بەرنامێ “میتۆد” داوی خەلەکە “ژنبوون چی یە؟ بۆچی کورد دبێژن ئەقلێ ژنێ یێ دکۆشا وێ دا”

بەرنامێ “میتۆد” داوی خەلەکە “ژنبوون چی یە؟ بۆچی کورد دبێژن ئەقلێ ژنێ یێ دکۆشا وێ دا”
بژار محەمەد

دەسپێک: ژنبوون واتە ئاڤابوونا گەل و، وەڵاتان. پڕسیار لڤێرێ: بۆچی گۆتیە: “کورد دبێژن ئەقلێ ژنێ یێ دکۆشا وێ دا” و دەمەکێ دا ڕۆژئاڤای ژی دچەرخێن کەڤندا ژن بچاڤەکێ کێم دیتیە، کورد بتنێ نینن. و جارێ کورد بخۆ گشتی چەند بکێر خۆ هاتینە هەتا ژنێ پیفەرێ نەشازیێ بکەن؟ و ئەڤ گۆتنە چەند ڕاستە؟
دروستە پشت بەستنێ لسەر ڤێ گۆتنێ بکەن و ژنێ لمینا ئامیرەکێ بدەینن لبەر دەست بتنێ ژبۆ حەز و کارێن ناڤ مالێ بتنێ دا ژنێ بینن پێش چاڤ؟ بێگۆمان نەخێر؛ ژبەر کۆ ژن ژی مرۆڤە، و مرۆڤ پیرۆزە، و پیرۆزی جهێ رێز و تەقدیسێ یە، و رێز و تەقدیس ژی نە ژلاێ تڕسێ یە، بەرۆڤاژی مرۆڤە وەک خۆ بینن مرۆڤ و رێزێ لێبگرن، چ بلند چ نزم د دام، و دەزگەهان لێ بکەن پیفەر کا چەند کارێ وێ یێ حکومی باشە داکۆ هند رێزێ لێبگرن ئەڤە خەلەتە، بکۆرتی ژن پیرۆزە، ژن دایکە ژن خۆشکە ژن مەت و خالەتە ژن وەڵاتە، پیرۆزە و جهێ رێزێ یە چ دکارێ حکومیدا بیت چ لمال بیت.
و بەرێخۆدانەکێ ژبۆ زانستی ژی بکەن دێ بینین دیارکریە مێشکێ ژنێ پتر ژ مێشکێ زەڵامی کاردکەت – هەردوو لایێن مێشکی بکارن – یێ زەڵامی ئێک لایە. “هەڤئەرکیا بایۆلۆجی پەیوەندیا ژنەک ب دووگیانە دگەل زارۆکێ هەلگرتی ئەو دوو جانن لێ ئێک کەسن دشێن بێژن ژن ژبۆ زارۆکێ خۆ دنیایە پێکڤە دژین و هەڤئەرکن و هەردوویان پێدڤی ب هەڤدوو هەیە”، و هەڤئەرکیا زانستێ سایکۆلۆجی دا دایک و زارۆک دوو لەشێن ژ هەڤدوو جودا و سەربە خۆنە و دسەر هندێ دا گەلەک پێکڤە گرێداینە” ئەڤ دایکە یان بێژن ئەڤ ژنا بۆ زارۆکێ خۆ دنیایەک بیت، کەنگی ئەڤ ژنە دبیتە بێ ئەقل یان دویری پیرۆزیێ و نێزیکی ناڤێن نەشرینن دبیت، یان بێژن نەیا شارەزایە دجڤاکی دا و بچاڤەکێ کێم تەماشە بکەن و، دەمەکێ دا وەڵاتێ مە پلەیا ئایینی تێدا بەرزە و مەرج و پیرۆزیێن چاک ژبۆ ژن و هەم زەڵامی ژی ئیناینە پێش ب جوانی.
و ئەم ڤەگەرن ژبۆ دیرۆکا خۆ دێ بینین، ژنا کورد مل ب ملێ پێشمەرگەی ژی هەڤکاریا وان کریە و ب هێزۆ شیان دگەل وان چووینە پێش ژلای نان و حەواندن و پاقژی، سەرۆ بەرکرن و هەتا ستران و پێگۆتن ژی، کەنگی ئەڤە دبتە ئەقلێ دکۆشێ دا؟ یان ما چێت بیت ژنەکا خراب پیفەربکەن کۆ هەمی ژن دخرابن؟ لمینا فیلەسۆف “نیچە”ی دەما هەڤالاوی “لۆ” داخازیا وی یا هەڤژینیێ ڕەدکری، فیلەسۆف پتر ناخ ڕەش بوو ژبۆ ژنان بگشت، هەتا د پەڕتووکێن “د. عمرو شریف”یدا، دیارکریە کۆ هەڤالەکێ نیچەی دا چیتە ژڤانی لدەڤ هەڤالاخۆ، نیچە دبێژتێ: “قایشێ دگەل خۆ ببە، ئافرەت بێ ئەقل ددا نیاسین” و دژی ئافرەتان بوو بتەمامەن ژنێ بێ رێز دکەت و، دەمەکێدا ڕەدکرنا هەڤالاوی مافێ وێ بخۆ بوو بێگۆمان ب زۆری نینە.
هەتا فیلەسۆف ئەڕستۆ ژی ژن کێم کریە د پەڕتووکا “جیهانا سۆفیایێ” دا ژێدەر دیارە ڵاپەرێ ۱۷۰ێ دا بۆچوونا ئەڕستۆی لدۆر ژنێ “وی هزردکر هەمی ساخلەتێن زارۆکی دناڤ تۆڤێ زەڵامی دا دهێنە هەلگرتن و ژن ب تنێ وەکۆ زەڤیەکا عەردیە تۆڤ لسەر دهێتە چاندن و زەڵام ژی وەکۆ جۆتیارەکێ یە، بەرهەمێ ڤی تۆڤی دهەلگریت.
ئانکۆ لدویڤ تێگەهێ ئەڕستۆی زەڵام فۆرمی ددەت و ژن ماددەی” و دەمەکێ دا یا دیارە ژن زارۆکی فێردکەت، ژن زارۆکی تێردکەت، ژن زارۆکی لێکددەت، ژن زارۆکی فێری ڕابوون و ڕێڤەچوون و پەیڤ و ڤیان و ئەڤینا دای باب و، نازکی و جوانی و پاقژی دکەت و هتد..
کەنگی ئەقلێ وێ دکۆشا وێ دایە کۆ ڤان تشتان هەمیان دکەت؟. هەتا ژیێ زارۆکی دگەهیتە شەش ساڵیێ ژی لێ لڤێرێ بتنێ تشتەکێ گرنگ پێدڤیە ژبۆ ژنێ، ئەوژی تڕس لدۆر نەبیت داکۆ تڕسێ ل زارۆکێ خۆ دا نەچینیت، دایک بێ سنۆر چاڤدیریا زارۆکێن خۆ دکەن، ژ گەرم و سەڕما و برس و ئاگر و ئاڤ و پڕانیا تشتێن بمەترسی ژبۆ زارۆکان، گرنگیەکا بلند ب زارۆکی دەت، هەتا وی ڕادەی ئەڤیندار دبێژنە ئێک دوو: “گرنگیا من ژبۆتە د وێ پلەیێ دا، ئەو پلا دایک پێ دەت زارۆکێ خۆ ژبۆ ڤیان و حەز ژێکرنێ”، کەنگی ئەقلێ ژنێ دکۆشا وێ دایە سەر ڤێ چەندێ ژی؟.

گەر ئەم ڤەگەرن پەڕتووکا بناڤێ “سەرهاتیێن شێرە ژنان” دێ بۆمە دیاربیت کا ژنێ چەندین سەرکەفتن و باشی و ئەنجامێن نایاب بدەست خۆڤە ئیناینە و هەم بۆخۆ و هەم بۆ جڤاکێن خۆژی و پتر بۆ جڤاکێن خۆژی، لمینا “لەیلا قاسم” ژبۆ کوردینیێ کر هەتا رژێمێ سێدارە دا ب کراسێ بویکانیێ ڤە هەتا بدەنگەکێ بلند گۆتی: “یان کوردستان یان نەمان”، لمینا “مینام”ێ ل تایلەندا شۆڕەش کر بدژی داب نەریتێن خەلەت دەرحەقێ ژنێ دا دەما کۆ ژنێ ب زۆری دەنە شوی و نەب دلێ ژنێ بیت ئەو زەڵام، و لمینا “ڕۆزا بارکس” دەما شۆڕەش کری ب دژی مرۆڤێن پیست سپی سەبارەت ماف خوارنا مرۆڤێن پیست ڕەش، تا ل ئەمریکان دا دەنگ ڤەدای و مرۆڤێن پیست ڕەش گەهشتینە مافێن خۆ – بتایبەت ژنا پیست ڕەش – و لمینا “شەهرەزاد”ێ دەما ب ئەقلانی شیای حاکمێ فارسان بڕاوەستینیت ژ کۆشتنا ژنان پشتی شەڤ بووراندن دگەل ژنان دکری، تا ب ئەقلانی خۆ لێکرە خۆشتڤی داکۆ هەر شەڤ ژنەکێ نەئینیت و سپێدێ نەکۆژیت، بەلکۆ حاکم لخۆ کرە ئەڤیندار مال سەر ئێک هەستی ئەوژی هەستێن ئەڤینداریێ حاکم گرت، و هێدی چ ژنێن دی نەئینان و نەکۆشتن، و ئاسیا هەڤژینا فیرعەونی ئەو ژن بوو شیا فیرعەونی ڕازیبکەت کۆ مۆسای نەکۆژیت دەما مۆسا زارۆک و هاتی د مالا واندا ب ڕێیا ڕویبارێ ئاڤێ، و مەریەم ئەو ژن بوو، یا مللەتێ وێ ب ناڤێن نەشرین و لمینا زناکەر و دەهمەن پیسی بناڤ دکری، لێ جەگەرا خۆ هەر پاڕاست و خودان ئیرادەیەک موکم بوو هەتا زارۆکێ وێ عیسا مەزن بووی و پەیاما خۆ بەڵاڤ کری، و هتد..

ئەڤە هەمی ئەو ژن بوون خودان ئیرادە و هەست و سۆز و ئاڤاکەر و ڕێکخستی و باش و جهێ خۆدا بوون، ئەقلێ ژنێ کەنگێ دکۆشا وێدایە سەر ڤێ چەندێ ژی؟ و نڤێسەر و چالاکڤان “مەحمود موعەزەمی” دبێژت: ژن پتری زەڵامی دشێت خۆ بگەهینتە ئارمانجێ، گەر بکەت. نموونەکێ ژی بۆمە دئینت و دبێژت: “چاڤێ ژنێ ب ئاڤاهیەکێ – خانیەکێ – بکەڤیتن، دێ بێژتە زەڵامێ خۆ بچن تەماشە بکەن، زەڵامێ وێ بێژتێ مە پارە نینە مادێ چنە چی هەر ناکرین، لێ ژن دێ وەکەت بچیت تەماشەبکەت،

 

دەما دچیتە وی ‌ئاڤاهیێ ڤە، دێ ب هزرا خۆ لمینا فلمەکێ بۆخۆ چێکەت کۆ ئەڤ ژوورە ژبۆ زارۆیانە و، ئەڤ ژوورە ژبۆ مهڤانداریێ یە، و ئەڤ ژوورە ژبۆمەیە و هۆسان.. تا دەمەکێ وەسان دێ بینی ئەو ژنە باش دەست گرتیە لمینا مالداریێ پێخەمەت بگەهیتە وی ئاڤاهیێ یان ئیکێ ژوی ژی باشتر، ئەڤەژی دزفریت ژبۆ تەکەزا ژنێ کۆ هویری و کویری و باشیا خێزانێ دا دەیناتی لسەر و، ئەڤ خەونا خۆ پڕاکتیزە کری ب ئەگەرێ تەکەزەکا باش و، لڤێرێ دەما دگەهیتە خەونا خۆ؛ گۆمان تێدا نینە زەڵام دمینتە مەهندەهۆش!.

 

ئایینی ژن ب رێز و تەقدیس کریە، و ئیمتیازێن وێ پاڕاستیە، لێ ئیرۆ ئەو مافە دهێتە خوارن لمینا میراتێ وێ دەما دهێتە دابەش کرن، پتریا زەڵامان ئیسۆلۆجیەکا نەباش بکاردئینن بەرامبەر مافێن ژنێ، لمینا برا و کەسۆ کارێن ژنێ مافێ وێ دخۆن و دبێژن: “شویکریە لبن چاڤدێریا زەڵامەکێ دی دایە” ڤێ گۆتنێ دکەنە پیفەر کۆ مالێ ژنێ نادەنێ و دەمەکێ دا ئایینی بخۆ گۆتیە مافێ ژنێ ژی تێدایە بڤێ چەندێ ئەڤ جۆرە زەڵام پاڕادۆکسێ ئایینی بخۆژیکن، دبنە ئیکرۆنۆگرافیەکێ ب ڕەنگێ ڕەش و دویر نینە بکەڤنە ئۆتۆکراتیێ دا لسەر ژنێ و، ئەتەکێتێن سەقەت بکاربینن ژبۆ ژنێ و، پڕەنسیپێن وان بدەستێن وان بخۆبن بێ چ لایێن ئایینی و سیاسی و، گۆمان تێدا نینە ئەڤەژی شێوازەکێ ڕادیکالیە دناخێ واندا دژیتن و، بڤێ چەندێ ژن دمینیت بێ ڤالیوو ئانکۆ بێ بۆها لبەر چاڤێن وان و، هەتا دویرە ژ مۆنارکیێ – شاهژنیێ – و گەر بێژن زارۆک بتنێ بهێزبن ژڵای بابی ڤە، ئەڤە بتنێ بەس نینە بەلکۆ زارۆک پێدڤی ب دایکێ ژیکن ژبۆ سۆز و ڤیان و دلۆڤانیێ کەواتە پێدڤی ب هەردوویانە و هەردووک ژی تەمامکەرن.
ئیرۆکە ئەم ب هزرۆ بیرێن خۆ ژنێ کێم دکەن بناڤێ ئایینی یان بناڤێ سیاسەتێ یان بناڤێ جڤاکێ ڕەش، دەمەکێ دا جڤاک خرابە وێ خرابیێ ب سەرێ ژنێ دا دئینن، و یا دیارە ژن پتری زەڵامی خودان هەست و سۆزە، من چ ئنیەت نینن زەڵامی کێم بکەم یان ژنێ، بتنێ باشی ئەوە مللەت خۆ ڕەخنە بکەن و لسەر یۆتۆپیانیزمێ وەڵاتەکێ بێ ڕەخنە نەڕاوەستن مللەت بەراوەردیێ بکەن نەک بەڕەڵایێ بکەن و، مللەت پڕسیاران بکەن و، مللەت تەماشەی جیهانێ هەمیێ بکەن نەک بتنێ وەڵاتێ خۆ بتنێ لسەر بابەتێن ژن و مێران و بێ زانست و خواندن و، پێداچوون و ناڤەرۆکێن گرنگ.
ب دیتنامن هەتا نهاژی جڤاکێ کوردی بچاڤێ بەدەویان تەماشەی ژنێ دکەن، چاڤێ بەدەویان ژی ژن ب ڕەنگەکێ کێم دیتیە و ژبلی ڕازانێ و قازانێ تازە لدەڤ ژنێ نەڕوینشتیە کۆ چ بۆ پێدڤیە یان ڤیان و گرنگیێ بدەتێ، بێگۆمان زەڵام و ژن تەمام کەرێن ئێکن، لێ گەر چوو لمینا وێ چەندێ دەما نانەکێ بدەن هەژارەکێ و بەرا سەد گۆتنێن نەشرین بێژنێ، ئەڤە ئەو نان لێ بوو لمینا کۆپەکێ ژەهرێ!.
و نەخاسمە ڤی چەرخێ پێشکەڤتی و تازە هەر تشت لبەر دەست، و خودان شارستانیەت و ڕۆژانە جیهان دچیتە پێش، ب دیتنامن شەرمزاریە هێشتا مە نەشیابیت بابەتێ ژنێ و زەڵامی دجڤاکی دا چارەبکەن و تێنەگەهشتبن ژنەک خرابیت ئەو ئێکە نەک پیفەرێ هەمیان بکەن کۆ هەمی دخرابن و هەر وەسا ژبۆ زەڵامی ژی.
ژن ئانکۆ وەڵات، وەڵات ئانکۆ لاندکا مرۆڤان، مرۆڤ ئانکۆ هەبوون، هەبوون ئانکۆ ژیان، ژن ژیانە و، ئەقلێ وێ دسەرێ وێدایە، لێ مللەتێ مە ژکەڤندا ڕێ پێ نەدایە دروست کارابیت لمینا زەڵامی یان ژن نەشاز نینە، ئاخر جیهان یا مرۆڤایە، و ژن ژی مرۆڤە، هندیکە ڤیانا دروست ژبۆ نەبیت دێ ئەڤ پڕۆپاگندە لناڤا مللەتی دا هەر زێن چونکۆ ڤیان بتنێ پەیڤ نینە، و داویێ ژی وەکۆ ئێریک فرۆم دبێژت: “بێ ڤیان مرۆڤایەتی ئێک ڕۆژێ ناژیت”

 

 

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای