رێژەیا هەژاریێ ل ئیراقێ بۆ 30 %ێ بلند بوویه‌

رێژەیا هەژاریێ ل ئیراقێ بۆ 30 %ێ بلند بوویه‌

وار – دهۆک :

وەزارەتا پلاندانانا ئیراقێ ئاشكراكر، ژبه‌ر ئێریشێن داعشێ و داگیركرنا چه‌ند ده‌ڤه‌رێن ئیراقێ ژ بال وێ رێكخراوا تیرۆرست و هۆڤانه‌ ڤه‌، ریژه‌یا هه‌ژاریێ بلند بوویه‌.
عەبدولزەهرە هینداوی، ئاخڤتنكه‌رێ وەزارەتا پلاندانانا ئیراقێ، ب سازیێن مه‌دیایێ راگه‌هاند، ژبه‌ر بوویه‌رێن ڤێ دووماهیێ و داگیركرنا چه‌ند ده‌ڤه‌ره‌كێن ئیراقێ ژ بال رێكخراوا هۆڤانه‌یا داعشێ ڤه‌ و ئاواره‌بوونا 2 ملیۆن و 500 هزار وه‌لاتیێن ئاكنجیێن پارێزگه‌هێن باكوور و رۆژئاڤایا ئیراقێ، رێژه‌یا هه‌ژاریێ بۆ 30 %ێ بلند بوویه‌ڤه‌. ئه‌و ئێك ژى رۆنكرییه‌، ئه‌ڤ رێژه‌یه‌ د دووماهییا سالا 2014ێ دا هاتییه‌ دیاركرن، ئه‌ڤه‌ د ده‌مه‌كى دایه‌ د سالا 2013ێ دا رێژه‌یا هه‌ژاریێ ژ 19 %ێ پێكدهات.
به‌رى نوكه‌ رێكخراوا خوارن و چاندنا جیهانێ (فاو) كو سەر ب رێكخراوا نەتەوەیێن ئێكگرتى ڤه‌یه‌، ئه‌و ئێكه‌ راگه‌هاندبوو كو تێكرایا هه‌ژارییا ل 15 وه‌لاتێن ئه‌ره‌بى بلند بوویه‌ڤه‌ كو هه‌ژمارا وان ژ 33 ملیۆن كه‌سان زێده‌تره‌.
ئه‌رێ هه‌ژارى چییه‌؟
هه‌ژاری پێكدهێت ژ ره‌وشا بێبه‌هربوونا دراڤى و كێمییا شیانان د دابینكرنا پێدڤیێن سه‌ره‌كیێن ژیانێ دا. بارێ ساخله‌مى و فێربوون و جهێ ڤه‌حه‌واندنا ژیانێ، نه‌خوه‌شی و بێکاری و كێمییا ده‌لیڤه‌یان لبه‌ر تاكان، ئه‌ڤه‌ هه‌موو ب پیڤه‌رێن گرنگ بۆ ناساندنا هه‌ژاریێ دهێته‌ هه‌ژمارتن.
بانکا نێڤده‌وله‌تى ل سالا 1995ێ وه‌سا پێناسه‌یا هه‌ژاریێ د‌که‌ت کو پێكدهێت ژ كێمییا شیانێن كه‌س و خێزانان د دابینكرنا كێمترین ئاستێ گوزه‌رانێ د جڤاكى دا و د ده‌مه‌كێ دیاریكرى دا. ئانكو هه‌ژار ئه‌و که‌سه‌یه‌ کو شیانێن دابینكرنا پێدڤیێن سه‌ره‌كى و ده‌ستپێكى بۆ ژیانێ نینن.
ژ ئالییه‌كێ دیڤه‌ هه‌ر لسه‌ر ڤێ دیارده‌یا خه‌ته‌ر گه‌له‌ك ڤه‌كۆلین هاتینه‌كرن كو ژ بال به‌رنامه‌یێ گه‌شه‌پێدانا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى (یو ئێن دى پى) ڤه‌ هاتینه‌ سه‌رپه‌رشتیكرن و دخوازیت روویه‌كێ دى د ڤى بارى دا به‌رچاڤبكه‌ت:
هه‌ژاری برساتییه‌، نه‌بوونا جهـ و رێیێیه‌، نه‌خوه‌شی و نه‌بوونا شیانانه‌ د چاره‌سه‌ركرنێ دا، هه‌ژاری نه‌خوینده‌وارییه‌ و نه‌بوونا شیانانه‌ د چۆن بۆ خواندنێ، هه‌ژاری بێکارییه‌، ترسه‌ ژ پاشه‌ڕۆژێ، ژیان ل گۆره‌ى رۆژێیه‌، هه‌ژاری مرنا زاڕۆیانه‌، قوتكرنا ده‌نگێ پڕانییا ته‌خ و چینێن جڤاكییه‌ د دارێژتنا بڕیارێ دا.
رێیێن پیڤانه‌كرنا هه‌ژاریێ:
ئێكه‌م: دیارکرنا هێلا هه‌ژاریێ لسه‌ر بنیاتێ خه‌رجیێن خوارنێ.
دووه‌م: دیارکرنا هێلا هه‌ژاریێ لسه‌ر بنیاتێ پێدڤیێن نه‌خوارنێ. د كۆمكرنا وان هه‌موویان دا هێلا هه‌ژاریێ ده‌ردكه‌ڤیت. كه‌لوپه‌ل و تشتێن پێدڤیێن مرۆڤى دبنه‌ دو پشكه‌: پێدڤێن خوارنێ و نه‌خوارنێ.
پیڤانه‌كرنا قه‌باره‌یێ هه‌ژاریێ ب مانایا هه‌ژماركرنا رێژه‌یا وان كه‌سان دهێت كو دكه‌ڤنه‌ لژێر هێلا هه‌ژاریێ.
سه‌ده‌مێن سه‌رهلدانا هه‌ژاریێ:
ــ جه‌نگ و داگیرکه‌ری.
ــ روودانا کاره‌ساتێن سروشتی (له‌هى، ئه‌ردهه‌ژ، بلندبوونا پله‌یا گه‌رماتیێ، ره‌شه‌با و…هتد).
ــ پارڤه‌نه‌كرنا داهاتێ وه‌لاتى ب ئاوایه‌كێ وه‌كهه‌ڤ د ناڤ تاكێن جڤاكى دا ژ بال حوكمه‌تێ ڤه‌.
ــ نه‌بوونا سیسته‌مێ خوه‌جهـ و هه‌بوونا حزب و ده‌ستهه‌لاتێن دیکتاتۆر.
ــ سیسته‌مێ سه‌رمایه‌داریێ.
وه‌لاتێن هه‌ژارنشین لسه‌ر بنه‌مایێ كێمییا ڤان بوارێ خوارێ دهێته‌ پێڤانه‌كرن:
ــ په‌روه‌رده‌
ــ نه‌بوونا دادپه‌روه‌رییا جڤاكى
ــ چاڤدێرییا ساخله‌مییا (نه‌خوه‌شخانه‌یان)
ــ کێمییا ئاڤا بكێرهاتى
ــ خوارنێن ساخله‌م
ل گۆره‌ى کۆنفرانسه‌کێ تایبه‌ت ب هاریكاریكرنا وه‌لاتێن هه‌ژار كو به‌رى هه‌یامه‌كێ ل باژاڕێ سته‌مبولێ هاتبوو سازكرن و نوونه‌رێن زێده‌ترى هه‌شت هزار (وه‌لات، رێکخراو، کۆمپانیا و گرۆپان) به‌رهه‌ڤببوون و مه‌ره‌م ژێ ره‌خساندنا زه‌مینه‌یێ بوو بۆ وێ ئێكێ كو د وه‌لاتێن هه‌ژاران دا كارێن وه‌به‌رهێنانێ بهێنه‌كرن. رێکخه‌رێن وى كۆنفرانسى رێزبه‌ندییا 48 وه‌لاتێن هه‌ژارێن جیهانێ ده‌ستنیشانكربوو، كو 33 وه‌لات ژ وان ل كیشوه‌رێ ئه‌فریقا، 14 وه‌لات ل ئاسیا و وه‌لاتێ دى ل ئه‌مریكایه‌ كو (هایتى). ئه‌و دبێژن، ئاكنجیێن وه‌لاتێن هه‌ژار رێژه‌یا 13 %ێ یا ئاكنجیێن جیهانێ پێكدئینن، لێ ب تنێ 1 %ێ یا بازرگانییا جیهانێ پێكدئینن. دیسان هه‌ژارى ل ئه‌فریقایێ گه‌فان ل ژیانا 10 ملیۆن كه‌سان دكه‌ت. ژبه‌ركو ل باكوورێ ئه‌فریقایێ ب ده‌هان هزار زاڕۆیان نه‌چارن گه‌له‌ك هه‌فته‌یان رێیان بپیڤن تا ل كه‌مپێن په‌نابه‌رێن رێكخراوا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى ل وێ ده‌ڤه‌رێ و د ناڤ قه‌ره‌بالغا خه‌لكه‌كێ برسى دا، تشته‌ك بۆ خوارنێ ب دست وان بكه‌ڤیت. ڤان زاڕۆیێن ئه‌فریقى ژبه‌ر هشكه‌سالییا 60 سالێن بۆرى ل وان ده‌ڤه‌ران و گرانبوونا خوارنێ ب نه‌چارى مالێن خوه‌ بجههێلاینه‌.
نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتى ل زێده‌بوونا هه‌ژاریێ د جیهانێ دا گه‌له‌ك نیگه‌رانه‌، ژبه‌ركو د هه‌ر 6 چركه‌یان دا زاڕۆیه‌ك ژبه‌ر برساتیێ گیانێ خوه‌ ژده‌ستدده‌ت.
ئه‌ڤێن ل خوارێ چه‌ند پێزانینه‌كن لسه‌ر هه‌ژاریێ د جیهانێ دا:
ــ وه‌لاتێن (ئه‌فریقا، ئه‌سیوبیا، کنیا و نێجیریا) ب رێژه‌یا (61 % تا 80 %)ێ یا خه‌لكێ وان داهاتێ لژێر دۆلاره‌كى هه‌یه‌. د ئاسیا و هندستانێ دا ئه‌ڤ رێژه‌یه‌ ژ (41 % تا 60 %)ێ یه‌.
ــ ل ئه‌مریکا باشوور ب‌ رێژه‌یا (6 % تا 20 %)ێ داهاتێ رۆژانه‌یێ خه‌لكێ وێ لژێر دۆلاره‌كى دایه‌.
ــ ژ سه‌رجه‌مێ هه‌موو ئاكنجیێن لسه‌ر ئه‌ردى، زێده‌تر ژ 3 ملیار كه‌سان داهاتێ رۆژانه‌یێ وان كێمتره‌ ژ 2 دۆلاران، ملیاره‌كا مرۆڤان ژى كێمتر ژ دۆلاره‌كى بده‌ست وان دكه‌ڤیت.
ــ هه‌ژاری د جیهانێ دا ب ئاوایه‌كییه‌ كو 64 ملیۆن که‌سان چو جهه‌كێ ئاكنجیبوونێ نینه‌ و 270 ملیۆن که‌سان شیانێن بده‌ستڤه‌ئینانا ئاڤا ڤه‌خوارنێ یا پاقژ نینه‌ و 270 ملیۆن که‌س ژى ژ خزمه‌تگوزاریێن ساخله‌میێ بێبه‌هرن.
ــ د هه‌ر چار چركه‌یان دا ل جیهانێ، زاڕۆیه‌ك ژبه‌ر هه‌ژاریێ به‌رى ژیێ پێنج سالیێ گیانێ خوه‌ ژده‌ستدده‌ت كو سالانه‌ 29 هزار زاڕۆ د جیهانێ دا ژبه‌ر ڤێ ئێكێ گیانێ خوه‌ ژده‌ستدده‌ن.
ــ به‌ربلاڤبوونا هه‌ژاریێ فاكته‌ره‌كه‌ بۆ به‌ربلاڤبوونا له‌شفرۆشیێ و تاوان و گه‌له‌ك نه‌خوه‌شیێن كوژه‌ك.
ل گۆره‌ى ڤه‌كۆلینه‌كێ كو ڤه‌كۆله‌رێن سویسرا ل زانینگه‌ها زیورخ ئه‌نجامدایه‌، ده‌ركه‌ڤتییه‌ كو بێكارى ل پشت خوه‌كوشتنا 45 هزار كه‌سانه‌ ل 63 وه‌لاتێن جیهانێ د هه‌ر ساله‌كێ دا. ئه‌و ڤه‌كۆلینه‌ دیاردكه‌ت ژى، پشتى كریزا ئابوورییا جیهانێ ل سالا 2008ێ، حاله‌تێن خوه‌كوشتنێ زێده‌بووینه‌.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای