جینۆساید قه‌ده‌را ئه‌زه‌لی یا ئێزدییان

بنه‌فش عه‌لۆ

ب درێژاهییا دیرۆكێ ئێزدی تووشی هه‌موو جۆره‌ ئازار و نه‌هامه‌ته‌كێ بووینه‌، فه‌رمانا ل دووڤ فه‌رمانێ، كۆم كوژی و قڕكرن، ئاواره‌كرن و گوهۆرینا دیمۆگرافییا جوگرافییا ده‌ڤه‌رێن وان، داوی فه‌رمان كو ناڤێ 74ێ لێ دهێت كرن، ل سه‌ر ده‌ستێ ده‌وله‌تا ب ناڤ ئیسلامی یا ئیراقێ و شامێ بوو، فه‌رمانا هه‌لگرێن ئالایێ ره‌ش ل سه‌ده‌یا 21ێ سه‌لماند كو جینۆساید قه‌ده‌را جڤاكا ئێزدی یه‌ د ئه‌زه‌ل دا.

ئێزدی ملله‌ته‌كێ خودێ ناسن، هه‌ر ل سه‌رده‌ما ئیبراهیم خه‌لیل پێغه‌مبه‌ر په‌یدابووینه‌، ل وی ده‌می ب ملله‌تێ ئاری دهاتن ناسین و باوه‌ری ب خودایێ تاك و ته‌نیا ئیناینه‌، دیرۆكا هه‌بوونا ئێزدییان بۆ 1900 سالان به‌ری مووسا پێغه‌مبه‌ر و 1040 سالان به‌ری عیسا پێغه‌مبه‌ری ڤه‌دگه‌ریت.

ئیبراهیم خه‌لیل پێغه‌مبه‌ری 40 سالان خوه‌ بۆ رۆژێ د چه‌ماند و رۆژ وه‌كه‌ خودایێ خوه‌ ددیت، پشتی ستێر و هه‌یڤ دیتین گۆتییه‌ ئه‌و خودایێ منن، پاش گۆتییه‌: (ئه‌وێ هه‌یڤ، ستێر و رۆژ و ئه‌ز داین) ئه‌و خوه‌دایه‌ و ب وێ یه‌كێ 3 رۆژی ژبۆ خودێ گرتینه‌ ژبۆ كو بهێت لێبۆرین، تا نها ژی ئێزدی سالانه‌ 3 رۆژییان دگرن و رۆژا چارێ جه‌ژنا خوه‌ دگێرن.

سنۆرێن ئێزدییان ل ده‌ستپێكێ ژ ته‌ورێزێ تا شامێ و ژ وانێ هه‌تا به‌غدایێ بوون، لێ د فه‌رمانێن به‌رده‌وام دا ئه‌و جوگرافیا به‌رفره‌هـ ژ ده‌ست وان چوویه‌، نها هه‌ژمارا وان ل جیهانێ نێزیكی ملیۆن كه‌سانه‌، ل باكۆر، باشۆر و رۆژئاڤایێ كوردستانێ و هه‌روه‌ها ل وه‌لاتێن رۆسیا، گورجستانێ، ئه‌رمینیا، كازاخستان و ئه‌لمانیا دژین.

ئێزدی ژ 3 چینێن شێخ، پیر و مریدان پێكدهێن، لالش پیرۆزترین حه‌جا وانه‌ دكه‌ڤیته‌ شێخانا كوردستانا باشۆر.

قۆناغێن ئێزدی تێدا ده‌ربازبووین: ئه‌زدای، متحیر یا میثرای ل سه‌ر ده‌مێ مووسا پێغه‌مبه‌ر، قۆناغه‌كا درێژ بوونه‌ داسنی ئانكو (ئه‌تباع ئه‌لعداله)‌ و پاش ئێزدی.

ئێزدییان چه‌ندین پرتۆكێن تایبه‌ت ب ئۆلا خوه‌ڤه‌ هه‌بوون وه‌ك جه‌لوه‌، مه‌سحه‌فا ره‌ش، ل سه‌ر ده‌ستێ شێخ حه‌سه‌ن هاتبوون‌ نڤیسان، زه‌ند ئاڤێستا، كه‌ڤنترین پرتۆكا ئۆلا ئێزدییانه‌ ئه‌وا د فه‌رمانا ئه‌سكه‌نده‌رێ مه‌قه‌دوونی دا هاتییه‌ ژناڤبرن كو ب خرابترین فه‌رمانا ب سه‌رێ ئێزدییان د دیرۆكێ دا دهێت هه‌ژمارتن، مه‌سحه‌فا ره‌ش ژی نها ل مۆزه‌خانه‌یا لۆڤه‌ر ل پاریسێ پاراستی یه‌.

ئێزدییان د دیرۆكا خوه‌ دا 74 فه‌رمان دیتینه‌، 30 ژ وان به‌ری ئۆلا ئیسلامێ بوون ژ ئالیێ جوهییان ڤه‌، خرابترین فه‌رمان ژی یا ئه‌سكه‌نده‌رێ مه‌قه‌دوونی بوو، داوی فه‌رمان ژی ب ده‌ستێ تیرۆریستێن داعشێ بوو ل شنگالێ ده‌ما ل سالا 2014ێ، 6 هزار كه‌س هاتن ره‌ڤاندن كو تا نها چاره‌نڤیسێ 3 هزار ژ وان دیار نینه‌، نێزیكی 400 هزار كه‌سان ژی ئاواره‌بوون، 2 هزار كه‌س ژی شه‌هید كرن.

ئێزدییان فه‌رمانا ل دووڤ فه‌رمانێ دیت، لێ ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تی نه‌ تنێ ژبه‌ر ئۆلا وان ب سه‌ری هاتینه‌، به‌لكو ژبه‌ركو ئێزدی ل جوگرافیایه‌كا هه‌ری ده‌وله‌مه‌ند د ژییان، هه‌روه‌ها ژبه‌ر نه‌ته‌وه‌یا خوه‌ ئه‌و تووشی فه‌رمانان بوون.

دوهی مه‌ سالڤه‌گه‌را 12ێ یا كۆم كوژییا تل عزێر و سیبا شێخ خدری ب رێ كر و ئه‌ڤرۆ ژی ئه‌مێ سالڤه‌گه‌را 5ێ یا كۆم كوژییه‌كا دی یا ئێزدییان ل بیر دئینین، ئه‌و ژی كۆمكوژییا كۆجۆ یه‌، ئه‌و گوندێ پشتی شنگالێ بوویه‌ هێمایێ ئازارێن ئێزدییان، ده‌ما تیرۆرستێن داعشێ د رۆژه‌كا وه‌ك ئه‌ڤرۆ دا ل سالا 2014ێ ب ده‌هان گه‌نج و زه‌لامێن كۆجۆ ب كۆم گوللـەباران كرین، ژبلی وان كوشتارگه‌هێن د راستا خه‌لكێ وێ دا كرین كو تا نها روفاتێن وان د 18 گۆرێن ب كۆم دا هاتینه‌ دیتن.

ئێزدییان وه‌كه‌ كورد پتری باجه‌كێ دایه‌، باجه‌ك ژبه‌ر نه‌ته‌وه‌یا خوه‌، باجه‌كا دی ژی ژبه‌ر ئۆلا خوه‌ ئه‌وا ژ ئه‌زه‌ل پاراستی، ئه‌ڤ قه‌ده‌را ره‌شا ئێزدییان ژی ئێدی بێ باوه‌رییه‌كا مه‌زن د جڤاكا وان دا په‌یدا كرییه‌، ئه‌و ژی بێباوه‌ری و نه‌بوونا چ گره‌نتییه‌كێ یه‌ بۆ دوباره‌نه‌بوونا فه‌رمانێ.

 

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای