تیرور و چاوانییا به‌ره‌نگاربوونا وێ

پاوان ته‌ته‌ر نێروه‌یی*

تیرور ل ناڤخویا هه‌می وه‌لاته‌کێ تاکو لسه‌ر ئاستێ نیڤده‌ووله‌تی وه‌ک چه‌که‌کێ دهێته‌ ته‌ماشه‌کرن کو ژ لایێ هێزێن ئیسلامیێن توندڕه‌و و راستڕه‌وێن سیاسی دهێته‌ بکارئانین. و بکار ئینانا تیرورێ ژ لایێ ئه‌ڤان گروپان ڤه‌ بتێ بو گه‌هاندنا ئامانجا سیاسی و ئایدولوژیا خویه‌.
Zimmerman, Doron& Wenger, Anders ل په‌رتوکا (How state fight terrorism: policy Dynamics in the west) ئاماژه‌ ب ۲ شێوازێ تێروانینێ دکه‌ت کو لسه‌ر تێرورا نیڤده‌وله‌تی هه‌نه‌:
ـ تێروانینا ئێکێ ئاماژه‌ ب وێ چه‌ندێ دکه‌ت که‌ ڤیابیت تیرور وه‌که‌ تاوانه‌ک و پسیاره‌کا یاسایی مامه‌له‌ دگه‌ل بهێته‌کرن.
– تێروانینا دوویێ ئاماژه‌ ب وێ چه‌ندێ دکه‌ت که‌ دڤێت تیرور وه‌که‌ پسیاره‌ک ل چوارچێوه‌یێ ئاسایێشا نیشتیمانی ره‌فتار دگه‌ل بهێته‌کرن.
هه‌ژی ئاماژه‌ پێکرنێیه‌ که‌ ئه‌ڤ تێروانینه‌ شیاینه‌ وه‌که‌ ره‌فتاره‌کا ره‌وا دگه‌ل بابه‌تێ تێرورێ بهێته‌ ته‌ماشه‌کرن، وه‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ بو دوماهیهاتنا شه‌رێ ساردێ دناڤبه‌را ئه‌مریکا وه‌ ئێکه‌تیا سوفیه‌تا جاران، که‌ تیرورێ خو کێشایه‌ دناڤا جیهانا سیاسه‌تێ ئه‌و ژی وه‌که‌ گوشاڕ خستنه‌ سه‌ر لایه‌نێ حکومی چ ب شێوازێ ئوتوموبێلێن بومبڕێژکری چ ب په‌نابرن ژ بو که‌سێن خوکوژ.
لسه‌ر چه‌وانیا به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یا تیرورێ چه‌نده‌ها تیوریێن جیاواز هه‌نه‌ ژ وانا لیبێرالیسمه‌، که‌سانێن لیبراڵ دگه‌ل هه‌می کریاره‌کێنه‌ که‌ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دابینکرنا سه‌قامگیریێ بو هاوولاتیان و لهه‌مانده‌مدا دژی وێ کریارێ نه‌ که‌ کومه‌لگه‌ه بکه‌ڤیته‌ لژێر چاڤدێریه‌کا توند. ئه‌ڤ بوچونا لیبراڵا بویه‌ ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ تێیوریا دوویێ ئانکو ریالیسم ره‌خنه‌یه‌کا توند لڤێ بووچونا لیبراڵا بگرن. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ بو هندێ که‌ لده‌ڤ که‌سانێن ریالیست پاراستنا ئاسایێشا نیشتیمانی گه‌له‌ک گرنگتره‌ ژ وێ چه‌ندێ که‌ هێزێن ئێمناهیێ بهێنه‌ سنووردار کرن ژبه‌ر مافێ تاکه‌ که‌سی که‌ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ دروستبوونا هه‌ر هه‌ره‌شه‌یه‌کێ بو لسه‌ر سه‌قامگیریا وه‌لاتی.
پسیار لسه‌ر چه‌وانیا مامه‌له‌کرنێ دگه‌ل تیرورێ شێوازه‌کێ نویی بخوڤه‌گرت بتایبه‌تی پشتی هێرشێن ۱۱ێ سێپته‌مبه‌رێ بو سه‌ر تاوه‌رێن بازرگانیێن ئه‌مریکا کو ته‌ڤایا جیهاندێ مه‌نده‌هوشکر. ئه‌ڤ هێرشه‌ بو ئه‌گه‌رێ هندێ که‌ تیرور د چوارچێوه‌یێ ناڤخوویی ده‌ربچیت و ببیته‌ بابه‌ته‌کێ نیڤده‌ووله‌تی. ل هه‌مانده‌مدا رویدانێن ۱۱ێ سێپته‌مبه‌رێ بو ئه‌گه‌رێ دروستبوونا جه‌نگه‌کێ نوی ژ لایێ ئه‌مریکا و هه‌فپه‌یمانێن وێ بناڤێ (War on Terror) ئانکو شه‌رێ دگه‌ل تێروریسمێ.
Baylis J, Smith S, Owens P ل په‌رتوکا (Globalisation of World politics- An indtroduction to international relations) ئاماژه‌ بوێ چه‌ندێ دکه‌ت که‌ نها سه‌رده‌مه‌کێ نوییه‌ بو پتڕ گوهرینا زانیاریا د ناڤبه‌را هه‌می ده‌زگه‌هێن ئێمناهیێ یێ جیهانی و ده‌زگه‌هێن ئێمناهیێ یێن ناڤخوویی راسته‌وخوو دگه‌ل هاوولاتیان دشێت سه‌قامگیریه‌کا باشتر بو کومه‌لگه‌هێ دابینبکه‌ت و یارمه‌تیده‌ره‌کێ بهێز بیت ژ بو به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یا تیرورێ. لێ به‌لێ دهه‌مانده‌ما هه‌ژی ئاماژه‌پێکرنێیه‌ که‌ هه‌می تێیوریێن نیڤده‌ووله‌تی لسه‌ر وێ چه‌ندێ هاورانه‌ که‌ تێگه‌هشتنا هاوولاتیان و تێگه‌هشتن ل وێ چه‌ندێ که‌ تێرور وه‌که‌ ئایدلوژیه‌کا مه‌ترسیداڕ و رێگریکرن ل هه‌می جوره‌ هاوکاریێن دارایی و پێشکه‌فتنا ته‌کنولوجیایێ که‌ بو نمونه‌ فروکه‌یێن بێ فروکه‌ڤان بویه‌ گورزه‌کێ کوشه‌نده‌ بو تێروریستان. ب تایبه‌تی سه‌رهه‌لدانا داعشێ و بکارئینانا تورێن جڤاکی بو به‌لاڤکرنا هزڕا توندره‌وا خو دناڤا جیهانا ئینتێرنێتی ببو هه‌ڕه‌شه‌یه‌کا مه‌زن بو سه‌ر سه‌قامگیریا زوربه‌یا وه‌ڵاتان. هه‌رچه‌نده‌ نها داعش وه‌که‌ هێز و ده‌سهه‌لات ب دوماهی هاتیه‌ لێ به‌لێ وه‌که‌ فکره‌یه‌کا توندره‌و هێشتا مایه‌ و تاکو نها ژی پێگه‌هێن سوشیال مێدیایێ چه‌کێ ئێکه‌م وه‌ هه‌ڕه‌ ستراتیژیه‌ دناڤا ده‌ستێن ڤێ گروپێدا. بوویه‌ باشترین رێگه‌ بو به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یا به‌لاڤکرنا هزڕا توند ئاژو سنوردارکرنا وان په‌یج و پێگه‌هێن ئه‌له‌کترونینه‌ که‌ ب هیچ شێوه‌یه‌کێ بێ پالپشتیا سه‌رچاوه‌یان ئایین و کرداران شڕوڤه‌دکه‌ن و لایه‌نێ به‌رامبه‌ر که‌ هاوولاتیه‌ بێ گوهدان ب شێوازێ شروڤه‌کرنێ و که‌سانێن پشت ڤه‌گوهاستنێ بابه‌تێن توند ئاژو وه‌ردگڕن و به‌لاڤدکه‌ن ب ناڤێ به‌لافکرنا خێرێ، بویه‌ یا لسه‌ر مڵلێن هێزێن ئێمناهێ و بتایبه‌تی ماموستاییێن ئایینی ئه‌وه‌ که‌ فکره‌یا سه‌رچاوێ بابه‌ت، و شروڤه‌یا بابه‌ت زێده‌ بکه‌ن دناڤا کومه‌لگه‌ها مه‌دا که‌ هاوولاتی خو بپارێزن ژ وه‌رگرتنا هه‌ر فکره‌یه‌کا توند ئاژو که‌ وه‌که‌ فکره‌یه‌کا خێر بهێته‌ به‌لاڤکرن، چونکه‌ ئه‌ڤ لایه‌نێن توندره‌وو سایکولوژیا ئایینی تێکه‌ڵی چه‌وانیا بیرکرنێ دکه‌ن داکو بڤی شێوه‌یی بشێت ب ئه‌کتیفترین شێوه‌ کارو کریارێن خو ب ناڤێ ئیسلامێ به‌لاڤبکه‌ن. و ل دوماهیێ هه‌ژی ئاماژه‌ پێکرنێیه‌ که‌ هێزێن ئه‌منی یێن کوردستانێ گه‌له‌ک سه‌رکه‌فتی بووینه‌ ل چاوانیا به‌ره‌نگاربوونا تێرورێ ب شێوازه‌کێ گه‌له‌ک باش و دابینکرنا سه‌قامگیریێ و ئه‌ڤ چه‌نده‌ ڤه‌دگه‌ریته‌ڤه‌ بو وێ هه‌ماهه‌نگیا دناڤبه‌را ده‌زگه‌هێن ئێمناهیێ ل کوردستانێ و هاوولاتێن کوردستانێ، و بێگومان ده‌ست دناڤ ده‌ستکرنێ و هه‌ماهه‌نگی و پێکڤه‌کارکرن بویه‌ ئه‌گه‌رێ وێ چه‌ندێ که‌ ئارامی و سه‌قامگیره‌کا گه‌له‌کا باش و بێ وێنه‌ بهێته‌ دی بو کوردستانێ ل ناوچه‌یه‌کا وه‌ها ناسه‌قامگیرا جیهانێ که‌ روژهه‌لاتا ناڤه‌راسته‌.

*ماسته‌رد زانستێن سیاسی، چه‌مکێ سیاسه‌تا ده‌رڤه‌ و ئاسایێشا نیشتیمانی

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای