دوازده‌ جۆرێن زمانى

دوازده‌ جۆرێن زمانى

مارك نیكۆل

و. ب ده‌ستكارى: وارڤان

د هه‌ر زمانه‌كیدا، كۆمه‌كا زاراڤان هه‌نه‌، ئاستێن زمانى و جۆرێن بكارئینانێ و بیاڤێن بكارئینانێ ناڤ دكه‌ن. هندى زمانزانى پێشكه‌ڤتیتر و زانستیتر بت، هندى پتر خزمه‌تا لێكۆلینێ و لێگه‌ڕانێ هاتبته‌كرن، زاراڤ پترن.

د كوردیدا، چونكى بیاڤێ زمانزانیێ به‌رته‌نگه‌، ته‌نێ هندى تلێن ده‌ستان مه‌ زاراڤ داڕێشتینه‌، وه‌كو؛ زمان/ ئه‌زمان- زار/ دیالێكت- ده‌ڤۆك- و هنده‌ك جاران ژێرزار و ژێرده‌ڤۆك… بۆ ئاستێن جودایێن ئێكزمانى دهێنه‌ بكارئینان. ژ كه‌ڤن وه‌ره‌، جۆره‌كێ زمانچێكرنێ ل ناڤ كوردان هه‌یه‌، دبێژنێ چزاڤزى. ده‌نگه‌كى د ئێخنه‌ ناڤ یان پێش و پاشى هه‌ر ده‌نگه‌كى یان بڕگه‌یه‌كێ یان په‌یڤه‌كێ…هتد. بۆ زمانێن جودا یان جۆرێن ئاخڤتنێ چ دئێك زمان دا یان د زمانێن جوداجودا دا، یان یێن ژێكدوور دبن، ته‌نێ ستانده‌رد یان ئه‌ده‌بى یان نڤێسكى بكار دهێت، جۆرێن دى زاراڤ بۆ نه‌هاتینه‌ داڕێشتن یان ل ده‌ستپێكێنه‌.

د ئنگلیزیدا، جۆره‌ زه‌نگینیه‌ك هه‌یه‌. مارك نیكۆلى Mark Nichol دوازده‌ جۆر رێزكرینه‌، من باش زانى ب ده‌ستكارى ڤه‌گوهێزمه‌ كوردى.

  1. ئارگۆت Argot: (ژ فره‌نسى؛ كۆما پارسه‌ك و خوازخوازۆكان) ئه‌ڤه‌ جۆره‌كێ چزاڤزییه‌، گرۆپه‌ك هنده‌ك په‌یڤان یان جۆره‌كێ گوهاڕتنا زمانى بكاردئینن داكو كه‌س تێنه‌گه‌هت. هنده‌ك هه‌مان زاراڤى دبێژنه‌ جارگۆن jargon.
  2. كانت Cant: (ژ ئنگلیزى؛ شێوازێ خواستنێ، ژ لاتینى- كانێرێ؛ ستران گۆتن) ئه‌ڤه‌ ژى وه‌كو جارگۆن و ئارگۆت، جۆره‌كێ چزاڤزییه‌، داكو كه‌سێن نه‌ ژ گرۆپى تێنه‌گه‌هن.
  3. زمانێ گه‌لێرى یان كۆلانكى Colloquial Language: ئه‌ڤه‌ ئه‌و په‌یڤ و زمانه‌ یێ خه‌لك بكاردئینت و ده‌ربازى نڤێسینێ نه‌بوویه‌. هنده‌ك جاران ئه‌ڤ زاراڤه‌ بۆ كێماسى و كێمكرنێ بكار دهێت، هه‌كه‌رچى به‌س بۆ زمانێ نه‌فه‌رمى دهێته‌ گۆتن. زمانێ گه‌لێرى یان كۆلانكى، چ په‌یڤ بن یان ئیدیۆم و ده‌ربڕین و په‌ند، ژ ده‌ڤه‌ره‌كێ بۆ ئێكا دى، ژێكجودانه‌. ئانكو هه‌مان په‌یڤ یان ده‌ربڕین ل هه‌ر جهه‌كى بۆ مه‌ره‌مه‌كا جودا بكار دهێن. هنده‌ك Demotic (گه‌لێرى یان مللى؛ ژ دیمۆسا گریكى ب مانا گه‌ل یان خه‌لك) بۆ هه‌مان مه‌ره‌مێ بكار دئینن.
  4. كریۆل Creole: (ژ فره‌نسى، ژ پۆرتوغالى crioulo: كه‌سێ هاتىیه‌ خودانكرن. زمانێ ئه‌وانه‌ یێن ل وه‌لاته‌كێ دى بووین) جۆره‌كێ پتر ئالۆزێ وه‌راركرنا پیجنه‌ pidgin. ئه‌ڤه‌ ژ دو یان پتر زمانێن ماك په‌یدا دبت و خه‌لكه‌ك وه‌كو زمانێ نه‌ته‌وه‌یى بكاردئینت.
  5. زار یان دیالێكت Dialect: زار شێوازێ ئاخڤتنا خه‌لكه‌كىیه‌ ب گۆره‌ى جوداهىیێن جیۆگرافى یان فاكته‌رێن جڤاكى.
  6. جارگۆن Jargon: (ژئنگلیزى، ژ فره‌نسى؛ ویچویچ، چریورى. دبێژنه‌ ئاخڤتنا نه‌به‌رفه‌هم، له‌وچه‌یى) دبێژنه‌ ئه‌وان په‌یڤ و فرێزێن ل بزاڤ یان پیشه‌یه‌كێ بكاردهێن، بۆ نموونه‌؛ زمانێ وه‌رزشڤان یان فیته‌ر یان دوختۆران. ئه‌ڤ جۆرێ زمانى پتر بۆ خزمه‌تا هووركارى و دروستییا تێگه‌هشتنێیه‌. هنده‌ك جاران بۆ ڤه‌شارتنا راستىیێیه‌ ژ خه‌لكێ ده‌رڤه‌ى پیشه‌ى، وه‌كو دوختۆرێن نه‌ڤێن نه‌ساخ یان بندار تێبگه‌هن.
  7. لینگۆ Lingo: (ژ پرۆڤینچاوى؛ ژ لاتینى Lingua- زمان) ئه‌ڤ زاراڤه‌، شێلى بۆ ئاخڤتنا كۆمه‌له‌كى یان ده‌سته‌كه‌كێ بكاردهێت، له‌و ل شوونا گه‌له‌ك زاراڤێن دى بكار دهێت.
  8. زمانێ فه‌رمى یان زمانێ تێكگه‌هشتنێ یان زمانێ ستانده‌رد Lingua Franca: ئه‌ڤه‌ ئه‌و زمانه‌ یێ بۆ تێك-گه‌هشتنا خودان دو زمانێن جودا بكار دهێت. هه‌كه‌رچى پیجن و كریۆل كو تێكله‌یێ دو زمانانن، ئو دگه‌ل وه‌ختى دبنه‌ زمانێ تێكگه‌هشتنێ. لێ پترىیا جاران، لینگوا فرانكا، دبێژنه‌ زمانه‌كێ جیهانى یان گه‌له‌ك گه‌لێن بیانى بۆ تێكگه‌هشتنێ بكار دئینن. ئه‌ڤ زاراڤه‌ ژ (زمانێ فره‌نگان Lingua franca) هاتىیه‌ داڕێشتن كو بۆ ده‌مه‌كێ درێژ، زمانێ هه‌ڤپشكێ دۆلا ده‌ریا ناڤه‌ڕاست بوو، خه‌لكێ ل په‌ڕاڤێن ده‌ریا سپى بۆ تێكگه‌هشتنێ بكاردئینان. ئنگلیز گه‌له‌ك ناڤێن دى ژى ل ئه‌ڤى جۆرێ زمانى دكه‌ن وه‌كو؛ زمانێ پر bridge language یان ناڤگین زمانێ گشتى common language یان زمانێ بازرگانىیێ trade language یان زمانێ هاریكار auxiliary language یان زمانێ هه‌لگر vehicular language یان زمانێ هه‌ڤبه‌ند link language.
  9. پاتوا Patois: (ژ فره‌نسى؛ زمانێ خوه‌جهـ یان نه‌ته‌وه‌یى بۆ كۆلۆنىیێن ئۆرۆپیان) دبێژنه‌ زمانێ نه‌ستانده‌رد یان نه‌فه‌رمى. وه‌كو زمانێ ده‌ڤه‌ره‌كێ د ده‌وله‌ته‌كێدا یان زمانێ گرۆپه‌كى د ناڤ ئێكێ مه‌زن دا. هنده‌ك جاران ب نزمى ل ئه‌ڤى زمانى دنێڕن، چونكى یان نه‌ زمانێ ده‌وله‌تێیه‌ یان زمانێ ده‌سته‌كا بێهێز و خوارێیا جڤاكییه‌.
  10. زمانێ پیجن Pidgin: دبێژنه‌ زمانێ سانه‌هیكرییێ خه‌لكه‌كى، وه‌ختێ ب زمانه‌كێ بیانى دئاخڤن. ئه‌تیمۆلۆجیا فۆلكلۆرى ئه‌وه‌ كو ژ زمانێ كۆتران pigeon هاتىیه‌، لێ راستىیا وێ ئه‌وه‌، ئه‌ڤ په‌یڤه‌ ژ لێڤكرنا چینیان بۆ په‌یڤا ئنگلیزى business په‌یدابوویه‌. دگه‌ل وه‌ختى، زمانێ پیجن دبته‌ كریۆل.
  11. كۆلانكى Slang: دبێژنه‌ ئه‌وێ ئاخڤتنێ یان په‌یڤێن خه‌لكه‌ك بكار دئینن و هێشتا ده‌ربازى زمانێ فه‌رمى نه‌بووینه‌. په‌یڤێن كۆلانكى یان دهێنه‌ چێكرن یان مانایه‌كا نوو دده‌نه‌ ئێكا هه‌یى داكو مه‌ره‌مێ ڤه‌شێرن یان خه‌لك تێنه‌گه‌هت. هنده‌ك جاران بۆ ده‌مه‌كێ درێژ په‌یڤ دمینن كۆلانكى، نه‌خاسمه‌ په‌یڤێن بۆ ئه‌ندام یان كریارێن جنسى بكار دهێن. لێ، گه‌له‌ك جاران په‌یڤێن كۆلانكى جڤاكى ڤه‌دگرن و دچنه‌ ناڤ فه‌رهه‌نگا فه‌رمى.
  12. خوه‌مال یان خوه‌جهـ یان مللى Vernacular: دبێژنه‌ زمان یان زارێ نه‌ته‌وه‌یى، به‌رانبه‌ر زمانه‌كێ دى كو بكار دهێت یان زمانێ ماك. وه‌كو زمانێن ژ لاتینى په‌یدابووین، یان زاره‌كێ نه‌بوویه‌ ستانده‌رد یان فه‌رمى ل وه‌لاته‌كى، به‌رانبه‌ر زارێ بوویه‌ ستانده‌رد، كو ئه‌و ژى وه‌ختێ خوه‌ مللى بوو.

ژێده‌رێ سه‌ره‌كه‌:

 

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.