تیۆرییا هه‌شت قۆناغێن هه‌لاتن و هه‌لوه‌شانا شه‌هرستانیان

تیۆرییا هه‌شت قۆناغێن هه‌لاتن و هه‌لوه‌شانا شه‌هرستانیان

ب.: وارڤان

جڤاكناس و مێژووزانان گه‌له‌ك تیۆرى لدۆر وه‌رارا كۆم و جڤاكان داناینه‌، دبت تیۆرىیا ئه‌لێكزانده‌ر فرێزه‌ر تیتله‌رى Alexander Fraser Tytler، ناڤدار ب لۆرد وودهاوسلى Woodhouselee  (1747-1813)، دادوه‌ر و نڤیسه‌ر و مێژووناسێ زانكۆیا ئێدنبێرگێ، لدۆر وه‌رارا جڤاكان، ئێك ژ تیۆرىیێن ناڤدار بت ژ جۆرێ وه‌رارا كه‌مه‌ركى یان گغزییا كۆمه‌لان.

تیتله‌رى ژ سیسته‌مێ دیمۆكراسىیێ ده‌ست پێكرییه‌، كو ب دیتنا وى، سیسته‌مه‌كێ ژ ناڤده‌ هلوه‌رایه‌ و دێ كۆمه‌لى گه‌هینته‌ قۆناغا هه‌لوه‌شانێ و گغزه‌كا دییا وه‌رارێ. تیتله‌رى نڤێسىیه‌:

(دیمۆكراسى وه‌كو فۆرمه‌كێ به‌رده‌وامێ ده‌ستهه‌لاتدارییێ نه‌شێت بمینت. ئه‌و دێ هند مینت تاكو ده‌نگدێر دزانن، ئه‌و ب ده‌نگێن خوه‌، دشێن ژ گه‌نجینا گشتى، بۆ خوه‌ مه‌رد بن. ل ئه‌وێ گه‌هێ، پڕانى ده‌نگى دده‌نه‌ ئه‌وى به‌ربژارێ سۆزێ بده‌ت باشترین سوودێ ژ گه‌نجینا گشتى بگه‌هینته‌ وان، د ئه‌نجام دا، دیمۆكراسى ب سیاسه‌تێن فڕفۆتێن دراڤى دهه‌لوه‌شت و دكتاتۆرى ل په‌ى دهێت. ناڤنجى ژییێ مه‌زنه‌ شه‌هرستانیێن جیهانێ 200 سال بوون. ئه‌ڤان نه‌ته‌وه‌یان، ب ئه‌ڤى ئاوایى وه‌راركرییه‌: ژ بنده‌ستییێ بۆ باوره‌یه‌كا جانكى؛ ژ باوه‌ر‌یه‌كا جانكى بۆ وێره‌كیه‌كا مه‌زن؛ ژ وێره‌كییێ بۆ رزگارییێ؛ ژ رزگارىیێ بۆ زه‌نگینییێ؛ ژ رزگارییێ بۆ زه‌نگینییێ؛ ژ زه‌نگینىیێ بۆ خوه‌په‌رێسییێ؛ ژ خوه‌ په‌رێسییێ بۆ خه‌مسارییێ؛ ژ خه‌مسارییێ بۆ خوه‌سپارتنێ؛ ژ خوه‌سپارتنێ بۆ بنده‌ستییێ).

ب ئه‌ڤێ دیتنێ، هه‌ر جڤاكه‌ك یان هه‌ر شه‌هرستانیه‌ك هۆسا وه‌رارێ دكه‌ت، تاكو گغزا خوه‌ ته‌مام دكه‌ت و ئێكا نوو ده‌ست پێ دكه‌ته‌ڤه‌. ب گۆتنه‌كا دى، كانێ چاوا مرۆڤ دبت و مه‌زن دبت، پیر و كال دبت، دمرت و به‌هرا پتر دوونده‌هه‌كێ ل په‌ى خوه‌ دهێلت.. شه‌هرستانى ژى وه‌سانن؛ دبن، گه‌شێ دكه‌ن، دادكه‌ڤن.. جاره‌كا دى، شه‌هرستانیه‌كا دى ژێ په‌یدا دبت و هه‌مان گغزێ دوباره‌ دكه‌ت.

هه‌ر هه‌شت قۆناغێن ژیانا شه‌هرستانیان ب گۆره‌ى تیتله‌رى:

1. ژ بنده‌ستىیێ بۆ باوه‌ر‌یه‌كا جانكى From bondage to spiritual growth.

هه‌ر كۆمه‌كا بنده‌ست، وه‌ختێ هه‌ست ب بنده‌ستییێ و بار و سته‌ما وێ دكه‌ت، هێدى هێدى جانێ یاخیبوونێ ل نك په‌یدا دبت. ئه‌ڤ هه‌سته‌، وه‌كو ئاگرێ بنگه‌لگه‌له‌یه‌، هێدى هێدى دغه‌ونت، تاكو دبته‌ گوڕیه‌كا گه‌ش د ناخێ هه‌ر بنده‌سته‌كیدا. ئه‌ڤه‌ ئه‌و باوه‌ریه‌یه‌ یا جڤاكى پێكڤه‌ گرێ دده‌ت و به‌ره‌ڤ ئارمانجه‌كا هه‌ڤپشك ئاماده‌ دكه‌ت.

ل ئه‌ڤێ قۆناغێ، كۆم ل به‌ندا رێبه‌ره‌كى یان سه‌ركێشه‌كییه‌، ئه‌وێ هه‌ستا هه‌ڤپشك بكه‌ته‌ هزر و بیر و كار.

2. ژ باوره‌یه‌كا جانكى بۆ وێره‌كیه‌كا مه‌زن From spiritual growth to great courage.

وه‌ختێ باوه‌ریه‌كا هه‌ڤپشك بۆ یان دژى تشته‌كى یان ره‌وشه‌كێ چێبوو، وێره‌كى ژى چێدبت. هنده‌ك كه‌سێن گه‌رم له‌زێ دكه‌ن و مێرانى و وێره‌كییێ دیار دكه‌ن. ئه‌ڤ وێره‌كییه‌، كۆمێ ژ قۆناغا سه‌رشۆڕى و رازیبوونێ ب ره‌وشا هه‌یه‌، ده‌ربازى یاخیبوونێ دكه‌ت.

3. ژ وێره‌كییێ بۆ رزگارییێ From courage to liberty.

وه‌ختێ كه‌سێن باوه‌ردار ب دۆزێ بڕیارا رزگابوونێ دده‌ن، چ سه‌ر بگرت یان نه‌، قۆناغه‌كا دى ل ژیانا كۆمێ ده‌ست پێ دكه‌ت؛ قۆناغا رزگاربوونێ ژ بنده‌ستییێ. ل ئه‌ڤێ قۆناغێ بزاڤه‌كا گشتى و هه‌ڤپشك و دۆمدرێژ چێدبت، كۆم پێكڤه‌، خه‌بانێ بۆ ئازادى و رزگاربوونێ بكه‌ت. دگه‌ل رزگاربوونێ، كۆما ئازاد، كه‌دا خوه‌ دخوت و ره‌نگه‌ به‌خته‌وه‌ریه‌ك په‌یدا دبت.

4. ژ رزگارییێ بۆ زه‌نگینییێ From liberty to abundance.

چونكى سه‌رده‌ست، لسه‌ر كه‌د و به‌رهه‌مێ بنده‌ستان دژین و به‌رده‌وام ره‌نجا وان دمێژن.. هه‌روه‌ختێ كۆمه‌ك رزگار دبت، دچته‌ قۆناغا زه‌نگینیه‌كا رێژه‌یى. چونكى كه‌دا كۆمێ بۆ كۆمێ دمینت (ناچته‌ ده‌رڤه‌). د ئه‌نجام دا، به‌رهه‌مێ خوه‌مالى بۆ خودانان دمینت و لسه‌رێك كۆم دبت. ئه‌ڤ ره‌وشا نوو، به‌رانبه‌ر سه‌رده‌مێ بنده‌ستىیێ، زه‌نگینیه‌كا رێژه‌یى په‌یدا دكه‌ت.

5. ژ زه‌نگینىیێ بۆ خوه‌په‌رێسىیێ From abundance to selfishness (complacency).

زه‌نگینى ب سروشتێ خوه‌، هه‌مى هه‌ڤبه‌ندیێن مرۆڤان لدۆر هه‌ڤبه‌ندیێن ئابۆرى كۆم دكه‌ت و پێكڤه‌مان و پێكڤه‌گرێدانا كۆمه‌لى، لاواز دكه‌ت. ب گۆتنه‌كا دى، زه‌نگینى و به‌خته‌وه‌رییا مادى مرۆڤه‌كێ خوه‌په‌رێس و ئه‌زئه‌زى په‌یدا دكه‌ت؛ ئێدى هزر و ئه‌خلاق و باوه‌رى و ره‌وشت و تشتێن مینه‌ڤى، دچنه‌ پاش هه‌ڤبه‌ندیێن دراڤى و مرۆڤ هندى هه‌یینا خوه‌ لێ دهێت. مرۆڤێ مالدار ژى، ل ناڤ گه‌نجینا خوه‌ و كه‌مه‌را خزمه‌تكار و زێره‌ڤانێن خوه‌، ژ جیهانێ ڤه‌ده‌ر دبت، و هه‌ست ب ئێمناهیه‌كا ره‌ها دكه‌ت.

6. ژ خوه‌ په‌رێسىیێ بۆ خه‌مسارىیێ From selfishness (complacency) to apathy.

ژ خوه‌په‌رێسىیێ و ژ خوه‌رازیبوونێ، خه‌مسارى دزێت. ئێدى هیچ تشت خه‌م ناكه‌ت، وه‌كى مالا خوه‌په‌رێسى نه‌سوژت. ب گۆتنه‌كا دى، ئێدى كۆم و به‌ها و هه‌ڤبه‌ندى گرنگ نینن.. كه‌سێ تێر ئێدى خه‌ما چو ناخوت، ئاڤ دنیایێ ببه‌ت، ناده‌ته‌ ب گۆزه‌كا ویڕا.

7. ژ خه‌مسارییێ بۆ خوه‌سپارتنێ From apathy to dependence.

وه‌ختێ ره‌وشا كه‌سێن كۆمێ گه‌هشته‌ خه‌مسارییێ، قۆناغا (ئه‌ز چیا؛ بۆچى ئه‌ز؛ ما ئه‌ز تنێ هه‌مه‌؛ من چ ژێیه‌؛..) ده‌ست پێ دكه‌ت. هه‌رئێك بارێ خوه‌ و بارێ گشتى دهاڤێژته‌ سه‌ر ملێ كه‌سێن دى، تاكو دگه‌هته‌ ئه‌وێ راده‌یێ، ئێدى هیچ شۆله‌كێ گشتى و هه‌ڤپشك ناهێته‌كرن و جڤاك هه‌لدوه‌شت.

8. ژ خوه‌سپارتنێ بۆ بنده‌ستییێ From dependence back to bondage.

وه‌ختێ كه‌س نه‌بت كۆمێ بپارێزت، وه‌ختێ كه‌س نه‌بت ئابۆرێ رێكبێخت، وه‌كێ كه‌س نه‌بت به‌هایێن كۆمێ راگرت، وه‌ختێ كه‌س نه‌مینت قوربانییێ بده‌ت، وه‌ختێ كه‌س نه‌بت دادىییا جڤاكى راگرت،.. ئه‌و جڤاكه‌ نێچیره‌كا بێهێز و به‌رچاڤه‌ بۆ هه‌ر نێچیرڤانه‌كى، بگرت و بێخته‌ قۆناغا بنده‌ستىیێ.

ب گۆره‌ى تیتله‌رى، هه‌مى كۆمێن مرۆڤان، ب ره‌نگه‌كى نه‌ ب یێ دى، د ئه‌ڤان قۆناغان را دبۆرن، و مێژوو دوباره‌كرنا ئه‌ڤان قۆناغانه‌.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای