داستانا مەمێ و عەیشێ و شرۆڤەکرن

داستانا مەمێ و عەیشێ و شرۆڤەکرن

ئومێد سەگڤان

داستانا مەمێ و عەیشێ ژ وان داستانێن ئەڤیندارى یێن دەردگرانن و د ناڤ کولتور و فولکلۆرێ کوردى دا جهەک مەزن ڤەگرتییە. ب تایبەت ئەڤ داستان ل ناڤ کوردێن قەفقاسیان بەربەلاڤە و ژ ئالێێ فولکلۆرناس و کوردولۆگان ڤە بوویە جهێ گرنگى و پێتەدانێ. ئەڤ داستان ل هەرێمێن دى یێن کوردستانێ بەربەلاڤە لێ ب ناڤەک دى کەتیە سەر زارێ دەنگبێژ و خەلکێ دا، ئەو ژى داستا مەمێ عەباسى. ئەڤ ناڤێ عەباسى ئەم نزان کەنگى و چەوا پەیدا بوویە، لێ بەلێ د ناڤ کوردێن مە یێن قەفقاسیا دا ئەڤ ناڤ قەت ناهێت بیهستن. هەروەسان ئەڤ داستان بۆ جارا ئێکێ ژ لایێ هوزانڤان و ڕۆشنبیرێ کورد عەبدالرحیم رەحمى هەکارى ڤە ل سالا ١٩١٩ بوویە شانوو و ب یەکەم شانوویا کوردى دهێت هژمارتن. لێ رەحمى هەکارى کراسەک نەتەوەى و شورەشگێرى کریە بەر ڤێ داستانێ و لایەنێ ئەڤیندارى وەها ب جدى وەر نەگرتیە. راستە ئەڤ داستان د ناڤبەرا کور و دایکەکێ دە خەمگینیێ دروست دکت، لێ بەلێ دیسا هەموو عەشق و ئەڤین دبت ئەگەر ئەڤ کارەساتا وەها مەزن چێببت.

چیرۆکا ڤی داستانێ ب گەلەک شێوەیان دهێت گۆتن و ڤەگۆتن. لێ بەلێ ل جهەکێ هەموو ڤاریانت دبت ئێک، کو ئەو ژى ل دوماهیێ دایە، دەما دایک کورێ خوە د ناڤ نڤێنن بویکا خوە دە ب خەلەتى ڤە دکوژت.

دبیژن ل شەفەکێ مەمێ خەونەکێ دبینت و د وێ خەونێ دا عەیشێ دبینت و لێ ئەڤیندار دبت. دەما رادبت ژ خەوێ مینا مرۆڤەگ گێژ و سەوداسەر لێ دهێت و ژ دایکا خوە را خەونا خوە دبێژت: هەرن بۆ من عەیشێ بخازن. دایکا وى ژى رادبت عەیشێ بۆ دخازت و دبت گۆڤەند و دیلان. پشتى حەفت هەیڤا هندەک دبێژن مەمێ دچت وەلاتێ شامێ و هندەک ژى دبێژن مەمێ دچت عەسکەریێ و حەفت سالان ل عەسکەریێ دمینت. پشتى سالێن خوە خلاس دکت، دایکا مەمێ و عەیشێ نامەیەکێ بۆ رێ دکن و مەمێ ب هەسپێ خوە ڤە قوناغا هەیڤان ددت رێ و قەستا مالا خوە دکت. دەما مەمێ دگەهت مالا خوە دنیا لێ دبت تارى و شەڤ. عەیشێ رادبت سیارەکێ پەیت و چەلەنگ ل بەر دەرێ ئەیوان و سەرایی دبینت و ژێ دبرست بیژتێ: تو کى جامێر؟

مەمێ بەرسڤێ ددت: ما تو من ناس ناکى؟ ئەز مەمێ مە.

عەیشێ ژ کەیفان دە پەر پێ ڤە دهێن و هەڤدو هەمبێز دکن و کەل و خەریبیا حەفت سالا ل وێ گاڤێ دشکینن. مەمێ ژ عەیشێ دخازت دایکا خوە ببینت، لێ عەیشێ قەبول ناکت و دبێژتێ: مەمو دایکا تە گونەهە ڤێ نیڤا شەڤێ ژ خەو را نەکە.

پاشى هەردو دکەڤن ناڤ نڤینان دا و کەیڤ و خوەشیێ دکن. ل بەرێ سپێدێ دایکا مەمێ رادبت, دکەڤ ئودێ ڤە، زەلامەکێ د ناڤ نڤێنێنن بویکا خوە عەیشێ دا دبینت. ئەڤ چەندە وێ سەوداسەر و تژى کین دکت. رادبت رادهێژت تڤەنگێ، لێ هەر زوو لێ ڤە دبت و دبیژت: تڤەنگ دێ ڤێ شەرمێ ئاشکەرا کت. رادبت رادهێژت شیرێ، دیسا نکار  و دبیژت: قوەتا ژنێ نینە زەلامان ب شیرى بکوژن. جارا سیێ خەنجەرێ هەلدبژێرت و ل نیڤا دلێ مەمێ ددت و دکوژت. نالین دکەڤ د قرکا مەمێ و عەیشێ دکت قێرێ و دبێژت: دایێ تە مەمێ کوشت!

دایکا وى رادبت ل سینگێ خوە ددت و ڤێ کلامێ دبێژت:

ناڤێ تەژییا مەمێ من تەوارە،

من گەراندییە وار ب وارە،

دایک گورا چییا بە، لاوو،

دایک گورا چییا بە لاوو.

ناڤێ تەژییا مەمێ من چێلیە،

سەلەفێ نیچیرڤانا دچە، تییە،

کوشتنا مەمێ دەستێ دیێە.

دایک، گورا چییا بە، لاوو.

مەمێ من سییارێ بوزێ زراڤە،

من نزانیبوو ئیشەڤ پێرا عەیشە مێفانە،

دایک گورا چییا بە، لاوو. (جندى و عەڤدال، ٢٠٠٨: ٣٤٠).

هەڤرکیا عەشقێ و نامووسێ:

چیرۆکا ڤێ داستانێ ل سەر دو تێگەهێن گرنگ رادوەستت، ئێک ژ وان عەشق و یا دویێ نامووسە. ئەڤ داستانە وەکى گەلەک داستانێن دى یێن کوردى د ناڤبەرا عەشق و نامووسێ دا دمینت و جەنگا وان بەردەوام دبت و سەرکەفتن دبت بەهرا ئێک ژ وان. لایەنێ عەشقێ ل نک کوردا چەند مەزن بت، لایەنێ نامووس و غیرێ ژى ئەوقاس مەزنە، بەلکو گەلەک جاران مەزنتر و بەرفرەهترە. ژ بەر کو د عەشقێ دا پرسیار دهێت کرن، گەنگەشە چێدبت و هەلبژاردن هەیە. لێ د مەسەلا نامووسێ دا کورد بێ پرس، بێ هزر بزاڤا پاکژکرنا نامووسا خوە دکن. مەلامەحمودێ بایەزیدى د پەرتوکا خوە یا ب ناڤی (عادت و رسوماتنامەیێ ئەکرادیە) ل سەر ڤی پرسێ راوەستیایە و وی چەندێ ددت دیارکرن، کو نامووس ل با کوردان لێ بۆرین نینە و گاڤا ژنەک ب زەلامەکێ را هات دیتن، هەردو دڤێت بهێن کوشتن. هەر چەندە ئەو ڤی چەندێ ژى ددت خویاکرن، کو کورد د راستا ژنێ دا نە بەدبین و کومرەشن. ئانکو شک و هزرا رەش ژ ژنێن خوە ناکن. وان مافدار دکن، کو ب کەسێن بیانى رە باخڤن، بکەنن و سوحبەتێ بکن. لی بەلێ ئەو خەلەتیا ژنێ ب هیچ رەنگەکێ پەسەند ناکن و هەر ژنەکا خەلەتى کر، ژ بال کەس و کارێن ژنێ ڤە دهێن کوشتن و هەناسەیا ژیانێ ژێ قۆت دکن. (دۆست، ٢٠١٢: ١٠٧،١٠٨) داستانا مەمێ و عەیشێ ژى نموونەک بەرچاڤە. کو دایکەک بێ کو هزرا کورێ خوە مەمێ بکت، وى دکوژت. ئەڤە ژى گرێ دایى جڤاک و رەوشا کوردانە بۆچى نامووس د سەر هەموو تشتى رایە و ب تنێ ب کوشتنێ دهێت چارەسکرن. بەلێ ژ ئالیەک دى ڤە ئەڤێ داستانێ بەرسڤا ڤێ پرسێ ژى ب رەنگەک نەراستەوخوە دایە، ژ بەر کو گەر مەم نەئەڤێندار و هەڤژینێ عەیشێ با، ئەڤ داستان نەدکەت سەر زارێ دەنگبێژ و چیڕۆکبێژان دا. ئانکو ل جهەکێ نامووس ب سەردکەڤت، لێ عەشق زندى دمینت. ژ بەر کو د ڤێ داستانێ دا عەشق وەک پیرۆزیەک هاتییە دیتن و یەکسەر قەدەرا دایکا مەمێ دگوهۆرت و دکت دین و بەردت چول و چیایان.

ئەڤ داستان ژى مینا گەلەک داستانان ل سەر زارێ ژنێ دهێت ستراندن و دهێت گۆتن. کو ل ئالیەکێ ژن تراژیدیێ چێدکت و ل ئالیەک دى دبت هەلگرا راکرنا خەمەک مەزن. ئەڤ داستان ژ بلى مەسەلا نامووسێ خودان پرسکیتیفەک دییە سەبارەت ژنێ. ئانکو ژن ژ ملەکێ کوژەکە و ژ ملەک دی ڤە دکەڤت بن ئازار و ئیشکەنجەیا وژدانێ دا ژ بەر کو د داستانێ دا وەسا هاتیە دەیکا مەموى ژ قەهران دا دین دبت و ب چول و چیایان دکەڤـت.

بەراوردیا ڤێ داستانێ د گەل داستانێن بیانى:

دەما ئەم ل ڤاریانت و بابەتێن فۆلکلۆرى تەماشە دکن، ئەم ل پیرگى هەڤپشکیەک کولتورى و جڤاکى دهێن. ئەڤ چەندە ژى ب رێکا تێکەلى و دەربازبوونا چیرۆکان ژ وەلاتەکێ، بەر ب وەلاتەک دى ڤە ژ پارزەمینەکێ بەر ب پارزەمینەک دى ڤە.

گەلەک چیڕۆک و حیکایەتێن کوردى هەنە هەڤپشکیەک مەزن د گەل چیڕۆکێن مللەتێن جیران ڤە هەنە، رەنگە ژى چ ئاگاهى ل سەر رەوشا هەڤ نەبن. لێ بەلێ ئەم گەلەک موتیفان دبینن کو وەک ئێکن. ئەڤ وەکهەڤى ژى رەنگە ژ ئەگەرێ وەکهەڤیا دەروونى و سرۆشتێ مرۆڤى بت، مینا بەدبەختى، چەلەنگى، چاکى، خرابى، فێل و سەردابرن و قوربانى…  داستانا مەم و عەیشێ ژ داستان و میتۆلۆژین جیهانى جدایە و  خودان تایبەتمەندیە. کو ئەو تایبەتمەندى ژى مەسەلا کۆشتنا کورى ژ بال دایکێ ڤە.

کوشتنا کور و بابان، فێنۆمێنەک بەربەلاڤە د میتۆلۆژی و داستانێن ڕۆژئاڤایى و ڕۆژهەلاتى دا. گەلەک ژ ڤان کوشتنان دکەڤن ل بن سها قوربانیدانێ. هەر ژ پەرتوکێن ئاسمانى وەک ئنجیل، قورئانێ بگرە هەیا دگەهن میتۆلۆژى و ئەفسانێن گێلێرى. حیکایەتا ئیبراهیم پێغەمبەرى بەرامبەر کورێ وى نموونەک باشە، کو خودێ فەرمانێ لێ دکت، کورێ خوە بکت قوربان. هەروەسان د داستانێن ڕۆژهەلاتى دا ئەڤ رەفتار گەلەک دهێت پێشچاڤکرن، کو ژ وان داستان رۆستەمى و سوهرابى یە، کو رۆستەم کورێ خوە سوهراب ل پێرگى هەڤ دهێن و رۆستەم وى دکوژت. د میتۆلۆژیا یونانى دە خوداوەند زیۆس، بابێ هەموو خوداوەندان کورێ خوە پرمەتووسى ل سەرێ چیایێ قافێ گرێ ددت و هەر ڕۆژ قرەک دهێت نکلەکێ ل جگەرا وى ددت و دخوت. هەروەسان د میتۆلۆژیا ئودیپووسى ژى دا ئەڤ رەفتار دهێت ڤەدیتن، ئودیپووس کورێ پاشایی تبسێ یە و بابێ وى شەڤەکێ خوەنەکێ دبینت، ژنا وى کورەک دبت، ئەو کور مەزن دبت وى وى دکوژت و ژنا وى ل خوە مەهر دکت. پشتى ڤی خەونێ بابێ وى لائیۆس گەلەک دترست، پشتى ئودیپووس ژ دایک دبت، رادبت وى ژ باژێرى دەرێ دخت و دهاڤیژت، پشتى بۆرینا چەند سالان ڕۆژەکێ  ئودیپووس دکەڤت پێشیا عەرەبانەیەکێ و خودانێ عەرەبانێ ب قامچیان ل ئودیپووسى ددت، ئەڤە چەندە ژى دبت ئەگەرێ هێرسبوونەک زێدە ل نک ئودیپووسى، رادبت وى زەلامى دکوژت و ئەو زەلام دەردکەڤت بابێ وى لائیۆس (رەشید،٢٠١٥: ٣٦). د ئەفسانەیا هێرکولى ژى دا کوشتنا زارۆکان دکەڤت ل پێشبەرى مە، هێرکول قەهرەمانەک ئەفسانەیى یە، ل گۆر ئەفسانەیا یونانى ب هێزترین زەلامێ ل سەر ئەردى یە. ژ رەگەزێ خوداوەند زیۆسى یە، ڕۆژەکێ ژ ئالیێ مێشکى ڤە تێک دچت و دین دبت، ژنا خو ب زارۆک ڤە دکوژت. پاشى دیسا ڤەدگەرت سەر هشێ خوە یێ بەرێ و پەشێمان دبت. ژ بۆ کو ڤێ تاوانێ ل سەر ملێ خوە رابکت دکەڤت دوازدە تاقیکرنان دا (رەشید، ٢٠١٥: ٢٣). ئەڤ ئەفسانێن مە قال کرین، هەموو کوشتن ژ بال زەلامى ڤە رووى ددن، د داستانا سەیدکى ژى دە، باب کورێ خوە ب خەلەتى ڤە دکۆژت. بەلێ د داستانا مەم و عەیشی دا نە وەهایە، دایک کورێ خوە دکوژت، و ب دەستێن خوە پارچەیەک ژ رحا خوە فەنا دکت، لەوران پتر تراژیدى دروست دبت. ل گۆر فولکلۆرناسان ئەڤ جۆرێ تراژیدیێ گەلەک بالکیش و نەدیتەیە، ژ بەر کو کوشتنا کۆڕى ژ بال دایکێ ڤە کریارەک گەلەک سەنگین و سەختە. ئەم ڤێ موتیفێ ب زەحمەت د ناڤ ئەدەبیاتا مللەتێن دى دا دبینن. رەنگە ئەڤ چەندە ژى گرێ دایى رەوشا سوسیۆلۆگى بت. ژ بەر کو هەلبژاردنا کۆشتنێ ل جەم دایکا مەموى ژ بەر مەسەلا نامووسی بوو. نامووس ل جەم مللەتێن دى رەنگە نە د ڤى ئاستێ وەسا تۆند دە بت. ب هەر ئاوایەکێ بت، دایک د ڤی داستانێ دە تراژیدیێ چێدکت و ب خەلەتی ڤە کۆڕێ خوە دکوژت و ب دەستێ خوە ئاڤا چاڤێ خوە دڕژینت.

ڕامان ژ ڤی داستانێ:

هەر گۆتنەک دهێت گۆتن، دڤیت رامان و واتایەک ل پشت هەبت، ژ ڤێ چەندێ ژى رە دبێژن پراگماتیک، ئانکو واتەیا ڤەشارتى. د ڤی داستانێ دا هندەک هێمانێن گرنگ دهێن دیتن، مینا نامووس، ئەڤیندارى، کوشتن، لەشکەرى، غیرە و خەلەتى.

رەوشا لەشکەریێ گەلەک د ئەدەبیاتا دەڤکى دا بەربەلاڤە و وەک نەخوەشى و تراژیدیەکێ دهێت دیتن. لەشکەرى ئانکو نەزڤرین و خوە فیداکرن و مرن. ئەڤ داستان وێ چەندێ باش ددت دیارکرن، کو لەشکەرى ل بال کوردان مرن و نەزڤرینە، ژ بەر کو کورد دەما دکەڤن د جەنگى دا شانسى کوشتنا وان ژ مانا وان گەلەک ب هێزترە. ل ڤی دەرێ دایکا مەموى ژ هاتنا کورێ خوە بێ ئومێد بوویە، ژ بەر هندى ژى نەشیا هزر بکت کو مەمویە زڤرى، د گاڤی دا بریارا کوشتنێ ددت. رەنگە ئەڤە بنهشێ جڤاکا کوردى هەموویێ بت. جەنگ ل با کوردان ئانکو کوشتن. بایەزیدى ل سەر ڤێ پرسی ژى راوەستیایە، ئەو دبێژت مللەتێ هەکارى و بۆتان زوو ب زوو ب ئەمرێ خودێ نامرن، بەلکو دهێن کوشتن. ئەو دبێژت ئەگەر ئێک ل جەم کوردا بمرت، دبێژن:” مخابن خوەزى د شەرى دا وەفات ببوویا.” ( دۆست، ٢٠١٢، ٥٧). ژ ملەک دى ڤە، وێ چەندێ ددت خۆیاکرن، ژن بێ زەلام ژى دشێت سەرەگوهیا مالێ بکت، ئەگەر رەوش چەند ئالۆز و ترسناک بت. دیسا ژى هەر ئەم دێ ل پرسا نامووسێ زڤرن. گەر زەلام نەئامادە بت، ژن ژى دشێن ب ئەرکێ پاکژکرنا نامووسا خوە رابن. ئەڤ هێما گەلەک توندە د ڤێ داستانێ دا.

نەفرەت کرن ژ جەنگى د ڤێ داستانێ ژى دا دهێت ڤەدیتن، کو د دەمەکێ دا جەنگ وێ مالێ پرت و بەلاڤە دکت، ئەڤە ژى نیشانەک کو کورد ژ جەنگان حەز ناکن، گەر نەچار نەبن. رۆلێ ژنێ باش د جڤکا کوردى دا دیار کریە، کو ئەو ژى عەیشێ پشتى مەمێ چاڤێن خوە ژ هەموو مێران دگرت و هەتا کو دەما مەمێ ل دەرگەهى دت عەیشێ وەها ژێ را بێژت:

مێڤانۆ سەرێ من ب گۆرى،

عەمرێ من ب قوربان،

هەرە ئالییێ ئودا پیرەدێیۆ.

ئەرکە تو سوارى

بلا هەسپا تە بکشنە تەولییۆ،

ئەرکە تو برچیی،

ژ تە را بینە ئێمەکێیۆ،

ژ تە را باڤێ یۆرخان و یاستقییۆ،

رازێ، سبى هەرە،

بلا ببە سەدەقا سەرێ مەمییۆ (جندى، عەڤدال، ٢٠٠٨: ٣٣٣).

د ڤێ ڤاریانتێ دا، مێهڤانپەروەریا ژنا کورد و دلۆسوزیا وێ بەرامبەر هەڤژین و مالباتا وێ دیار دبت. عەیشێ نەشێت دەرگەهى لێ ڤەکت، لێ دیسا وى وەک مێهڤان ڤەدحەوینت و بەرێ وێ ددت مەزنا مالێ کو ئەو ژى خەسیا وێ یە.

یا دوماهیێ و یا ژ هەموویان ب هێزتر رەوشا خەمناک و دەردەسەری یا جفاکا کوردى نیشان ددت. هەموو دەمان د جڤاکا کوردى دە شین و گرین هەیە. ژ هەموو ملان ڤە کورد تووشى تراژیدێن مەزن دبن. و بوویە پارچەیەک ژ وێنەیێ ژیانا وان. ئەڤ داستان ژى گەلەک تراژیدیە و ب سەدان سالە مایە سەر زارێ دەنگبێژان و بوویە برینەک مەزن ل سەر دلێ وان و ب ستران و ئاواز وێ برینێ دکەوینن.

 

ژیدەر:

بنهام محمد پناه، نهێنیەکانى شارستانیەتى یۆنانى کۆن، و. زاهیر محمد رەشید، چاپى دووەم، خانەى چاپ و بڵاوکردنەوەى چوارچرا، سلێمانى، ٢٠١٥.

حاجیێ جندى و ئەمینێ عەڤدال، فۆلکلۆرا کورمانجا، دەزگاى چاپ و بڵاوکردنەوەى ئاراس،  هەولێر، ٢٠٠٨.

ڕۆهات ئەلاکۆم، د فۆلکلۆرا کوردى دە سەردەستیا ژنێ، چاپا دویێ، ئاڤەستا، ستەمبۆل، ٢٠١٣.

ژان دۆست، عادات و رسوماتنامەیێ ئەکرادیە مەلا مەحمودێ بایەزیدى، چاپا دویێ، نووبهار، ستەمبۆل، ٢٠١٢.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای