ره‌هه‌نده‌ك ژ سـالۆخه‌تێن تیرۆریسـته‌كی

 

د. نه‌سره‌دین ئیبراهیم گولی* :

د فه‌رهه‌نگێ‌ سایكۆلۆژیێدا، هه‌ژماره‌كا تێكچوونێن ره‌فتاری و كه‌ساتی هه‌نه‌ كو ڕاسته‌وخوه‌ كارتێكرنێ‌ لسه‌ر كه‌ساتییا تاكی دكه‌ن و ئه‌و جۆرێ‌ هزركرنێ‌ و ره‌فتارێ‌ كو ئه‌ڤ كه‌سه‌ پێڕادبیت نه‌ئاسایینه‌، بگره‌ گه‌له‌ك زیان بۆ خۆدێ‌ وی و خێزانێ‌ و جڤاكێ‌ و بگره‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی ژی دورست دبن. ئێك ژ ڤان جۆرێن تێكچوونێن ره‌فتاری؛ لادانێن سایكۆسۆسیۆپه‌تییه‌ كو زانایێن ده‌روونناسیێ‌ هنده‌ك جاران وان ژ ئێكدیتر جیاواز دكه‌ن و ب دو جۆرێن سایكۆپه‌تی و سۆسیۆپه‌تی دده‌نه‌نیاسین.
سایكۆپه‌تی ئه‌وكه‌سه‌ یێ‌ كو ئاراسته‌یا دژایه‌تییا وی دژی جڤاكێ‌ و تاكێن وێ‌ نه‌راسته‌وخوه‌یه‌ و ب ڕێكا لادان ژ یاسا و بنه‌ما و پیڤه‌ر و به‌هایێن جڤاكی روودده‌ت، وه‌ك گۆهنه‌دان ب ڕێنمایێن یاسایی و هاتنووچۆنێ‌ و بابه‌تێن ژ ڤی جۆرێ‌ و گرێدایی ب یاسایێڤه‌، و هنده‌ك ڕێنمایێن فه‌رمیێن ل فه‌رمانگه‌هـ و ده‌زگایه‌كێ‌ میری ده‌ردچیت. به‌لێ‌ دژایه‌تیكرن و لادانێن جۆرێ‌ سۆسیۆپاتی راسته‌وخۆ ئاراسته‌ی جڤاكێ‌ و تاكێن وێ‌ دبیت، بۆ نموونه‌؛ ئێشاندن و ئازارێن فیزیكی و سایكۆلۆژیك و گه‌هاندنا زیانێن جۆراوجۆر ب خه‌لكێ‌، وه‌ك؛ تالانكرن و دزین و تێكدانا ره‌وشا ژیانا جڤاكی و تاكێن وێ‌. ل گۆنده‌كی دبیت كه‌سه‌كێ‌ سۆسیۆپه‌تی بچیت و ئاگری به‌رده‌ته‌ بێده‌ره‌كێ‌ یان ئاڤێ‌ به‌رده‌ته‌ سه‌ر زه‌ڤییا كه‌سه‌كێ‌ بۆ هندێ‌ زیان ڤێ‌ بكه‌ڤیت.
هه‌كه‌ر بهێت هنده‌ك هویرتر ته‌ماشه‌ی كه‌ساتییا تیرۆریسته‌كی بكه‌ین، دێ‌ هێته‌ تێبینیكرن كو گه‌له‌ك سالۆخه‌تێن مرۆڤه‌كێ‌ سایكۆسۆسیۆپاتیك یێن لنك هه‌ین، وه‌ك لادان ژ یاسا و پیڤه‌رێن جڤاكی و به‌ها و بنه‌مایێن مرۆڤایه‌تی و ئایینی، كوشتنا بێتاوانان و تالانكرنا خه‌لكێ‌ سیڤیل و بێگۆنه‌هـ و شه‌لاندنا مالان و گه‌هاندنا ئێش و ئازارێن فیزیكی و سایكۆلۆژیك ب شێوازێن جیاواز و دڕندانه‌ و دژی مرۆڤایه‌تیێ‌ كو د هیچ ئایین و مه‌زهه‌ب و رێباز و فه‌لسه‌فه‌یه‌كا مرۆڤدۆستدا نه‌هاتییه‌. ئه‌ڤ جۆره‌ كه‌سه‌ ژ بلی ڤان سالۆخه‌تان، ژ لایه‌نێ‌ هه‌لچوونێڤه‌ لاواز و سارن، هیچ دلۆڤانییه‌ك د دلێ‌ واندا نینه‌ و گۆهێ‌ خوه‌ ناده‌نه‌ تشتی و ئێش و ئازارێن خه‌لكێ‌ لنك وان چو ڕامانا خوه‌ نینه‌، بگره‌ یارییا ژی پێدكه‌ن و دلێ‌ وان بۆ كه‌سه‌كێ‌ ناسۆژیت. هه‌ژماره‌كا وان ژ لایه‌نێ‌ هۆشیڤه‌ د ئاستێن بلندانه‌ و ڤێ‌ زیره‌كاتیێ‌ ل ئاراسته‌ و لادانا خوه‌ یا سایكۆسۆسیۆلۆژیكدا دمه‌زێخن و هه‌ر چركه‌ و خووله‌كا خوه‌ بكاردئینن بۆ مه‌ره‌مێن خوه‌یێن دژایه‌تیكه‌رانه‌. ژ لایه‌نێ‌ په‌یوه‌ندیێن جڤاكیڤه‌ گه‌له‌ك لاوازن و شیانا گرێدانا په‌یوه‌ندیێن ئاسایی دگه‌ل ده‌وروبه‌ر و خه‌لكێدا لنك وان لاواز و سسته‌ و تێدا سه‌ركه‌ڤتی نینه‌. له‌و دبینی ئه‌ڤ كه‌سه‌ گۆشه‌گیر و كز و بێده‌نگن و تێكه‌لییا وان كێمه‌ یان تنێ‌ دگه‌ل وان كه‌سێن وه‌كی خوه‌ دگه‌ڕهن و تێكه‌لیێ‌ دكه‌ن.
ژێده‌ر و ڤه‌كۆلینێن زانستی ئاماژه‌یێ ب هندێ‌ دده‌ن كو هه‌رچه‌نده‌ فاكته‌رێ‌ بۆماوه‌یی و فیزیكی ڕۆله‌كێ‌ مه‌زن د په‌یدابوونا وێدا دگێڕیت، به‌لێ‌ ل هه‌مان ده‌مدا ژی، په‌روه‌رده‌یا خێزانی یاكو تێدا زۆرداری و سته‌مه‌كا زێده‌ ل زارۆكی دهێته‌كرن یان ده‌یك و باب گه‌له‌ك دگه‌ل زارۆكێن خوه‌ توندن یان ژی هیچ پویته‌ی پێناده‌ن و خه‌مساریێ‌ د په‌روه‌رده‌كرنا واندا دكه‌ن، ئێكه‌ ژ ئه‌گه‌رێن سه‌رهلدانا ڤان جۆره‌ لادانان، و ئه‌ڤ جۆره‌ كه‌ساتییه‌ ل خێزانێن هه‌ژار و زه‌نگین په‌یدادبن. ب شێوه‌یه‌كێ‌ گشتی ئه‌ڤـ بناس و فاكته‌ره‌ دبنه‌ ئه‌گه‌رێ‌ هندێ‌ كو زارۆك د فێربوونا پیڤه‌رێن جڤاكی و به‌ها و یاسایێن گشتیدا سه‌ركه‌ڤتی نه‌بیت و جۆره‌كێ‌ لاوازیێ‌ د پێكهاته‌یا كه‌ساتییا ویدا دورست ببیت نه‌خاسمه‌ ژی د وێ‌ پشكا ب “منێ‌ بلند” دهێته‌ نیاسین و هه‌لگرێ‌ ئالایێ‌ وان ره‌فتارێن مرۆڤینه‌، ئه‌وێن گرێدایی ب ویژدانێ‌ و ره‌وشتی ڤه‌نه‌، له‌و ئه‌ڤ كه‌سه‌ د كۆنترۆلا تێركرنا پێداویستیێن خوه‌دا لاوازن و نه‌شێن بسه‌ردا زال ببن و چه‌ند بزاڤێ‌ ژی بكه‌ن تێدا سه‌ركه‌ڤتی نابن، دێ‌ بینی د تێركرنا پێدڤییاتیێن خوه‌دا لسه‌ر بنه‌مایێ‌ پیڤه‌ر و به‌ها و یاسایێن جڤاكی، به‌رده‌وام شكستێ‌ دهینن و نه‌چاردبن ب وان كریارێن دژایه‌تیكه‌رانه‌ ڕابن، وه‌ك جۆره‌ك ره‌نگڤه‌دان و كاردانه‌وه‌یا ده‌روونی، ئه‌وژی بۆ مه‌به‌ستێ‌ زیانگه‌هاندن ب وان كه‌سی و لایه‌نێن ئه‌و وان ب ژێده‌رێ‌ ئێش و ئازارێن خوه‌ دزانیت.
پویته‌كرنا باش ژلایه‌نێ‌ جڤاكێ‌ و چاره‌سه‌ریێن ده‌روونی، هنده‌ك جاران كارتێكه‌رن و پشكه‌ك ژ ڤان سالۆخه‌تێن دژی جڤاكی لنك وان كه‌سان كێم دكه‌ت نه‌خاسمه‌ هه‌كه‌ر جۆره‌ ئاره‌زوویه‌ك لجه‌م وان كه‌سان بۆ مه‌به‌ستی خوه‌گۆهۆڕینێ‌ په‌یداببیت.
*بسپۆری پێداگۆگیا و سایكۆلۆژی/ به‌شی ده‌روونزانی/ زانستگه‌ها زاخۆ

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای