بەرسڤ و پرسیار بۆ بەرەیا نەخێر

نڤیسین: واربین میتانی

ل پێش چەند روژان کاک “شاسوار عبدالواحد” سمینارەک پێشکێشکر؛ ل ژێر ناڤونیشانێ (گەنج و پاشەرۆژا حکومرانیێ ل هەرێما کوردستانێ). د سمینارا خۆ دا ئاماژە ب گەلەک بابەتان دا کۆ هندەک دجهێ خۆ دا بوون، هندەک هەر وەکی وی دگۆت زانیاری و شرۆڤەکرنێت منن، دیار دکرن، تایبەت پرسا رێفراندووم کومەکا بابەتان ل سەر ئازراندن، ئاماژە دا گەلەک خاڵان، ل ڤێرە من دڤێت تێبینیان لسەر هندەک ژ وان خاڵا دیاربکەم، و بەرسڤ و پرسیاران لسەر وان خاڵان ئاراستە بکەم:-

 

ئێكەم بابەت ئەڤە بوو: ئایا دەولەتا کوردی زەروریە! پێدڤیە! ئەم ل دگەلین یان دگەل نینین؟، بەلێ دەولەت هەم زەرورە هەم پێدڤیە چۆنکە ئەگەر بووینە خودان دەولەت هەم دێ مە کەسایەتیا یاساییا نیڤدەولەتی هەبیت و هەم ژی سەروەری ئانکو سیادە، ژبوو وان بابەتێن ستراتیژیک هەولێر دبیتە ناڤەند نەک بەغدا، ل وی دەمی دشێت ببیتە ئەندام د گەلەک رێکخراوێن نیڤدەولەتی دا وەکو دەولەت، کو دێ هاریکاربن هەم د پاراستن و هەم د ئاڤادانکرنێ دا و گێڕانا ڕۆلی د کومەلگەهێ نیڤدەولەتی دا، تو دگەلی بەلێ پێنگاڤا بۆ ناهاڤێژی، مەبەست جۆگرافیا گرتیا کوردستانا باشوورە وەسا دخوازیت کو نەوەیەک ببیتە قوربان ژپێخەمەت دامەزراندنا دەولەتا کوردستانی، ئەڤجا ئەگەر ئەڤرۆ نە کەنگی؟، وئەگەر ئابوورێ مە وەکو نموونا جەنابێ تە “ئیماڕات” یا بهێزبیت باشە بڕینا پەیوەندیا وەکو “قەتەر” ل مە ناکەت!؟

دەولەتێن ڤێ ناوچەیێ بارێ وان نها یێ دیارە: عیراق نەمایە هێزا جاران ژ ڕۆیێ ئابووری ڤە تاکو کێشێن ناڤخوویێن عیراقێ کۆ پرانیا گەلێ وێ ئاگەهدارن نموونە ژی بەزاندا سنوورێن وێ ژلایێ دەولەتێن جیران ڤە و هەتا شکەستنا مۆسل نیشانا لاوازیا سەروەری و هێزا عیراقێنە، ئێران: سەرەڕای کو ڕولەکێ مەزن دگێریت دناوچێ دا لێ نەمایە هێزا جاران ژبەرکو ئابلوقەیێن ئابووری و سیاسی تا ڕادەیەکێ مەزن لاواز بوویە، بوو پشتڕاستبوون ژ لاوازیا وێ تا نها نەشیایە لهەمبەر سوپایێ ئازاد ل سوریا راوەستیت ئەگەر ئەو هێزبا یە یاکو دڤیا رولەکێ یەکجار مەزن بگێڕیت تا نها هەڤدەم دگەل سوپایێ سوریا و ڕوسیا دڤیابا ڕولەکێ پتر ژ یێ نها بخوڤە دیتبا کو ڤێ جەنگێ هەفت ساڵا ڤەنەکێشابا و د بەرژەوەندیا وان دا تمام و ئێکلاببا، سوریا؛ هەڤدەم دگەل رونکرنا ئیرانێ بارێ وێ یێ دیارە! تورکیا: هێزەکا مەزنە ل ناوچێ و ژبەرکو گەلەک رێکەفتن دگەل باشورێ کوردستان کرینە د بەرژوەندیا وێ دایە کو دژی سەربەخوییا کوردستان رانەوەستیت چونکە: سەرەڕای هەبوونا جیاوازیێ دناڤبەرا هێزێن کوردی بەلێ هەر کارڤەدانەکا جدی و توند ژلایێ یەک ژ ڤان سێ وەلاتان دێ ناڤخوویا خو تێک دەن ژبەرکو ب پشت ڕاستی کوردێن وان دێ لڤینێن مەزن ئەنجام دەن پێخەمەت پاراستنا وێ پارچەیا بچووک ژ کوردستانا مەزن.

 

دووەم: ژ ڕویێ یاسایڤە کو جەنابێ تە دیار دکەت، دڤێت سەربەخۆیێ ڕابگەهینیت پاشی ئەگەر نەتەوەیێن یەکگرتی داخوازا رێفراندومێ کر پاشی رێفراندوم بهێتە ئەنجام دان! و جەنابێ تە گۆت کۆ ئەڤە لدویف پەیمانناما نەتەوەیێن یەکگرتیە، دا بەرێخو بدەینە پەیماننامە و یاسا نیڤدەولەتی و هەر وەسا پێشهات و مێژوویا لسەر ڤی بابەتی:

  • أ‌- پەیمانناما نەتەوەیێن ئێکگرتی کو دهێتە هەژمارتن ژێدەرەکێ سەرەکی بۆ یاسا نیڤدەولەتی ل مادا ئێکێ بەندێ (٢)یێ ئاماژە دایە کۆ گەلان مافێ دیارکرنا چارەنڤیس و سەربەخۆبوونێ هەیە بەس چەوانیا وێ دیار نەکریە..!
  • ب‌- هەر ل پەیمانناما نەتەوەیێن یەکگرتی دا؛ ل مادا (٥٥) تەکەز لسەر وەڵاتان و وەڵاتێن ئەندام د رێکخراوێن نەتەوەیێن ئێکگرتی دا کری دکەن، کو هاریکاربن دگەل پێشڤەبرنا کومەکا پروسێسێن دیارکری کو یەک ژوانا پروسێسا دیارکرنا چارەنڤیسا گەلانە!
  • ت‌-  گەلەک مادێن دیتر مینا مادا ( ٧٣، ٧٤، ٧٥، ٧٦، هتد… ) گرێدایە ب وان هەرێمان ڤە یێن کو شیانێن بڕێڤەبرنا هەرێما خو نین ب شێوازەکێ سەربەخۆیانە، ئەڤجا چ ژبەر ئەگەرەکێ سیاسی بیت یان ئەگەرەکێ دیتر کۆ دڤێت هاتبیتە نیاسین ژلایێ نەتەوەیێن ئیكگرتی ڤە کۆ ئەڤ هەرێمە شیان نینن ب شێوازەکێ فەرمی، ئەڤجا کوردستان نابیتە یەک ژوان هەرێما و ب فەرمی نەهاتیە دیارکرن.

 

لسەر شلۆڤەکرنا پەیڤا “نەتەوە” ل لایێ نەتەوەیێن یەکگرتی هەتا نها گەنگەشە لسەر دهێتە کرن لێ پڕانیا زانایێن یاساناس و زانایێن بوارێ نیڤدەولەتی دو جورە نەتەوە ل قەلەم ددەن کو ئەو ژی:

  • ئێکەم: نەتەوەیا سیاسی: ئانکو هەر گەلەکێ کو کەڤبیتە دناڤ چارچووڤێ وەلاتەکێ دیاریکری دا دهێتە نیاسین نەتەوە بەلێ ب ناڤێ وی وەلاتی مینا: (بەلوچ و ئازەری، کورد، لور، هتد… ب ئیرانی دهێنە نیاسین ژ روویێ نەتەوەیا سیاسی) یان (ئاسیایی، ئەلمانی، فرانسی، ئسپانی و هتد… ئەوێت د سنورێن ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکی دا دژین و هاوڵاتیێن وێنە دهێنە نیاسین ئەمریکی بەلێ ژ رویێ نەتەوەیا سیاسیڤە) یان (کورد، عەرەب، تورکمان، ئاشوور، کلدان، ئەرمەنی و هتد،… یێت دناڤ سنوورێ عیراق دا دژین ب عیراقی دهێنە قەلەم دان ژ ڕویێ سیاسیڤە).
  • دووەم: نەتەوەیا کەلتوری: ئەڤ نەتەوەیێن دناڤا وان وەڵاتێن ناڤبری دا ب نەتەوەیێن کەلتوری دهێنە قەلەم دان ب نەتەوە لگورەی جیاوازیێن وان یێن کەلتوری، زمانی، رێورەسێمن ژیانا وان.

 

ئەڤجا هەروەکی دیار پەیمانناما نەتەویێن ئێکگرتی؛ دیار نەکریە کا کیش جور داخوازا سەربەخۆبوونێ بکەت، ئەڤە وێ مانایێ ددەت کو مە مافێ هەی و چ رێگریێن یاسا نیڤدەولەتی لهەمبەر مەدا نین.

سەبارەت ب پێنگاڤا کو مە دیارکر، نە جورێ نەتەوەی نە ژی چەوانیا پێنگاڤێن وان، دناڤ چ یاسایێن نیڤدەولەتی دا نەهاتیە دیار کرن، هەر وەکو جەنابێ تە دیار کری کو دڤێت ڕاگەهاندن ل بەری رێفراندوومێ بیت.

لڤێرە ژی دێ ئاماژە دەینە هندەک پێشهاتن نیڤدەولەتی کو وەکی (عرف) یان بوویە دابوونەریتەکێ نیڤدەولەتی، چونکە زۆر جار دووبارە بوویه‌، نزیکی (٧٠) حەفتا جاران پتر هەر ل سالا ١٨٤٠ تا نها ل جیهانێ ڕویدایە، ئەڤجا وەکی دابونەریتەکێ نیڤدەولەتی لقەلەم هاتیە دان ب سێ قوناغا دەرباز دبیت؛

ئێك: ئەنجام دانا رێفراندوم بۆ ژبوو زانینا رایا وی نەتەوە یان گەلێ کو داوایا سەربەخو بونێ دکەت.

دوو: راگەهاندنا سەربەخووبونا وان گەلان ژلایێ دەسەلاتا سیاسیڤە.

سێ: دانپێدان کرن ژ لایێ وەلاتێن سەربەخوویێن دیتر ڤە.

نموونە : ئسکوتلەند کو ژێ قوناغا ئێکێ دەرباز نەبوو، دبیت بشێوازەکێ دی ژی هەبیت چونکە چ یاسایێن دیارکری بۆ ڤی بابەتی نینن.

 

وەکی یا دیار دابونەریتێن نیڤدەولەتی بدروستی بەروڤاژی ئاخفتنا جەنابێ تەنە، یا کو جهێ سەرنجێ یە دانپێدانا نیڤدەولەتیە ئەوژی پشتی دامەزراندنا نەتەوەیێن ئێکگرتی جورە میکانیزمەک بخۆڤە گریتە کو ئەو گەلێن سەربەخوویا خۆ رادگەهینن داخازییا ئەندامبوونێ وەکو دەولەت ل نەتەوەیێن ئیكگرتی دکەن و پروسێسا ئەندامبوونێ ل نەتەوەیێن ئێکگرتی دچیتە جڤاتا ئاسائیشێ کۆ پێتڤی ب (٩) دەنگایە دگەل دەنگێن هەر (٥) ئەندامێن بەردەوام،  دهەمان دەم دا میکانیزما دیتر ئەوە کو ڕایا گەلی ژبۆ نەتەوەیێن ئێکگرتی دهێتە دیارکرن داکو بریار لسەر بدەن و پشتگیریا وان گەلان بکەن لگورەی مادا (٢ و ٥٥)، دوبارە دوسە دچیتە جڤاتا ئاسایشێ ل نەتەوەیێن ئێکگرتی ئەو ژی پێدڤی ب (٩) دەنگایە ژ وان ژی هەر (٥) ئەندامێن بەردەوام.

 

لڤێرە دیار دبیت لگورەی ئەوا جەنابێ دیارکری چ یاسا و دابونەریتێن نیڤدەولەتی نینن، ئەو پروسێسا ل کوردستان دهێتە ئەنجام دان نها ب تەواوی یا یاساییە لگورەی یاسا نیڤدەولەتی .

ودەرکرنا بریارا ئەنجامدانا رێفراندومێ ژلایێ سەروکێ هەرێما کوردستان ژبەرکو چ یاسایێن دیارکری نین کۆ ڤێ دەستهەلاتێ بدەنە پەڕلەمان یان سەرۆکایەتیا هەرێمێ، یان ژی سەروکێ حکومەتێ، دووبارە دبیتە یاسایەکا جێبەجێکار و سەروکێ هەرێمێ مافێ دەرکرنا ڤێ یاسایێ هەیە ئەگەر پەڕلەمان کارا ببیت و یاسایەک ژبوو ڤێ مەبەستێ دەربچیت یاسا دوو ئاراستەیان وەردگریت ئەوژی یاسایەکا دەرچووی یا دەسەلاتا یاسادانان و یاسایەکا دەرچووی یا دەستهەلاتا جێبەجێکارە چونکە رێفراندووم ب مانا زڤڕین بو گەلی ددەت، و دناڤا دیموکراسیەت دا گەل ژێدەر و بلندترین دەسەلاتە.

ئەگەر وەک جەنابێ تە گوتی ئەڤ رێفراندوومە سیناریویەکە! دێ ڤێرە پسیار ژ جەنابێ تە هێتە کرن؟ باشە تو کەسەکێ سیاسی نینی، و زانیاریێن تە ئەو زانیارینە یێت هەر تاکەک دشێت دەست خوڤە بینیت! دبیت تو وەک هاولاتیەکێ سادە ڤێ پروسێسێ ب خەلەتتێگەهشتن تێبگەهی و بزانی کو ئەڤە سیناریویە بەلێ دەستهەلاتێن ئیران و تورکیا و سوریا هەتا عیراق ب پروسە تێبگەهن و دژایەتیەکا ئاشکرا بکەن! ئەڤە چ مانا ددەت یان ئەڤ دەستهەلاتە ل پروسەیا سیاسی نەگەهشتینە یان جەنابێ تە تشتەکێ زانیت کو گەل و سیاسەتمەدارێن وەلاتێن جیران نزان!؟، ئەڤە دبیت پرسیار ئەگەر سیناریویە بوچی وەڵاتێن هە بشێوەیەکێ توند ل هەمبەر راوەستیاینە و بوچی ب سیناریو ل قەلەم نادەن و هەمبەر راوەستیاینە!؟

و تورکیا نەراستەوخو پشتەڤانیێ دکەت بو لادانا عبادی! و حەشدا شەعبی دێ هێرش کەت ژلایێ ئێرانێ ڤە! باشە کاک “شاسوار” ئەڤە شروڤەکرنا جەنابێ تەیە، بەلێ پسیار، لادانا عبادی چ سوود بو تورکیا هەیە و جێگرێ عبادی کیە کو دێ بەرژەوەندیا تورکیا دا کار کەت، دڤێت شلوڤەیا تە روهنتر بیت بوو ڤی بابەتی!
حەشدا شەعبی هێرش بکەت؟! ئایا گریمان هێرش کر سەرەرای کو دوو مادێن سەرەکی ژ پەیمانناما نەتەوەیێن ئێکگرتی پشتگیریا پروسێسێ دکەت و چەندین مادێن دیتر کو داوایا ئارامی و ئاسایش دکەن ئەڤ کریارا حەشدی شەعبی دێ ب تێکدانا ئاسایشا نیڤدەولەتی هێتە قەلەم دان دگەل هندێ ژی یا باشە ئەگەر پێداچوونەکێ ب بریارا ٦٨٨ یا سالا ١٩٩١ بکەی کو ئەڤ ناوچە دکەڤیتە بن پاراستنا نەتەوەیێن ئێکگرتیڤە کو ئەڤە پروسێسەکا یاساییا زور ئالوزە هەر وەکی هاتنا داعش و دیار بوونا هاوپەیمانا نیڤدەولەتی دژی داعش کو ئەڤەژی لگورەی دابونەریتێ نیڤدەولەتی و یاسا نیڤدەولەتی یا دژی تیرورێ هات کو گرێدای پاراستنا ئاسایش و ئارامیا نیڤدەولەتی بوو، ئانکو لڤێرە هاتنە حەشد شەعبی سێ رێگرن هەین؛

ئێک مادێن (٢-٥٥).

دو: مادا (١و گەلەک مادێن دیتر هەر ژ دیباجا پەیمانناما نەتەوەیێن ئێکگرتی تا دوماهیکێ).

سێ: دابوونەریتێن نیڤدەولەتی، مەبەست ئەوە هەتا ئەگەر گریمانا جەنابێ تە یا دروست بیت کوردستان یاب تنێ نینە.

 

بابەتێ دیتر کو جهێ سەرنجێ بوو گلوپا کەسکا ئەمریکا بوو! ئەوژی پرسیار لسەر و بەرسڤ لسەر هەنە!
ئەمریکا وەکی پرنسپب دبێژیت هەرجهەکێ دیموکراسی لێ د مەترسیێ دا بیت، بەرژەوەندیا نەتەوەییا ئەمریکا دکەڤیتە مەترسییێدا، و دڤێت ئەمریکا پارێزیت ئەڤە پرنسیپە، و یاسایەکە کو یا دەرچووی ژ کونگرسێ ئەمریکی لسەر دەمێ سەروک “ترومان” دا، باشە رێفراندووم و داوایا مافێ خوسەری نابیتە یەک ژ پرنسیپێن دیموکراسی و ئازادیێن مروڤایەتیێ؟.

دووەم راستە کو جەنابێ تە سەرەدانا ئەمریکا یاکری، و راستە ئەڤ پرنسیپە تا رادەیەکێ یێ لاستیکیە ئانکو ئەمریکا لگورەی بەرژەوەندیێن خو سەردەری دگەل دکەت، بەلێ کیژ بەرژەوەندی ئایا ئەڤە نابیتە بەرژەوەندیا نەتەوەییا ئەمریکا کو ب ئاسایشا نەتەوەیی ل قەلەم ددەت، ئەڤجا چەوا کونگرسمان یان نینەرەکێ کونگریسی یان سەروکێ دیوانا سەروکایەتیا ئەمریکا! دهێت بابەتەکێ ئاسایشا نەتەوەییا خو بو میدیایەکا کوردی روهن دکەت!؟ کو زوربەیا جاران دەمێ میدیایا ئەمریکیا سەربەخو دەمێ پرسیار ژ ئاخفتنکەرێ فەرمیا کوچکا سپی دکەن بەرسڤا وان (ئەو بابەتە ب ئاسایشا نەتەویی گرێداییە و نەشێین روون کەین) مەبەست ئەڤ بەرسڤە یا پرسێن ئاسایشا نەتەوەییە! نەک بابەتێ تە بەلێ ئەو شێوازێ تە روهنکری بابەت دبیتە ئاسایشا نەتەوەیا ئەمریکی ل گورەی پرنسیپێ ترومان و پروسێسا دیموکراسی و مافێ ئازادیا مروڤایەتیێ و گورەی پەیمانناما نەتەوەیێن ئێکگرتی!

و خالەکا دی بفەر دبینم بو جەنابێ تە روهن بکەم: کا بوچی ئەمریکا و چ وەلاتێن دی ب فەرمی نە دژایەتیێ دکەن ونەژی پشتگیریێ دکەن یان وەکی تە گوتی گلوپا کەسکا ئەمریکا! چونکە: لگورەی مادا ٢بەندێ ٧ هەر بوچونەک یان بریارەک ب فەرمی ل دەسەلاتا وەلاتەکێ دەربچیت سەربارودوخێ ناوخویێ وەلاتەکێ دیتر وئەو بریارە نە کەڤیتە دچوارچوڤێ بەشێ حەفتێ یێ پەیمانناما نەتەوەیێن ئێکگرتی دا ئەو کریار ب مایتێکرن دهێتە قەلەمدان و سزایێ ڤی کاری یێ ژێ هەمیا کێمتر کو مێژوویێ دا هاتیە ئەنجام دان شەرمزارکرنا وی وەلاتی دکومەلگەها نیڤدەولەتیدا یە ب فەرمی، ئەڤجا ئەمریکا کو پشتگیری بکەت یان دژایەتی بفەرمی دبیتە مایتێکرن دکاروبارێن ناڤخویێ وەلاتەکی دیتردا و چ کارگێرین ئەمریکی ناچار نینە ڤی کاری ئەنجام بدەت هەروەکی جەنابێ تە گوتی سەرکردێن وان بوخو ل دروست کرنا مێژوویێ دگەرێن کەس مێژوویا خو رەش ناکەت، بەلێ پشتی دوسە دهێتە ڤەگوهاستین بو جڤاتا نیڤدەولەتی ل وی دەمی بریارێن فەرمی و یاسایی دهێنە دان.

شەر و بریسیبوون لدویف بەلێ دا دهێن! یەکەم جار ئەڤە مانا هندێ ددەت کو رێفراندوم نە سیناریویە لڤێرە جەنابێ تە خو بخو ئاخفتنا خو خەلەت دەرئێخست! چونکە ئەگەر سیناریویەک بیت چ شەر و برسیبوون لدویف دا ناهێن هەروەک تە گوتی لدویف گریمانا تە مژیلکرنا خەلکی باشە! ئەگەر مژیلکاریە بوچی دێ سنوور هێنە داخستن؟ هەروەکی من ل دەستپێکێ دیار کری ئەڤ وەلاتە نەشێن سنوورا بگرن بوماوەیەکێ درێژ چونکە دێ کێشە بوو وان دروست بن!.

بابەت زور یێ درێژە بەس دا ب کورتیەکێ دوماهیک بینم وەکی تێبینیەک، ئەڤ روهنکرنە نە ئاراستەیێ من یێ سیاسیڤە گرێداینە تنێ هەڤدژیێن یاسایی و رونکرنێن یاسایی بوون ئەوێت ناڤ گوتارا جەنابێ تەدا کاک شاسوار، رونکرنێن من ئەکادیمی و زانستی بوون بەلگە هەمی دناڤ بەرسڤ و پسیارا دا دیارن، ئەو بابەتێن دیتر یێن کو سیمانارێ دا هاتیە باس کرن خالێن دروست هەبوون وەکی مافێ ئافرەت و ئاڤاکرنا گەنجان، و هندەک خالێن دیتر کو جهێ گەنگەشێ و دانوستاندن ل سەرنجا من تنێ لسەر تەورێ ریفراندووم بوو ژلایێ سیاسی و یاسایڤە، ب ئومێدا پێشئخستنا وەلاتی و راستڤەکرنا ئێک دوو.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای

كومێنته‌كا نوی دانه‌

لن يتم نشر عنوان بريدك الإلكتروني. الحقول الإلزامية مشار إليها بـ *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.