دیمه‌نێ دى… تركیا و ئاڤ

فاضل عمر

پێشگۆتن

وه‌كو ئاشكرا، هه‌مى شه‌هره‌وارییێن دێرین ل به‌راڤێن رۆبارێن مه‌زن په‌یدابووینه‌؛ سۆمه‌رى؛  دۆلا هه‌ردو رۆباران (دیجله‌ و فورات)، مسر؛ رۆبارێ نیل، چین؛ رۆیێ زه‌ر، هه‌ڕاپا و مۆهینجۆ دارۆ؛ رۆبارێ سندێ.

هینگێ، وه‌ختێ مرۆڤى رۆبار بۆ ئاڤدانێ بكارئیناین، مرۆڤ ژ قۆناغا پشتبه‌ستنێ ب سروشتى وه‌كو ژێده‌رێ به‌رهه‌مى و ژیارێ، ده‌ربازى قۆناغا چاندنا مسۆگه‌ر ب ئاڤدانێ بوویه‌. ئه‌ڤانه‌ ده‌ستپێكێن پشتبه‌ستنا مرۆڤینه‌ ب ئاڤا رۆباران. ب گۆتنه‌كا دى، ئه‌ڤه‌ ئێكه‌مین جاره‌ مرۆڤ وه‌جێ ژ ئاڤا گه‌ڕیده‌ و ژۆردانییا ئه‌ردى ببینت و ئاڤا هه‌وانته‌ د چۆ ناڤ ده‌ریایان، پێش بارانێڤه‌ بۆ ئاڤدانێ بكار بینت.

پاشى رۆبار بۆ ڤه‌گوهاستنێ بكار هاتینه‌ (نه‌خاسمه‌ ب شێوازێ كه‌رخان یان كه‌له‌ك و گه‌مى و به‌له‌مان)، تاكو بۆ راگرتنا ئاڤێ بۆ هاڤینێ (به‌نداڤ) و ئاڤدانییا باژێڕێن مه‌زن و چێكرنا كاره‌ڤێ ب دوماهى هاتى… رۆبار، ب ئه‌ڤێ پێڤاژۆیێ ژ كۆمكرنا مرۆڤان و دامه‌زراندنا شه‌هرستانیان ده‌ربازى تێهنێ بووینه‌.

هۆسا، رۆلێ رۆباران د ژیانا كۆمێن مرۆڤان دا، دبته‌:

  • ژێ ڤه‌خوارن و بكارئینان بۆ شۆلێن مالێ.
  • بۆ چاندنێ.
  • په‌یداكرنا ژینگه‌هه‌كا گونجاى ل په‌ڕاڤان.
  • بۆ ڤه‌گوهاستنێ.
  • په‌نگاندن بۆ وه‌رزێن هشكاتییێ.
  • چێكرنا تێهنا كاره‌ڤێ.
  • هتد.

ژ ئه‌ڤێ دیار دبت كو، نه‌مانا هه‌ر رۆباره‌كى، به‌رى هه‌رتشتى گه‌فان ل هه‌بوونا شه‌هرستانىیێ (كۆمبوون و ئاكنجیبوونا مرۆڤان ل جهه‌كى) و ژیانێ ب خوه‌ دكه‌ت، و مرۆڤان و گیانه‌وه‌ران نه‌چار دكه‌ت ل ئاڤه‌كا دى بگه‌ڕن یان ژ جهه‌كێ دى ئاڤێ بینن. كورت و كرمانجى، مه‌زنان هه‌وانته‌ نه‌گۆتییه‌؛ ئاڤ و ئاڤه‌دانى.

دیژله‌ و فورات

دیژله‌ یان دیجله‌ و فورات ژ چیایێن كوردستانێ ل توركیا دزێن و دیژله‌ راست دهێته‌ خوارێ و 1850 كیلۆمه‌تران دبڕت تاكو دگه‌هته‌ فوراتى. دیژله‌، به‌ره‌ڤاژى فوراتى، چه‌ندین رۆبارێن دى دهێنه‌ سه‌ر و هنده‌ك ژ دیژله‌ى كێمتر نینن، وه‌كو رۆیێ شین.

فورات پشتى به‌ره‌ڤ رۆژاڤا دچت، ئه‌و ژى ڤه‌دگه‌ڕت و كنارێ 3000 كیلۆمه‌تران ل توركیا و سووریا و ئیراقێ دبڕت، تاكو ل رۆیێ ئه‌رڤه‌ند (شط العرب) دگه‌هته‌ دیجله‌ى، و ئه‌رڤه‌ند ل فاو دچته‌ سه‌ر ده‌ریایێ ل كه‌نداڤێ فارسان.

ژبلى كوردستانێ و هنده‌ك ده‌ڤه‌رێن ئه‌ناتۆلیا، كو بارانێ رۆله‌كێ مه‌زن د چاندنێ دا هێشتا مایه‌، وه‌كى دى، ژیان ل ئیراقێ و سووریا، بۆ هه‌رتشتى گرێدایى ئاڤا هه‌ردو رۆبارانه‌.

ل ناڤ ده‌وله‌تا ئیراقێ، تاكو نهۆ، سێ ئاڤبه‌ندێن مه‌زن هاتینه‌ چێكرن كو شیانا ئاڤگرتنێ هه‌یه‌: ئاڤبه‌ندا ئه‌سكى مووسل، دگه‌ل دۆكان و ده‌ربه‌ندیخان. هه‌كه‌ر مه‌زانى دۆكان و ده‌ربه‌ندیخان بچووكن و ئه‌سكى مووسل ل جهه‌كێ خه‌له‌ت هاتىیه‌ ئاڤاكرن و لبه‌ر گه‌فێن هه‌ڕفتنێیه‌، دێ بۆ مه‌ ئاشكرا بت، ده‌وله‌تا ئیراقێ، مژارا ئاڤگرتنێ ب مژاره‌كا ستراتیجى نه‌زانىیه‌.

به‌رانبه‌ر ئه‌ڤێ، توركیا بزاڤێ دكه‌ت، هندى بشێت ئاڤا هه‌ردو رۆباران راگرت و بۆ وه‌رزێ هاڤینێ بكار بینت. له‌و، تاكو نهۆ، 14 ئاڤبه‌ند لسه‌ر فوراتى چێكرینه‌ و 8 ئاڤبه‌ند لسه‌ر دیژله‌ى چێكرینه‌. سووریایێ ژى ژ ئیراقێ پتر گرنگى دایه‌ ئاڤگرتنێ، ئه‌وێ ژى پێنج ئاڤبه‌ند لسه‌ر فوراتى چێكرینه[1]‌.

ئامارێن خه‌ته‌رتر ئه‌ون؛ به‌رى بیست-سیهـ سالان، پتر ژ 50 ملیار مه‌ترێن كابكى ئاڤ ژ دیژله‌ى بۆ ئیراقێ دهات، نهۆ ژ 7 ملیاران كێمتر دهێن. ئو ل ره‌شترین رۆژان، 33 ملیار مه‌ترێن كابكى، ئاڤ ژ فوراتى بۆ ئیراقێ دهات، نهۆ 15- 16 ملیار دهێن[2].

جاره‌كا دى، دا ل ئه‌ڤان نومره‌یێن رێژه‌یى بنێڕین:

فورات: ژ 33 ملیاران بۆ 15 ملیاران.

دیژله‌: ژ 50 ملیاران بۆ 7 ملیاران.

سه‌رجه‌م؛ ژ پتر ژ 80 ملیار مه‌ترێن كابكىیێن ئاڤێ، بۆ كنارێ 20 ملیار مه‌تران. ئانكو چارێكا ئاڤێ، و هه‌كه‌ر ئه‌م هشكه‌سالیان و گه‌رمایێ و زێده‌بوونا خه‌لكى و هه‌وجه‌ییێ، لێ زێده‌ بكه‌ین، دێ زانین قه‌باره‌یێ ئاتافێ چه‌نده‌، و دێ پشتراست بین، ئیراق ژ وه‌لاتێ هه‌ردو رۆباران دێ بته‌ وه‌لاتێ هه‌ردو هشكه‌رۆیان.

هه‌لبه‌ت رۆبار جهێ ئاكنجیبوونێ و ژیانێیه‌، و هشكه‌رۆ جهێ ژێ مشه‌ختبوونێ و هێلانێیه‌… ئانكو، هشكبوونا رۆباران، یان دێ مشه‌ختبوونه‌كا مه‌زن په‌یدا كه‌ن یان شه‌ڕه‌كێ مه‌زن.

نه‌فت

وه‌كو ئاشكرا، تێهن یان وزه‌ یان هه‌ر ناڤه‌كێ دى لێ بكه‌ین، كانێ چاوا زاخا ژیانێیه‌، وه‌سا زاخا پێشكه‌ڤتنێیه‌. له‌و، ئێك ژ بزاڤ و خه‌باتێن مرۆڤى ل پێڤاژۆیا پێشكه‌ڤتنێ، گه‌ڕان ل ژێده‌رێن تێهنێ بوویه‌.

ئه‌وه‌ى كێمیاگه‌ر جێمس یۆنگى ل سالا 1848ێ شێیاى زه‌یته‌كا بكار رۆناهىیێ بهێت ژ قه‌ترانێ چێكه‌ت… نه‌فت و غاز بووینه‌ گرنگترین ژێده‌رێن تێهنێ ل جیهانێ.

ل سووریا و توركیا، ئه‌ندا ئه‌ڤان خامێن سروشتى گه‌له‌ك كێمه‌ و هندى هه‌وجه‌ییا ناڤخوه‌ نینه‌… ئانكو هه‌ردو ده‌وله‌ت (توركیا پله‌ ئێك) هه‌وجه‌ى ژێده‌رێن دینه‌ بۆ تێهنێ یان نه‌چارن بكڕن. بۆ پڕكرنا ئه‌ڤێ كێماسىیێ، هه‌ردووان به‌نداڤ چێكرینه‌، هه‌م تێهنا كاره‌ڤێ به‌رهه‌م دئینن، هه‌م بیاڤێ چاندنێ به‌رفره‌هتر لێ دكه‌ن.

ده‌وله‌تا ئیراقێ، نه‌فت ژ هه‌وجه‌ییا خوه‌ گه‌له‌ك پتر هه‌یه‌ و تاكو نهۆ غازێ هه‌وانته‌ دسۆژت، چونكى نازانت دێ چ لێ كه‌ت، یان خه‌رجییێ كۆنترۆلكرنێ پتره‌ ژ ده‌رامه‌تى.

چاوا بت، دوور ژ هزرا پیلانگێڕییێ و هه‌كه‌ر سروشتیانه‌ و نۆرمال ژى هزر بكه‌ین، دێ بێژین: ئیراقێ وه‌كو ده‌وله‌ت، نه‌فت و غازا زێده‌ هه‌یه‌، توركیا ئاڤا زێده‌ هه‌یه‌ و سووریا هه‌ردو نینن. ب گۆتنه‌كا دى، ل وه‌ختێ توركیا و ئیراقێ ژێده‌ره‌ك یان پترێ تێهنێ و هێزێ هه‌یه‌، سووریا نینه‌، له‌و، ژ ئالییێ ئاڤێ و تێهنێڤه‌ ده‌وله‌ته‌كا خوه‌په‌سێره‌ و هه‌وجه‌ى پشته‌ڤانه‌كێ ده‌ره‌كه‌یه‌.

ئه‌ڤه‌ راستییه‌كا دى دیار دكه‌ت، كو سووریا وه‌كو بنیات، ده‌وله‌ته‌كا لاوازه‌؛ پتر وه‌كو سپێنه‌یێ ناڤبه‌را هێزانه‌… ژ گیانه‌كێ بشێت خوه‌ژى بت. له‌و، وه‌ختێ ئیراق ب هێز، سووریا دهاته‌ بهێزكرن داكو رۆلێ خوه‌ وه‌كو سپێنه‌ (پینج) بگێڕت، لێ وه‌ختێ ئیراق لاوازبووى، راستىیا سووریا وه‌كو هێزه‌كا سه‌ربخوه‌ ئاشكرا بوو و ئێكسه‌ر هه‌لوه‌شا (هه‌لبه‌ت هه‌كه‌ر گرته‌ك و پشته‌كێن ئیرانێ و رۆسیا نه‌بن).

هۆسا، ل وارێ تێهنێ و ئاڤێ، توركیا و ئیراقێ جۆره‌ هه‌ڤسه‌نگیه‌ك هه‌یه‌ و دشێن ل ئاستێ هه‌رێمى، هه‌ڤدو ته‌مام بكه‌ن.

ئاڤ و سیاسه‌ت

هه‌ر وه‌ختێ ئه‌ز هزرا سیاسه‌تێ یان هێزێ و ژێده‌رێن تێهنێ دكه‌م، ئێكسه‌ر گۆتنه‌كا كێسنجه‌رى Kissinger دهێته‌ بیرا من: ده‌ستێ خوه‌ دانه‌ سه‌ر نه‌فتێ دێ ده‌ستێ خوه‌ دانیه‌ سه‌ر گه‌لان؛ ده‌ستێ خوه‌ دانه‌ سه‌ر زادى دێ ده‌ستێ خوه‌ دانىیه‌ سه‌ر خه‌لكى.

وه‌كو ئاشكرا، زاد زاخێ دده‌ته‌ كه‌سان و نه‌فت و ژێده‌رێن دییێن تێهنێ زاخێ دده‌نه‌ وه‌لاتان و گه‌لان. ب گۆتنه‌كا دى، ئه‌و وه‌لاتێ ژێده‌ره‌كێ گرنگێ تێهنێ نه‌بت، وه‌لاته‌كێ لاوازه‌ و هه‌وجه‌ى ده‌رڤه‌یه‌، و ئه‌ڤه‌ ده‌رگه‌هێ بنده‌ستییا هه‌ر وه‌لاته‌كییه‌، ژێده‌ره‌كێ تێهن نه‌بت.

نیشان هه‌نه‌، توركیا ب پله‌ ئێك و ئیران ب پله‌ دو، ئاڤێ ب ئاوایه‌كێ ستراتیجى بۆ هه‌یمه‌نا سیاسى و ئابۆرى دێ بكار ئینت و توركیا به‌رده‌وام په‌یامه‌كا رۆهن بۆ سووریا و ئیراقێ دهنێرت: هوون بنده‌ستى توركیا و بڕیارێن وێ نه‌بن، دێ هه‌ردو ده‌وله‌تان تێهنى كه‌م!

ژ دیمه‌نێ گشتییێ بویه‌ر و روودانێن بیست و پێنج سالێن بۆرین دیاره‌، كاره‌كێ ئارام و به‌رده‌وام بۆ سه‌ركه‌ڤتنا ئه‌ڤێ ستراتیجییێ هاتىیه‌ كرن. به‌رى هه‌رتشتى، پێدڤى بوو، هه‌ردو ده‌وله‌تان ئه‌و هێزه‌ نه‌مینت بشێن بڕیارێن توركیا ره‌ت بكه‌ن، یان وه‌ختێ توركیا گه‌فێن هشككرنا رۆباران بكه‌ت، ئه‌و بشێن توركیا ب هه‌مان ئاست بئێشینن. لێره‌، پرسیاره‌ك دهێته‌ پێش؛ ئه‌رێ توركیا به‌س وه‌ج ژ ره‌وشا ئیراقێ و سووریا وه‌رگرتىیه‌ و نه‌ڤێت ئه‌ڤێ ده‌لیڤه‌یێ ژ ده‌ست بده‌ت، یان ئه‌و پشكدارى چێكرنا ئه‌ڤێ ره‌وشێیه‌؟

هه‌لبه‌ت، به‌رسڤ چو ژ ره‌وشا نهۆ ناگوهۆڕت، كو توركیا دشێت خه‌لكێ سووریا و ئیراقێ بێخته‌ ره‌وشا مشه‌ختبوونه‌كا نه‌چارییێ و ب كوته‌كى، یان هنده‌ك مه‌رج و داخوازییان لسه‌ر هه‌ردو ده‌وله‌تان به‌رانبه‌ر ئاڤێ دانت، و ره‌نگه‌ هه‌یمه‌نه‌یه‌كا سیاسى- ئابۆرى بكه‌ت.

ئه‌ڤ ستراتیجىیه‌، نه‌ د به‌رژه‌وه‌ندیا ئیرانێ ژى دایه‌، چونكى هشككرنا فوراتى، دێ زیانه‌كا هند مه‌زن گه‌هینته‌ سۆرییێ، نه‌چار كه‌ت بكه‌ڤته‌ به‌ر هه‌یمه‌نا توركیا یان شه‌ڕى دگه‌ل بكه‌ت… ئیرۆ، سووریا نه‌شێت شه‌ڕى بكه‌ت، ئه‌ڤجا، بژاره‌یا به‌رهۆز، رازیبوونه‌ ب مه‌رجێن توركیا.

بۆ زێده‌كرنا فشارێ لسه‌ر سوورییێ، توركیا دو مفا ژ شه‌ڕێ داعشێ و گرۆپێن دى كرینه‌؛ ئێك، ژێرخانه‌یا سازتنێ و چێكرنێ ل سووریێ هه‌لوه‌شاند و سووریا ژ ده‌وله‌ته‌كا فرۆشكار ل كۆمه‌كا بیاڤێن به‌رهه‌مئینانێ، كره‌ ده‌وله‌ته‌كا بكڕ. دو، ب به‌هانه‌یا په‌كه‌كێ یان خه‌ته‌رییا كانتۆنێن رۆژاڤایێ لسه‌ر پاشه‌رۆژا توركیا، ده‌ست ب ڤه‌گرتنا باكۆرێ سووریێ (رۆژاڤایێ كوردستانێ) كرییه‌، ئه‌ڤه‌ ژى فشاره‌كا دییه‌ لسه‌ر سوورییێ و هه‌ر ڤه‌كشانه‌ك دێ به‌رانبه‌ر ده‌ستبه‌ردانه‌كێ بت. ب گۆتنه‌كا دى، وێنه‌یێ ئه‌بدوللا ئۆجه‌لانى ل ره‌قێ دێ بته‌ چێلا هه‌رده‌م بشیر بۆ سیاسه‌تا توركیایێ و ئارمانجێن وێ.

ل ئیراقێ، مژار ب ره‌نگه‌كێ دییه‌؛

  1. ئیراقێ نه‌فت و غاز هه‌نه‌… و بۆڕى د توركیا ڕا دبۆرن.
  2. ل ئیراقێ هه‌رێما كوردستانێ هه‌یه‌.
  3. دیجله‌ وه‌كو فوراتى ب سانه‌هى ناهێته‌ هشككرن.

ئه‌ڤجا، فشارا توركیا لسه‌ر ئیراقێ دێ شكله‌كێ دى ستینت، لێ هه‌مان هزر و ئه‌نجامه‌؛ هه‌یمه‌نا هێزا ئه‌ناتۆلیایێ یان ئاسیایا بچووك، خودانا سه‌ره‌كانییێن هه‌ردو رۆباران، لسه‌ر خه‌لك و هێزێن ل دۆل و به‌راڤێن هه‌ردو رۆباران دژین.

هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ وێ ستراتیجییێ دئینته‌ بیرا مرۆڤى كو؛ ئاكنجییێن ژێرییا رۆباران و ئه‌وێن لسه‌ر ئاڤا وان دژین، پێدڤییه‌ یان بنئه‌مرى خودانێ سه‌ره‌كانییێ بن یان خوه‌ دگه‌ل بگونجینن یان بهێزتر بن.

بۆ رۆهنكرنا ئه‌ڤێ ستراتیجییێ، مێژوویا نێزیك گه‌له‌ك هاریكاره‌:

وه‌ختێ توركیا ئه‌نداما ناتۆ، سووریا و ئیراق (دۆست)ێن سۆڤیه‌تێ بوون. ئه‌ڤێ‌ ره‌نگه‌ هه‌ڤسه‌نگیه‌كا هێزێ ل ناڤبه‌را هێزا هه‌یمه‌نه‌دار لسه‌ر سه‌ره‌كانیێن رۆباران و ئه‌وێن لسه‌ر به‌راڤان چێكر و ره‌نگه‌ ئاشتیه‌كا به‌رچاڤ ل ناڤبه‌را ئه‌ناتۆلیایێ و دۆلێن هه‌ردو رۆباران پاراست، نه‌خاسمه‌، هینگێ توركیا پتر به‌ره‌ڤ سازتنێڤه‌ دچۆ ژ چاندنێ و ده‌ست ب ئاڤاكرنا به‌نداڤان نه‌كربوو.

هه‌لوه‌شانا قولپێ وارشۆ و سۆڤیه‌تێ ل كنار سالێن نۆتان ژ سه‌دسالیا بیستێ، ده‌ستپێكا هه‌لوه‌شانا ئه‌وێ هه‌ڤسه‌نگى و ئاشتىیێ ژى بوو… و داعش قه‌پاغا سندرووكا ‌وێ بوو.

ئیراقا پاش سه‌ددامى و سووریا پاش به‌هارا ئه‌ره‌بان، دو ده‌وله‌تێن هه‌لوه‌شاینه‌. ئه‌و ڤالاهیا سیاسى ل شامێ و ئیراقێ چێبووى، ئیرانێ ل هه‌ردووان پڕكر. توركیا ل هیڤیا چ بوو؟ ل هیڤیا هندێ بوو، جیهان و ده‌وله‌تێن ئه‌ره‌ب ژێ بخوازن شه‌ڕێ ئیرانێ بكه‌ت و ئه‌و ئه‌وێ ڤالاهییێ پڕ بكه‌ت؟ هه‌لبه‌ت خه‌ونه‌ هیچ ده‌وله‌ته‌كا ئه‌ره‌ب بوێرت ئه‌وێ داخوازێ ژ توركیا بكه‌ت، له‌و، ئه‌ره‌بستانا سعۆدییێ بزاڤ كرن ب ئه‌وى ئه‌ركى راببت. لێ، ئه‌ره‌بستانا سعۆدییێ تووشى هێزا ئیرانێ و رۆسیا تنێ نه‌بوو، به‌لكو وه‌كو ئه‌ز هزر دكه‌م، تووشى به‌رپێكێن توركیا ژى بوو. چونكى هاتنا شانشینا ئه‌ره‌بستانا سعۆدییێ بۆ كنارێن فوراتى، دێ توركیا نه‌چار كه‌ت، ب ته‌رزه‌كێ دى سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل هێزا ئاڤێ بكه‌ت، جودا ژ سووریا هه‌لوه‌شاى.

هۆسا، ده‌وله‌تا توركیا، ب هێزا سه‌ره‌كانییێن فوراتى و دیجله‌ى دده‌نێ، دێ جهێ هێزێن چه‌كدارێن خوه‌جهـ و ئیرانى گرت. ب گۆتنه‌كا دى، توركیا شه‌ڕێ ئاڤێ ب دوماهى ئینا.

  1. چێكرنا به‌نداڤان.
  2. لاوازكرنا ده‌وله‌تێن دۆلا هه‌ردو رۆباران.
  3. تێهنیكرنا خه‌لكى (یان كۆنترۆلكرنا نانێ خه‌لكى).

وه‌كو ئه‌ز پێشبین دكه‌م، ل قۆناغێن بهێت، توركیا دێ ئاڤێ فرۆشته‌ هه‌ردو ده‌وله‌تان. و ئه‌و دێ قۆناغا دوماهییێ بت، تاكو هه‌ردو ده‌وله‌ت نه‌شێن نرخێ ئاڤێ بده‌ن، هینگێ دێ نه‌چار بن، بچنه‌ به‌ر سیتافكا هه‌یڤا توركى.

پرسیار ئه‌وه‌؛ ئه‌رێ ئه‌ڤه‌ ستراتیجیه‌كا په‌سه‌نده‌؟ ئانكو جیهان دێ رازى بت توركیا هه‌یمه‌نێ لسه‌ر شامێ و هه‌مى مێسۆپۆتامیا بكه‌ت؟ تاكو نهۆ، وه‌سا دیاره‌، ئه‌ڤه‌ نه‌ خه‌مه‌كا مه‌زنه‌، نه‌خاسمه‌ وه‌ختێ ئه‌م ل ئه‌فرینێ بنێڕین كو توركیا ده‌ڤه‌ره‌كا ئارام ل سوورییێ وه‌رگوهاسته‌ ده‌ڤه‌ره‌كا فه‌رته‌نه‌ و بۆ هه‌مى هێزێن جیهانى و هه‌رێمكى هند گرنگ نه‌بوو!

ئه‌ڤه‌ وه‌سا دیار دكه‌ت كو رێ بۆ توركیا ڤه‌كرییه‌، ئه‌ردێن زه‌نگین ب چاندنا سروشتیانه‌ ڤه‌گرت، و به‌س رۆبارێ فوراتى (هشكڕۆ) بۆ سوورییێ بهێلت. ئه‌ڤه‌ و گه‌فێن توركیا كو هه‌مى باكۆرێ سوورییێ (رۆژاڤا) دێ گرت، به‌لگه‌نه‌ كو بۆچۆنا من ره‌نگه‌ راستییه‌ك مه‌یدانكى بۆ هه‌یه‌.

جهێ كوردان ل ئه‌ڤێ هه‌ڤكێشێ

سه‌ره‌كانییێن هه‌ردو رۆبارێن مه‌زن، ل كوردستانێنه‌ و پترییا نه‌فتا ئیراقێ فرۆشتى و دفرۆشت، ژ كوردستانێ بوویه‌… و هه‌ر وه‌ختێ نه‌فت چك ببت، هه‌ر باشترین ژێده‌رێ ئاڤا ئیراقێ دێ هه‌رێما كوردستانێ بت. ب گۆتنه‌كا رۆهن و ئاشكراتر؛ هه‌ردو پارچه‌یێن كوردستانێ (باكۆر بۆ توركیا و باشۆر بۆ ئیراقێ) هه‌م ژێده‌رێ ئاڤێنه‌ كو ژێده‌رێ ژیانێ و هێزێیه‌، هه‌م ژێده‌رێ نه‌فت و غازێ، كو جیهان هه‌مى پێ دگه‌ڕت.

ئه‌ڤ راستییه‌ دا هێزه‌كا مه‌زن بت بۆ كوردان، هه‌كه‌ر كورد ئێكگرتیبانه‌، و ده‌وله‌تێ، داگیركه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیێن مه‌زنتر دگه‌ل زلهێزێن جیهانى نه‌بانه‌. بوونا ژێده‌رێ بڕیارێ لدۆر ئاڤ و نه‌فت و غازێن كوردستانێ ل ده‌رڤه‌ى كوردستانێ و نه‌ ب ده‌ستێ كوردستانیان، كوردستان ب خه‌لكێ وێڤه‌، كرینه‌ سامانێ ده‌وله‌تێن ده‌ڤه‌رێ. ئانكو كوردستانى تووشى بنده‌ستیه‌كا قانوونى كرینه‌.

ئه‌ڤه‌ و گه‌له‌كێن دى، راستیێن تالن ژ ژیوارێ كوردستانى.

تشتێ گرنگ و گرێدایى مژارا مه‌، ئه‌وه‌؛ ئه‌ڤ شه‌ڕێ چاڤه‌ڕێكرى ل رۆژهه‌لاتا ناڤین لدۆر ژێده‌رێن ژیارێ و تێهنێ (ئاڤ و نه‌فت ب ناڤ) و بكارئینانا هێزا هه‌ردو دبه‌خشنه‌ ده‌وله‌تێ، دێ سووریا و ئیراقا ئه‌ره‌بان، تووشى ئێك ژ بژاره‌یێن خوارێ كه‌ت:

  1. مشه‌ختبوونه‌كا رێكخستى به‌ره‌ڤ ژێده‌رێن ئاڤێ و ژیارێ.
  2. شه‌ڕ لسه‌ر ژێده‌رێن ئاڤێ.
  3. پێكهاتن لسه‌ر جۆره‌كێ پێكگوهاڕتنێ.

ئه‌ز دووه‌م پێشبینىیێ دوور دزانم، چونكى ره‌وشا هه‌ردو وه‌لاتان كو ئیران و تاكو راده‌یه‌كێ رۆسیا ل پشته‌، نه‌ به‌رهه‌ڤن شه‌ڕه‌كى دگه‌ل توركیا بكه‌ن.

سێیه‌م خالێ ژى ئه‌ز دوور دبینم، ژبه‌ر تێكئالزینا به‌رژه‌وه‌ندیان ل ئه‌ڤێ ده‌ڤه‌رێ. ئه‌ڤ شه‌ڕه‌نیخا ل سووریا و ئیراقێ، رێ ناده‌ته‌ هیچ پێكهاتنه‌كا مه‌نتقى، نه‌ ل ئاستێ هه‌رێمى نه‌ ژى ل ئاستێ جیهانى… هه‌ر پێكهاتنه‌ك بۆ ئالیه‌كى یان پتر باشه‌، لێ به‌رژه‌وه‌ندیێن ئالیه‌كى یان پتر تێك دده‌ت.

دێ مینت، مشه‌ختبوونا رێكخستى؛ ئه‌وولى به‌ره‌ڤ رۆژاڤا، به‌هه‌شتا ژار و به‌له‌نگاز و بنده‌ستان، پاشى به‌ره‌ڤ ژێده‌رێن ئاڤێ، كو هه‌م ده‌وله‌ت دێ پشته‌ڤانییێ لێكه‌ت، هه‌م كوردستانى نه‌شێن رێ لێ بگرن.

له‌و، وه‌كو ئه‌ز پێشبین دكه‌م، رێژه‌یه‌كا مه‌زن ژ مشه‌ختێن شه‌ڕێ داعشێ بمیننه‌ ل كوردستانێ، و نه‌ گه‌له‌ك دوور، مشه‌ختبوونا ئیراقیان به‌ره‌ڤ كوردستانێ، زێده‌تر لێ بهێت.

ل دوماهییێ، ب دیتنا من، وه‌خت هاتییه‌ ئه‌ره‌بێن ئیراقێ هۆشمه‌ندانه‌تر سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل كوردستانیان بكه‌ن، و ئاڤێ ب ئازادكرنا كوردستانێ بگوهۆڕن. پێكڤه‌ چه‌ندین ئاڤبه‌ندان لسه‌ر رۆبارێن كوردستانێ ئاڤا بكه‌ن و تفاق لسه‌ر پشكان بهێته‌كرن.

ب ئه‌ڤێ ئیراق دێ دو فه‌یده‌یێن مسۆگه‌ر كه‌ت: دێ ژ بورجه‌یا شه‌ڕ و جه‌نگان و كوشتنێ رزگار بت و شیانێن خوه‌ بۆ ئاڤه‌دانییێ ته‌رخان كه‌ت؛ دێ ژ فشارا توركیا و سیاسه‌تا تێهنیكرنێ رزگار بت و دێ شێت سیاسه‌ته‌كا سه‌ربخوه‌ دگه‌ل خوه‌ و دۆرماندۆرى بكه‌ت.

[1] https://www.alsumaria.tv/news/214761/

الإحصاء-الزراعي-تعلن-إيرادات-المياه-السنوية-لدجلة /ar

[2] http://www.alhayat.com/article/894264/

حصص-العراق-من-النهرين-لى-الثلث-وكلفة-تدوير-مياه-دجلة-50-بليون-دولار

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.