نیشته‌جیه‌. هه‌بوونا ستراتیژیه‌ته‌کا میدیایی یا سه‌رتاسه‌ری کو هه‌م ببیته‌ گاره‌نتیه‌ک بو پێشڤه‌برنا کارێ میدیایی و ئازادیا روژنامه‌گه‌ری و هه‌م ببیته‌ ئه‌گه‌رێ نه‌هێلانێ کو هیچ که‌ناله‌کێ میدیایی نه‌بیته‌ ئه‌گه‌رێ تێکدانا سه‌قامگیریا کومه‌لایه‌تی و ببیته‌ مه‌ترسیه‌ک لسه‌ر ئاسایێشا نیشتیمانیا وه‌لاتی کو گرێدایی ب هه‌می تاکێن وه‌لاتی هه‌یه‌ نه‌ک بتنێ حزبه‌ک یان ناوچه‌یه‌کا دیارکری. سێکته‌رێ هه‌ڕه‌ سه‌ره‌کی و بناغه‌یا ده‌وله‌ته‌کا مودێرن سێکته‌ڕێ په‌روه‌ردێیه‌ کو ڤی سێکته‌ریی ژی پێویستیه‌کا هه‌ڕه‌ مه‌زن ب ریفرومه‌کا نویی هه‌یه‌. ئه‌ڤ ریفرومه‌ ڤیابیت بهێته‌ گونجاندن دگه‌ل واقعێ هه‌رێما کوردستانێ و ئاستێ ئابووری و توانایێن به‌رده‌ست، چونکه‌ هه‌ر به‌راورده‌ک دگه‌ل وه‌لاتێن جیهانی و کوپیکرنا ستراتیژیه‌تا وه‌لاته‌کێ دی د هه‌ر سێکته‌ره‌کێ بیت دشێت وه‌لاتی و چینێ قوتابیان توشی ئیفله‌نجێ بکه‌ت، چونکه‌ په‌یره‌وکرنا سیاسه‌تا زانستیا هه‌ڕ وه‌لاته‌کێ هاتیه‌ دارشتن لسه‌ر وان پێوه‌رێن گرێدایی ب ئاستێ هێزا ئابووریا حکومه‌تێ د سێکته‌رێ په‌روه‌ردێ، رێژا ماموستایان و هه‌روه‌سا ژماره‌یا قوتابخانه‌یان کو دگه‌ل ئاست و خواستێن نهادا ناگونجن و زوربه‌ی هه‌ڕه‌ زورا قوتابخانه‌یان رێژه‌یا قوتابیان د پولێدا دگه‌هیته‌ سه‌رڤه‌یی ٤٥ قوتابیان کو ئاستێ ستانداردێ جیهانی دناڤبه‌را ۲۰-۲٥ قوتابیانه‌. لڤێرێدا گرنگیا دروستکرنا قوتابخانه‌یێن نوی دهێته‌ به‌رچاڤ کو دگه‌ل ئاست و خاستێ که‌رتێ په‌روه‌ردێ نینه‌ ب تایبه‌تی ب وێ رێژه‌یا دروستکرنا یه‌که‌یێن نیشته‌جیبونێ دروستکرنا قوتابخانه‌یان نه‌هاتیه‌ به‌رچاڤ وه‌رگرن و بتنێ دروستکرنه‌کا رێژه‌یی بوویه‌. به‌ره‌ڤ پێشڤه‌برنا که‌رتێ په‌روه‌ردێ دێ شێت بیته‌ شاهره‌گا باشترکرنا که‌رتێ ته‌ندروستیێ هه‌ر ژ پێگه‌هاندنا نوژدارێن باش و هه‌م به‌رزکرنا ئاستێ زانستیێ هه‌می فه‌رمانبه‌رێن ته‌ندروستیێ کو ب شێوه‌یه‌کێ باشتر سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل نه‌خوشان بکه‌ن کو دشێت ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دووباره‌ په‌یداکرنا باوه‌ریێ د ناڤبه‌را هاوولاتی و که‌رتێ ته‌ندروستیێ کو گه‌له‌ک جاران نه‌بوونا باوه‌ریێ ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌کی بوویه‌ کو نه‌خوشێن هه‌رێما کوردستانێ قه‌ستا ده‌رڤه‌یی وه‌لات بکه‌ن و دویفرا فاکته‌رێ دی دهێت ئه‌و ژی نه‌بوونا ئامیرین پزشکی بووینه‌، لڤێرێ به‌رچاڤ روونیه‌ک هه‌یه‌ کو دارێشتن و په‌یره‌وکرنا هه‌ر ستراتیژیه‌ته‌کێ د هه‌ر که‌رته‌کێ کو گرێدایی ب کاروبارێن هاوولاتیان هه‌بیت ئێکه‌م خال ڤیابیت دروستکرنا پرده‌کا باوه‌ریێ بیت دناڤبه‌را ده‌سهه‌لات و هاوولاتیدا و ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ په‌یداکرنا پالپشتیا هاوولاتیان ژ لایێ ده‌سهه‌لاتێڤه‌ کو دێ باندووره‌کا پوسیتیڤ لسه‌ر زوربه‌یی بریار و پیاده‌کرنا سیاسه‌تا حکومی هه‌بیت. جهێ گومانێ نینه‌ کو به‌رێز مه‌سرور بارزانی سه‌روکێ کابینه‌یا نویا حکومه‌تا هه‌رێما کوردستانێ وه‌که‌ سه‌رکرده‌یه‌کێ خودان ئه‌زموون و کاریزما د په‌یره‌وکرنا سیاسه‌تیا ناڤخوویی و ده‌ره‌کی دێ شێت ده‌وره‌کێ هه‌ڕه‌ باڵا و سه‌رکه‌فتی گێریت هه‌ر د باشترکرنا پێشکه‌شکرنا خزمه‌تگوزاریان و هه‌ر د دارێشتنا ستراتیژیه‌تێن دویرمه‌ودا کو ببیته‌ بناغه‌یه‌ک بو جێبه‌جیکرنا قوناغێن خو گونجان دگه‌ل جیهانا نویی.
*پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی: ماسته‌ر د زانستێن سیاسی، چه‌مکێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ و ئاسایێشا نیشتیمانی.

 

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای