“ئەو کلتور و داب و نەریتێن مفای دگەھینە کۆمەلگەھا کوردەواری “

دلــۆڤــان ئــەمــجــەد بــارزانـی

پێگەیا داب و نەریتان دوو چەمکێن گرنگێن کۆمەلناسی و کلتور ناسیێ نە . ئەڤ دوو چەمکە ل دەستپێکا کومەلا مرۆڤاییەتیێ ڤە یێت ھەین ب گوێرەی ڤێ ژی ھەر کۆمەلگەھەك ھەر وەلاتەك ل جیھانێ دا خودان داب و نەریت و کلتورێ خویە کو تایبەت بیت ب وی وەلاتی یان کۆمەلگەھێ ڤە . دڤێرە دا ئەم دێ باسێ وەلاتێ خوە کەین کو ئەو ژی کوردستانە . ل ھەڕێما کوردستانێ گەلەك نەتەوە و ئول و مەزھەب و ئایین یێن جودا جودا یێن ھەین و تێدا دژین وەکی ( مۆسلمان ــ کریستیان ــ کلدان و ئاشوری ــ ئێزدی ــ شەبەك ــ کـاکەیی ــ زەردەشتی ….گەلەکێن دی ) د بەرێ دا جوھی ژی ل ھەڕێما کوردستانێ دژیان . ھەر نەتەوەك و ئایینەك و مەزھەبەکێ ژڤانە ژی کلتور و داب و نەریتێن خوەیێن تایبەت یێت ھەین ڤێجا چ یێت ئایینی بن یان ھەر تشتەکێ دی . لێ بەلێ راستە گەلەك ئایین و ئۆل ل ھەڕێما کوردستانێ دژین و ئایینێ وان یێ جودایە دگەل ئێکدی لێ د نەتەوەدا ھەمی ئێکن و ھەمی کوردن و کوردستانی نە دبن ئێك ئالا دا دژین . لەوما ھندەك داب و نەریتێن ھەین د گشتی نە ب ھەمی کوردان ڤە گرێ داینە ل ھەر جھەکێ لێ بیت کو د سەردەمێ باب و باپیران دا ھێش کەڤن تر پەیرەو دکرن ھەتا نھاژی ھندەك ژوان داب و نەریتان یێت ماین دناڤ کۆمەلگەھا کوردەواری دا جێ بەجێ دکەن ، ھەروەسا گەلەك ژ داب و نەریتان ژی نەماینە و یێت ژناڤ چووی خەلك مە گرنگیێ پێ نادەت . ئەز نابێژم ھەمی داب و نەریت باش بوون و د جھێ خوەدا بوون نەخێر ھندەك ژ داب و نەریتان نە د بەرژەوەندیا مللەتی و کەسی دانەبوون لێ باشبوو ھەر زووی ژ ناڤ چوون و نەمان ، بەلێ دڤێرەدا ئەم دێ باسێ وان داب و نەریتان کەین ئەڤێن دناڤ کۆمەلگەھا کوردی دا ماین و مفای دگەھینە ئەڤ کۆمەلگەھا ئەم تێدا دژین . ١ــ ھەرەوەزی (زبارە):- ئێکە ژ گرنگترین و کەڤنرین داب و نەریتێن کوردەواری کو ھەتا نھا ژی ھەر یا مای دناڤ کۆمەلگەھا کوردی دا وەکی رستن و چنین و دروونا گەنم و جەھ و نیسك و نۆك و برنجی و ..گەلەك تشتێن دێ کو ب ھەرەوەزی زبارە دھاتنە کرن ب تایبەتی ل گوندان و گوندان ژی یێن چیایی نھا ئەڤ داب و نەریتێ مای ژبەر کو دڤی سەردەمێ ئەم تێدا دژین ئەمێ د ئاستەکێ بلندێ تەکنەلۆژیایێ دا ھەمی ئامیرێن ھاتینە دروست کرن و ب رەنگەکێ ساناھی ئەڤ کارێن بەرێ ب زبارە دھاتنەکرن ب ئامیرێن پێشکەفتی نھا دھێنەکرن . لەوما دبێژم نھا ل گوندان ئەڤ داب و نەریتێ ھەرەوەزی یێ مای بتایبەتی گوندێن نێزیك چیایان کو ئەڤ ئامێرە نەگەھنێ ھەمی خەلکێ گوندی پێکڤە ب زبارە درووین و چنین و چێکرنا خانیان و ھەر کارەکێ دکەن ھەمی ھاریکارن دگەل ئێکدی د ھەمی کاران دا ، ژبەر ھندێ ژی دبێژم ئێکە ژ گرنگترین داب و نەریتان چونکێ ھەمی خەلکی دئێك جێھ دا کۆم دکەت . ٢ــ ژینگەھ پارێزی :- ئێکە ژ داب و نەریتێن کەڤنێن کۆمەلگەھا کوردەواری کو ھەر ل دەستپێکا کوردینێ دا ل سەردەمێ (شێخ عبدالسەلام بارزانی و شێخ ئەحمەدێ بارزانی ) گرنگیەکا زۆرا پێ ھاتیە دان ب ژینگەھی و پاستنا ئەڤی سروشتێ جوان و بالکێش قەدەغەکرنا برینا دار و باران وەکی دار بەری و دار مازی و کەزان و ھەر دارەکا تەر کو جوانیێ ب سروشت و ژینگەھی بگەھینیت . ھەروەسا پاراستن و گرنگی دان ب گیانەوەرێن کێڤی ئێکە ژگرنگترین داب و نەریتێن ھەڕێما کوردستانێ ب گشتی و دەڤەرا بارزان ب تایبەتی بو نموونە کۆشتن و گرتنا کەو و پەز کیڤیان و ھەر گیانەوەرەکێ دی یێ ھاتیە قەدەغەکرن ھەر کەسەکێ پێ گیریێ ب قان رێنمایا ژی نەکەت دێ ھێتە سزادان ب گوێرەی وێ تاوانا وی کری . ھەبوونا گیانەوەرێن کیڤی جوانیەك و مفاییەکێ زورێ گەھاندیە کۆمەلگەھا کوردەواری و سروشتێ مە یێ جوانتر لێ کری ھەتا وی ئاستی کو گەشتیارێن ناڤخویی و بیانی ژی قەستا ڤان جھان بکەن ئەڤێن ئەڤ گیانەوەرێن کیڤی و جوان تێدا دژین بو دیتنا وان دھێن . ل دەمێ پاراستن و گرنگی دانا گیانەوەرێن کیڤی و سروشتی ل دەڤەرا بارزان ھەی ئەڤان دەولەتێن رۆژھەلاتا ناڤین (شرق الأوسط) کەسی ئەڤ تشتە نەبوون یەعنی ب کورتی و کوردی پێدڤیە بێژم پاراستنا ژینگەھێ و گرنگیدان ب گیانەوەران یا ل کوردستانێ سەر ھەلدای کوردستانێ ژی ل دەڤەرا بارزان چونکێ دەڤەرا بارزان نموونەیا ژینگەھ پارێزیێ یە . ٣ــ جل و بەرگێن کۆردی :- ئێکە دی ژ کلتور و داب و نەریتێن رەسەنێن کۆردی پۆشین و ژبەرکرنا جل و بەرگێن کوردی نە گرنگیەکا باش ب جل و بەرگێن کوردی دھێتە دان ل ھەڕێما کوردستانێ ب گشتی و ھەر عەشیرەتەکا کوردی یان ئایینەکێ ژی جورێن جل و بەرگێن خوەیێن ھەین . رێژەییەکا زۆرا کەسێن کورد ل ھەر جھەکێ لێ بن د بیرەوەری و یادێن دا و ھەتا شەھینان و سەیرانان و مناسباتێن نەتەوەی و ئایینی و ئولی دا جل و بەرگێن کوردی ژبەر خوە دکەن دێ شێم بێژم زێدەتری (90%) ێ ڤان یادا گەنج و پیر خوە ب جل و بەرگێن کوردی دخەملینن . ئەگەر باسێ ژبەرکرنا جل و بەرگێن کوردی بکەین پێدڤیە دەڤەرا بارزان ب نموونە وەربگرین چونکێ خەلکێ دەڤەرا بارزان رێژەییەکا زورا وان رۆژانە و ھەمی دەمان جل و بەرگێن کوردی یێل بەر وان ب تایبەتی ئافرەت ھەردەم ب جل و بەرگێن کوردی نە کو ئەڤە ژی گەلەکا باشە بو ب زیندی ھێلانا کلتور و دابو نەریتان .. ئەم دشێین بێژن جوانترین و بالکێش ترین جل و بەرگ یێن کوردی نە . ٤ــ شین و شاھی :- ئێکە دی ژ داب و نەریتێن کۆمەلگەھا کوردی کو ھەرا گرنگە و دڤی سەردەمێ نھا ئەم تێدا دژین یا مای وەکی خویە د شین و شاھی یا دا د خۆشی و نەخوشی یا دا ھەمی کەس ھاریکان دگەل ئێکدی بۆ نموونە د شین و نەخۆشیا دا جیران و دەردور ھەمی ھاریکارن دگەل ئێك دەمێ مالەکێ تازیەك یان نەخوشیەك ھەبیت ڤێجا چ ل گوندان بیت یان باژێری ھەمی کەسێن دەوروبەرێن وان جیران ھاریکارن دگەل وان د ھانا وان و ھەوارا وان دچن ھەلگرێن خەم و ئێشێن وانن خەم و کۆڤانێن وان کێم دکەن . د خوشی و شەھیانان ژی دا ھەمان تشتە ھەمی دگەل ئێکدی ھاریکارن و پشکداریێ د خوشیا وان دا دکەن و تامەکا دی و رەوشەکا دی ب وێ شەھیانێ دبەخشن کو ھەر ل کەڤن دا ئەڤ داب و نەریتێ ھەبووی ھەتا نھا ل ھەڕێما کوردستانێ ب گشتی ب تایبەتی ل گوندان زێدەتری باژێران گرنگیێ ب ڤان کلتور و داب و نەریتان ددەن . گەلەك تشتێن دی وەکی ھەژارێ و کەسەکێ کو تشتەك لێ بقەومیت پێدڤی ب ھاریکاریێ ھەبێت ئەم دێ باسێ گوندان کەین خەلکێ گۆندی دێ بارەبیێ بۆ کەن ھەر کەسەك ل دیڤ پێچێبوونا خوە دێ ھاریکاریا وی کەن و دێ حالێ وی زڤرینەڤە وەکی بەرێ و ھێش باشتر . ئەڤەنە ئەو کلتور و داب و نەریتێن کو ل باب و باپیران و زور دکەڤندان پەێرەو دکر و ھەتا نھا ژی دھێنە بکارینان مفایەکێ باش دگەھینە ڤێ کۆمەلگەھا کوردی ئەڤا ئەم تێدا دژین . گەلەك کەس زۆر خەلەت ل داب و نەریتان دگەھن ھەردەم ب نەرێنی و پاشکەفتنا کۆمەلگەھێ ددانێن و دبینن . من ل دەستپێکێ ژی ئاماژە پێ کر راستە ھەمی داب و نەرێت باش نەبوون بەس ئەڤێن د بەرژەوەندیا جڤاکێ مەدا نە ژناڤ چوون ئەڤێن مایی ھەمی ئەون ئەڤێن باش کو بەرێ مرۆڤی ددەنە راستیێ و مرۆڤاییەتیێ د دلێ مەدا خورت تر و شین دکەن و پێکڤە ژیانێ مکوم تر لێ دکەن ل دەف مە . ئەگەر ئەم باسێ پێکڤە ژیانێ بکەین ھەر دکەڤن دا و ھەتا نھا ژی ھەڕێما کوردستانێ ب وەلات و وارگەھێ پێکڤە ژیانێ یا ھاتیە ناسکرن و یا ب ناڤ و دەنگە کو ھەمی ئایینێن جودا جودا تێدا دژین بێ جوداھی وەکی براییان د بن سێبەرا ئێك ئالادا کەس مافێ کەسی ناخوت ھەمی وەکی ئێکن د ئێکسانیا ھەر تشتەکێ دا . لەوما دۆماھیكێ دێ بێژم پێکڤە ژیان و ئێکسانی و مرۆڤاییەتی ل کوردستانێ یا بەردەوامە …!!

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای