رۆماننڤیسێ سۆدانى امیر تاج السر : ئه‌ده‌بياتێ هێزا خوه‌ نه‌مايه‌، نڤيسكار نه‌ما ئێدى خوه‌دى ده‌ستهه‌لات، پشتى كو سياسه‌تمه‌داران هه‌موو بیاڤ داگيركرين

رۆماننڤیسێ سۆدانى امیر تاج السر  :  ئه‌ده‌بياتێ هێزا خوه‌ نه‌مايه‌، نڤيسكار نه‌ما ئێدى خوه‌دى ده‌ستهه‌لات، پشتى كو سياسه‌تمه‌داران هه‌موو بیاڤ داگيركرين

دیدار و کوردیکرن – خالد عەلی سلێڤانەیی :

ژبۆ نێزیکرنا بۆچوون و ھزرێن نڤیسکارێن عەرەب و دیدەیێن وان دەربارەیی ئەدەب و کەتوار و چەندین کێشەیێن رۆژھەلاتا ناڤین، زێدەباری دیتنا وان دەربارەیی ئەدەب و نڤیسکارێن کورد، دیدارا مە یا ئەڤێ جارێ دگەل نڤیسکار و رۆماننڤيسێ سودانى، “ئه‌مير تاج ئه‌لسر”ە، خودانێ به‌رهه‌مه‌ك مه‌زن ژ رۆمانان كو هاتينه‌ وه‌رگێران بۆ زمانێن زيندى وه‌كو فه‌ره‌نسى، ئه‌نگليزى، ئيتالى و پۆله‌ندى.
وار: كيژ ژ ئه‌ڤان هه‌ردو ژانرێن ئه‌ده‌بى (چيرۆك يان رۆمان)ێ، پتر شيان هه‌نه‌ جڤاكه‌ك نه‌خوانده‌ڤان به‌ره‌ڤ جڤاكه‌كێ خوانده‌ڤان ڤه‌ ببت؟
– رۆمانێ پتر ژ چيرۆكێ شيان هه‌نه‌، ژبه‌ركو رۆمان كاره‌ك گشتیيه‌ و جڤاكیتره‌، چيرۆك، ڤه‌گێڕان و كه‌سايه‌تيێن جودا جودا تێدا هه‌نه‌، هه‌روه‌سا ده‌زييه‌كێ د رۆمانێ دا هه‌ى،‌ مه‌ره‌قداريێ ژبۆ خوينه‌رى په‌يدا دكت، كو ل دووڤ بچت. ب ئه‌ڤى ره‌نگى رۆمان كاره‌كێ ئه‌كتيڤ دكت ژبۆ ڤه‌ديتنا خوانده‌ڤانێ خوه‌ و خوانده‌ڤانى ب خواندنا خوه‌ڤه‌ بگرێدت. لێ به‌لێ، چيرۆك دبت چيرۆكه‌ك بت يان چريسكه‌ك بت يان هه‌تا ڤه‌گێڕانه‌ك بت له‌ورا بالكێشييا وێ سنوورداره‌، هه‌روه‌سان خوانده‌ڤانێ نها زێده‌تر به‌ره‌ڤ خواندنا جيهانا رۆمانێ ڤه‌ دچت.
وار: ته‌ هه‌لبه‌ستا سترانكى نڤیسى پاشان رۆمان، چ د ئه‌ڤێ رێكا دناڤ ئه‌ڤان هه‌ردو ژانرێن ئه‌ده‌بى دا ته‌ ده‌رباز كرى، ڤه‌ديت؟ و ژبه‌ر چ ژ رێكا نڤیسينا هه‌لبه‌ستێ تو ڤارێ بوويى؟
– من د ژييه‌كێ بچووك دا، ده‌ست ب نڤیسينا هه‌لبه‌ستا سترانكى كر و به‌رده‌وامبووم هه‌تا گه‌هشتى مه‌ قووناغا خواندنا زانكۆيێ ل مسرێ، ل وێ ده‌رێ من ده‌ست ب خواندنا “هه‌لبه‌ست، ره‌خنه‌ و ره‌وانبێژى” يێ كر، هه‌روه‌سا من گه‌له‌ك گرنگى ب خواندنا كۆڤارێن هه‌لبه‌ستان ددان. وه‌كو “ابداع، قاهره‌، اقلام عراقيه‌” پاشى من هه‌لبه‌ستا په‌تى نڤیسى و مه‌زنه‌ نڤيسكارێن مسرى د چايخانان ڤه‌ من ديتن و دگه‌ل وان من به‌شدارى د ئێڤاریێن هه‌لبه‌ستێ دا كر، لێ ل سالا دوماهييێ ژ قووناغا زانكۆيێ من يه‌كه‌مين رۆمانا خوه‌ نڤیسى، ئه‌وا كو بۆ من ناڤه‌كێ باش په‌يداكرى. ناڤ و نيشانێ وێ ” كرمكول” بوو، من ل گه‌ل خوه‌ بر سۆدانێ و بۆ چه‌ندين سالان ڤه‌قه‌تييام. پاشى من گه‌شته‌ك بۆ قه‌ته‌رێ كر و ئه‌ز ژ رێكا نڤیسينا هه‌لبه‌ستێ ڤارێ بووم، ژبه‌ركو من هه‌ست پێدكر، ئه‌ز دناڤ هه‌لبه‌ستێ ده‌، ب تنێ ئه‌ندامه‌كم د تيپه‌كا مه‌زن دا، هه‌مان ئاميران دژه‌نم يێن كو هه‌مى دژه‌نن، لێ د رۆمانێ دا من ده‌نگ و شێوازێ خوه‌ يێ تايبه‌ت نيشان دا.
وار: به‌رهه‌مێن هه‌وه‌ ژبۆ زمانێن “ئنگليزى، فه‌ره‌نسى، ئيتالى و پۆله‌ندى”هاتينه‌ وه‌رگێڕان، ئه‌رێ وه‌رگێڕانا به‌رهه‌مان پيڤه‌ره‌ كو ئه‌و به‌رهه‌م يێ زه‌نگين و ب بوهايه؟
– نه‌خێر، وه‌رگێڕانا به‌رهه‌مان نه‌ پيڤه‌ره‌ كو ئه‌و به‌رهه‌مه‌ يێ زه‌نگين و ب بوهايه‌، ژبه‌ركو د گه‌له‌ك كارێن وه‌رگێرانا به‌رهه‌مان دا ئه‌ڤ چه‌نده‌ هاتييه‌ سه‌لماندن، لێ نوكه‌ يا پتر رووددت په‌يوه‌نديێن تايبه‌تن و دێ بينى چه‌ند تێكستان گه‌له‌ك ده‌نگێ خوه‌ دناڤ عه‌ره‌بان دا ڤه‌دايه‌ و نه‌ ل ئاستێ پێدڤینه‌، ئه‌م پێدڤى ب ده‌مه‌كێ درێژن هه‌تا هه‌ر نڤيسكار و به‌رهه‌مه‌ك مافێ خوه‌ يێ دروست وه‌ربگرت.
وار: باوه‌رييا هه‌وه‌ ب ئه‌وێ چه‌ندێ هه‌يه‌، كو ئه‌ده‌بيات دكارت كه‌تواره‌كێ بگوهۆرت مينا كه‌توارێ مه‌ يێ رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست؟
– ب زه‌حمه‌ت ئه‌ده‌بيات بكارت گوهۆرينه‌كا وه‌سا په‌يدا بكت، ژبه‌ركو ئه‌ده‌بياتێ هێزا خوه‌ يا جاران نه‌مايه‌، ره‌وشه‌نبير يان نڤيسكار نه‌ما ئێدى خوه‌دى ده‌ستهه‌لات د جڤاكى دا، پشتى كو سياسه‌تمه‌داران هه‌موو بوار داگيركرين. يا گرنگ ره‌وشه‌نبير و نڤيسكار خودان هه‌لويست بن، ئه‌گه‌ر ب خوه‌ چ ئه‌نجام ژى په‌يدا نه‌بن.
وار: د گۆره‌پانا ئه‌ده‌بى دا چيرۆكا پر كورت هونه‌ره‌كێ نوويه‌، هوون وه‌ك رۆماننڤیس چاوان ته‌ماشه‌يى ئه‌ڤى ژانرێ ئه‌ده‌بى دكن؟
– به‌لێ چيرۆكا پر كورت يان چريسكه‌ چيرۆك په‌يدابوويه‌، ئه‌ز وه‌ك نڤيسكاره‌ك ب دلگرانى ته‌ماشه‌يى وێ ناكم، ژبه‌ركو ئه‌و ژى ئالاڤه‌كه ژ ئالاڤێن ده‌ربرينێ يه‌، لێ بۆ من وه‌ك خوانده‌ڤان چ خوه‌شييه‌كێ په‌يدا ناكت.
وار: رۆمانا عه‌ره‌بى و جهێ وێ د جيهانا رۆمانێ دا ل كووڤه‌یه‌؟
– رۆمانا عه‌ره‌بى هێشتا يا دووره‌، هیڤيێين خوه‌ يێن جيهانى ب ده‌ستڤه‌ نه‌ئيناينه‌، رۆمانا عه‌ره‌بى نه‌كو يا لاوازه‌ يان نه‌هه‌ژييه‌، لێ ژبه‌ركو ريكلام و بازاره‌ك باش بۆ نه‌هاتييه‌ كرن، له‌ورا ژ ده‌رڤه‌ خوانده‌ڤان گرنگييێ پێ نادت.
وار: پێدڤييه‌ نڤيسكارێ راسته‌قينه‌ ل باشترين ئاستێ مرۆڤايه‌تيێ بت، كۆمێنتا ته‌؟
– نڤيسكار نموونه‌يێ مرۆڤايه‌تييێ يه‌ و كه‌سايه‌تيێين جودانه‌. وه‌كو هه‌مى كه‌سێن سرۆشتى، قه‌نج و نه‌ قه‌نج دناڤ دا هه‌نه‌، له‌ورا ئه‌م نه‌شێن ژ نڤيسكارى بخوازن هه‌رده‌م يێ هێژا بت. له‌ورا ئه‌ز هه‌رده‌م دبێژم؛ باشتره‌ ئه‌م سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل نڤيسكارى ب رێكا تێكستێن وى بكن، ژبه‌ركو هنده‌ك كه‌سانێن نڤيسكار ماتماينێ ژبۆ خوينه‌رێ خوه‌ ل ئاستێ كه‌سايه‌تى په‌يدا دكن، ژبه‌ركو سه‌ره‌ده‌رييا وان يا گونجايى و ل هه‌ڤهاتى نينه‌.
وار: نڤيسكار د ناڤبه‌را تێكست و پێگيرييێ دا، كۆمێنتا ته‌؟
– هه‌لبه‌ت نڤيسكار تێكستێ دئافرينت، له‌ورا پێدڤييه‌ پێگيرييێ پێ بكت، هه‌روه‌سا ب ديتن و هه‌لويستێن خوه‌ پێگير بت، ژبه‌ركو چ ژ هندێ خراپتر نينه‌، ده‌مێ هه‌ڤدژى د ناڤبه‌را هه‌لويست و داهێنانێ دا په‌يدادبت.
وار: بوهارا عه‌ره‌بى و رۆلێ ره‌وشه‌نبيرى، تۆ نابينى ل هه‌مبه‌ر كێشا خوه‌ پاش دا دچت؟
– من گۆت، ره‌وشه‌نبير نه‌ما دكارت گۆرانكاریيان د كه‌توارى دا بكت، پشتى كو ئه‌ركێ خوه‌ يێ گرنگ و نێزيكبوونا خوه‌ ژ جه‌ماوه‌رى ژده‌ستدايى. گه‌له‌ك نڤيسكاران تايێ ده‌ستهه‌لاتێ گرت و گه‌له‌كێن دى ژ گۆره‌پانێ دوور كه‌تن و بێده‌نگ بوون، له‌ورا ئه‌و شۆڕشێن نها دوور ژ ره‌وشه‌نبيرى دهێن ئه‌نجامدان.
وار: ئه‌ڤ هژمارا مه‌زن ژ ره‌وشه‌نبير و نڤيسكاران و كه‌توارێ كرێت و پاشڤه‌مايى، چاوا ئه‌ڤ يه‌كه‌ چێدبت؟
– ئه‌وێن تو باس ژێ دكى، نڤيسكار و ره‌وشه‌نبير نينن و چ په‌يوه‌ندیيا وان ب ره‌وشه‌نبيريێ ڤه‌ نينه‌، ئه‌و كارى دگه‌ل به‌رهه‌مهێنه‌رێن گه‌نده‌لييێ دكن، ژبه‌ركو گه‌نده‌لى ره‌نگێ وان جڤاكانه‌ يێ كو كه‌س نه‌يى ب زمانێ وان بئاخڤت، هه‌روه‌سا پاشكه‌تن دگه‌ل هه‌ر تشته‌كێ دمينت و ل داويێ ئه‌م هه‌مى به‌رپرسن ژ ئه‌ڤێ چه‌ندێ.
وار: هوون چ ژ چاند و ئه‌ده‌بێ كوردى دزانن و هه‌وه‌ چ ژێ خوانديیه‌؟
– ئه‌ز گه‌له‌كێ ژێ نزانم، لێ من به‌رهه‌مێن نڤيسكارێن كورد ئه‌وێن ب زمانێ عه‌ره‌بى دنڤیسن خواندنه‌، مينا ” سه‌ليم به‌ره‌كات، جان دۆست، مه‌ها حه‌سه‌ن، مه‌روان عه‌لى” هه‌روه‌سا هه‌ر تشتێ گه‌هشتى ده‌ستێ من ژ به‌رهه‌مێن نڤيسكارێ كورد يێ بليمه‌ت “شێركو بێكه‌س”ى، من خواندييه‌ و ب ديتنا من پێدڤييه‌ بزاڤا وه‌رگێڕان و پێناسه‌كرنێ د ئه‌ده‌بياتا كوردى دا زێده‌تر خورت ببت، هه‌تا كو ئه‌م گه‌له‌ك نڤيسكار و ره‌وشه‌نبيرێن دى يێن كورد ناس بكن و به‌رهه‌مێن وان بخوينن.
وار: ئه‌رێ راسته‌ ملله‌تێن بنده‌ست چاند و ئه‌ده‌بياتا وان كوورتره‌؟
– نه‌ مه‌رجه‌، فه‌ره‌نسا نه‌ بنده‌سته‌، به‌لێ ئه‌ده‌بياتا وان گه‌له‌ك به‌رز و كووره‌. لێ به‌لێ راسته‌ ملله‌تێن بنده‌ست پتر پیشه‌سازييا نه‌خوه‌شى و ژانان د نڤیسينێ دا به‌رهه‌م دهينن و چه‌ند په‌يڤێن كارتێكه‌ر هه‌نه‌، كو وژدانا مرۆڤى دهه‌ژينن ب تنێ د وه‌لاتێن بنده‌ست دا هه‌نه‌.
وار: ده‌مێ نڤيسكار دبن ئالاڤ د ده‌ستێ ده‌ستهه‌لاتێ دا، ئه‌و ژ ده‌ستهه‌لاتێ پتر زيانبه‌خش دبن؟
– راسته‌، زيان به‌رهه‌مێ مرنا وژدانێ يه‌.
وار: نڤيسكارێن راسته‌قينه‌ كێشه‌يێن مرۆڤايه‌تى ب ئه‌ركێ خوه‌ دزانن، كو به‌ره‌ڤانيێ ژێ بكن. تۆ نابينى نڤسكارێن عه‌ره‌ب چ هه‌لويست ل سه‌رانسه‌رى چه‌ند چه‌رخان ل هه‌مبه‌ر كێشه‌ و نه‌خوه‌شيێن كوردان وه‌رنه‌گرتينه‌، سه‌ره‌رايى په‌يوه‌نديیا ئاينى د ناڤبه‌را كورد و عه‌ره‌بان دا؟
– ئه‌ڤه‌ راسته‌، كورد ملله‌ته‌ك مه‌زنه‌، نه‌ريت و تيتال و ميراتێ خوه‌ يێ شارستانى هه‌يه‌، لێ ل به‌رامبه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ كێشه‌يێن مرۆڤايه‌تى ب وێنه‌يێ خوه‌ يێن دروست ناگه‌هن يان شێلى دگه‌هن.
وار: ديتنا هه‌وه‌ ل به‌رانبه‌ر هه‌رێما كوردستانێ و هوون حه‌ز دكن سه‌ره‌دانا كوردستانێ بكن؟
– ئه‌ز دزانم، هه‌رێما كوردستانێ هه‌رێمه‌كا موكمه‌، خوه‌دى شارستانى و سرۆشته‌كێ جوانه‌. پێنه‌ڤێت من دڤيا سه‌ره‌دانا هه‌ولێرێ بكم و سالا بۆرى، بۆ من داخوازنامه‌يه‌ك تايبه‌ت هات، لێ ئه‌ز د هه‌مان ده‌مى دا پێگير بووم ب ژڤانه‌كێ ل وه‌لاته‌ك ديتر.
وار: تۆ دگه‌ل ئه‌وێ چه‌ندێ یى، كو كيانه‌كێ كوردى يێ سه‌ربه‌خۆ ئاڤا ببت؟
– ئه‌ز نه‌ خوانده‌ڤانه‌كێ سياسيێ باشم، له‌ورا به‌رسڤا ئه‌ڤێ پرسيارێ بۆ من ب زه‌حمه‌ته‌.
————–
ژياننامه‌یا رۆماننڤیسى:
ئه‌مير تاج ئه‌لسر، رۆماننڤێسه‌كێ سودانى يه‌، نها ل قه‌ته‌رێ دژيت. گه‌له‌ك رۆمانێن وى هاتينه‌ وه‌شاندن، مينا ” توترات القبطي، صائد اليرقات، العطر الفرنسي، مهر الصياح، إيبولا ٧٦، وزحف النمل” هه‌روه‌سا ل سه‌ر ژياننامێ نڤيسیيه‌ وه‌ك پرتووكا قلم زينب ومرايا ساحلية.

 

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای