ئمپراتۆرییا ئیرانی د ناڤبه‌را ژناڤچوونێ و به‌رده‌وامیێدا

ئمپراتۆرییا ئیرانی د ناڤبه‌را ژناڤچوونێ و به‌رده‌وامیێدا

 نزار زوهێر

 

هه‌ڵسه‌نگاندنا هێزا قه‌واره‌یێن سیاسی د ئه‌ڤی سه‌رده‌میدا، جوداهییا خوه‌ دگه‌ل سه‌رده‌مێن بۆری هه‌یه‌, واته‌؛ د سه‌رده‌مێن دیرۆكیدا ڕۆبه‌ر و رێژه‌یا ئاكنجیبوونێ و هێزا له‌شكری و جهێ جوگرافییا ستراتیژی و بیروباوه‌رێن ئایدولۆژی, ئه‌ڤه‌ هه‌می پێوه‌ربوون ژ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنا هه‌ر قه‌واره‌یه‌كێ سیاسی؛ به‌لێ د ئه‌ڤی سه‌رده‌میدا تاكو ڕادده‌یه‌كێ مه‌زن پێوه‌ر هاتینه‌ گوهۆرین.

به‌ری باسێ كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ بكه‌ین, پێدڤییه‌ ل ده‌ستپێكێ ئاماژه‌یه‌كێ ب ئه‌زموونا ئێكه‌تییا سوڤیه‌تا به‌رێ و ڕۆخیانا وێ ل سالا 1989 بده‌ین, زۆربه‌یا زانا و دیرۆكنڤیس و سیاسه‌تمه‌دار د ئه‌وێ باوه‌رێدانه‌ ڕۆخیانا سوڤیه‌تێ نه‌ ژ ئه‌گه‌رێ لاوازییا وێ بوویه‌, به‌لكو ژ ئه‌گه‌رێ خۆ نه‌ گونجاندنا و ێ بوویه‌ دگه‌ل پێشڤه‌چوونێن جیهانی, و نه‌خاسمه‌ كێشه‌یێن و ێ یێن ئابوری و سیاسی ژ ئه‌نجامێ خوه‌نه‌گونجاندنا وێ بوویه‌ دگه‌ل سیسته‌مێ جیهانگیرییا نوو. هه‌رچه‌نده‌ سوڤیه‌ت ئێك ژ مه‌زنترین ئمپراتۆریێن سه‌رده‌مێ نوو و هه‌ڤچه‌رخ بوویه‌, ڕۆبه‌رێ وێ پتر ژ (24) ملیۆن كم2, زۆربه‌یا كیشوه‌رێ ئاسیا و رۆژهه‌لاتا ئه‌ورۆپا لژێر كونتڕۆلا وێ بوو, هه‌روه‌سا خودان چه‌كێ ئه‌تۆمی و هێزه‌كا له‌شكرییا هه‌ره‌ مه‌زن بوو, زێده‌باری ب سه‌دان ملیۆن كه‌س د چوارچۆڤه‌یێ ئه‌ڤێ ئمپراتۆریێدا بوون, و خودان ئایدولۆژییه‌كا هه‌ره‌ بهێز بوو و ل هه‌می قورنه‌تێن جیهانێ ئه‌ڤ ئایدولۆژییا شۆره‌شگیری به‌ربلاڤبوو.

ئیران ب هه‌مان شێوه‌یێ ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی، هه‌می مه‌رجێن هێزێ و بالاده‌ستیێ لجه‌م وێ دیارن, خودان ڕۆبه‌ره‌كێ به‌رفره‌هـ و جهه‌كێ ستراتیژی, ب سامانێن سروشتی زۆر ده‌وله‌مه‌نده‌، هه‌بوونا رێژه‌یه‌كا زۆرا ئاكنجیبوونێ ب به‌ڕاوردی دگه‌ل وه‌ڵاتێن دی یێن ده‌ڤه‌رێ, هه‌روه‌سا خودان ئایدولۆژییه‌كا ئایینی “شیعی” شۆره‌شگیری, شیا جهێ پێ خوه‌ ل پترییا ده‌ڤه‌رێن رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست بكه‌ت, هه‌ر ژ پاكستانێ هه‌تا دگه‌هیته‌ ئیراق، كه‌نداڤێ ئه‌ره‌بی، لوبنان، یه‌مه‌ن و باكۆرێ ئه‌فریكیایێ. هه‌روه‌سا ئیران ب هه‌مان شێوه‌یێ سوڤیه‌تێ هه‌وڵدده‌ت ئایدولۆژییا خوه‌ یا شۆره‌شگیری بۆ وه‌ڵاتێن رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست بهنێریت, نه‌خاسمه‌ ئه‌و وه‌لاتێن كو پێكهاته‌یا “شیعی” تێدا هه‌ین.

ئیران ب هه‌مان شێوه‌یێ ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی نه‌شێت خوه‌ دگه‌ل ڤى سه‌رده‌می بگونجینیت, ئه‌گه‌ر ته‌ماشه‌ی ناڤخوه‌ییا ئیرانێ بكه‌ین, ئازادی ب هه‌می شێوه‌یه‌كی سینۆرداركرینه‌, نه‌خاسمه‌ د بوارێ ڕاگه‌هاندنێدا, هه‌تا وی ڕادده‌یی حوكمه‌تا ئیرانێ ب شێوه‌یه‌كی فه‌رمی تێله‌فزیۆنێن سه‌ته‌ڵایت قه‌ده‌غه‌كرن, له‌زاتییا ئینترنێتێ ژى سینۆرداركر و ئێخسنه‌ ژێر چاڤدێریێ. ئه‌ڤچه‌نده‌ ئاماژه‌یه‌كێ هه‌ره‌ بهێزه‌ كو سیسته‌مێ ده‌ستهه‌ڵاتدارییا ئیرانێ ب هیچ شێوه‌یه‌كی باوه‌ری ب خوه‌ نینه‌ و نه‌شێت خوه‌ دگه‌ل جیهانگیرییا نوو بگونجینیت.
هه‌روه‌سا ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی ژی ب هیچ شێوه‌یه‌كی خوه‌ دگه‌ل سیسته‌مێ نوو یێ جیهانی نه‌گونجاند, به‌لكو گه‌هشتبوو ڕادده‌یه‌كێ ب هیچ شێوه‌یه‌كی به‌رهه‌ڤ نه‌بوو مفای ژ داهێنانێن نوو یێن رۆژئاڤایی وه‌ربگریت. ئه‌گه‌ر باسێ نموونه‌یه‌كا زۆر ساده‌ بكه‌ین: ژبه‌ر كو جلوبه‌رگێ “كابۆی/ جینز” ژ داهێنانا وه‌ڵاتێ ئه‌مریكا بوو, سوڤیه‌تێ ئه‌ڤ جلوبه‌رگه‌ قه‌ده‌غه‌كربوو و سزایێن توند دژی قاچاغكرنا ئه‌ڤی كه‌ره‌سته‌ی جێبه‌جێ دكرن. ب ده‌هان نموونه‌یێن قه‌ده‌غه‌كرنا ب ئه‌ڤی شێوه‌یی ل ئیرانێ هه‌نه‌, به‌رپرسێن ئیرانێ ب هیچ شێوه‌یه‌كی “رباگ”ێ ناگرێده‌ن. ئه‌ڤ ئاماژه‌یه‌كێ هه‌ره‌ بهێزه‌ لسه‌ر چه‌وانییا هزركرنا ئه‌ڤی سیسته‌می به‌رامبه‌ر جیهانگیرییا نوو.

هه‌رچه‌نده‌ كۆمارا مللییا چینی ب هه‌مان شێوه‌یێ سوڤیه‌تێ توتالیتاری و كۆمۆنستی بوو, به‌لێ ئه‌ڤ كۆماره‌ نه‌ڕۆخیا، ژبه‌ر كو شیا خوه‌ دگه‌ل سیسته‌مێ نوو یێ جیهانی بگونجینیت, نه‌خاسمه‌ پشتی په‌یره‌وكرنا سیاسه‌ته‌كا ڤه‌كری ل ناڤه‌راستا سالێن حه‌فتیان, شیا مفای ژ سه‌رمایه‌دارییا رۆژئاڤایی وه‌ربگریت. به‌روڤاژی ڤێ چه‌ندێ سوڤیه‌ت نه‌شیا خوه‌ بگونجینیت, رۆژ بۆ رۆژێ مایتێكرنێن وێ ل جیهانا سیێ زێده‌تر لێ هاتن، هه‌تا دوماهی جار ل سالا 1979 ئه‌فغانستان داگیركری و ل دوماهییا سالێن هه‌شتێیاندا ڕۆخیایی.
ده‌ستهه‌لاتدارێن ئیرانێ ب چو ره‌نگه‌كى هه‌ولناده‌ن خوه‌ دگه‌ل جیهانگیرییا نوو بگونجینن, ژبه‌ر كو ئه‌و هزر دكه‌ن ئه‌گه‌ر ئه‌و دگه‌ل ئه‌ڤی سیسته‌مێ نێڤده‌ولی خوه‌ بگونجینن, چو رامانه‌ك و پیرۆزییه‌ك بۆ بیروباوه‌رێن وان یێن دینی و شۆره‌شگێری دناڤا جه‌ماوه‌ریدا نامینیت, ئه‌ڤچه‌نده‌ دێ شه‌رعیه‌تا ئه‌وان ئێخیته‌ دمه‌ترسیێدا.

كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ به‌رده‌وام هه‌وڵدده‌ت ستوونێن ده‌ستهه‌ڵاتا خوه‌ بهێز بكه‌ت, ب رێكا هنارتنا بیروباوه‌رێن خوه‌ یێن شۆره‌شگێری بۆ وه‌ڵاتێن رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست و بده‌ستڤه‌ئینانا چه‌كێ ئه‌تۆمی و دروستكرنا ئمپراتورییا شیعی ل ده‌ڤه‌رێ.
ئیمزاكرنا رێككه‌فتناما ئه‌تۆمییا رۆژئاڤای دگه‌ل كۆمارا ئیسلامییا ئیرانێ, ئه‌ڤچه‌نده‌ دێ به‌رپه‌ره‌كێ نوو به‌رامبه‌ر هه‌ڤڕكییا ئایدولۆژی و مه‌زهه‌بی ل رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست ڤه‌كه‌ت, ژبه‌ر كو ئیران دێ پتر هه‌ست ب ئازادیێ كه‌ت بۆ مایتێكرنێ ل ناڤخویا وه‌لاتێن ده‌ڤه‌رێدا. راسته‌ رۆژئاڤای رێككه‌ڤتناما ئه‌تۆمی دگه‌ل ئیرانێ ئیمزاكر, به‌لێ ئه‌ڤه‌ ئاماژه‌یه‌كێ هه‌ره‌ بهێزه‌ كو وه‌ڵاتێن رۆژئاڤای دێ رێكه‌كا دی بۆ رووبرووبوونا ئیرانێ ب شێوه‌یه‌كێ نه‌راسته‌وخوه‌ بكارئینن. وه‌ڵاتێن رۆژئاڤای دزانن ئیران تووشی هه‌ڤركییه‌كا دژوار بوویه‌ ل رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست كو ب هیچ شێوه‌یه‌كێ زڤرین ژ بۆ وێ نه‌مایه‌, دده‌مه‌كیدا ژینگه‌هه‌كا زۆر گونجای ژ بۆ لاوازكرن و دۆرپێچكرنا ئیرانێ پێكئینایه‌.
ل ئه‌فغانستان و پاكستانێ رۆژ بۆ رۆژێ گرۆپێن ئیسلامیێن سوننی بهێز دكه‌ڤن, به‌رامبه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ ئه‌مریكا به‌ره‌ به‌ره‌ یا ئه‌ركێن خوه‌ یێن له‌شكری ل ئه‌فغانستانێ ب دوماهیك دئینیت, واته‌؛ بالاده‌ستبوونا گرۆپێن ئیسلامیێن سوننى ل وه‌لاتێن رۆژهه‌لاتێ سینۆرێن ئیرانێ, زه‌نگه‌كا هه‌ره‌ بترسه‌ بۆ ئاساییشا ئیرانێ. به‌رامبه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ گه‌شه‌بوونا گرۆپێن ئیسلاما سوننی ل لوبنان و سووریا و ئیراق و كه‌نداڤی و یه‌مه‌ن به‌ره‌ڤ زێده‌بوونێ دچن بۆ دژایه‌تیكرنا ئیرانێ, ژلایه‌كێ دیترڤه‌ هه‌بوونا كێشه‌یا كوردی و پلۆچی ل ئه‌ڤێ وه‌ڵاتی.
ب كورتی خوه‌نه‌گونجاندنا كۆمارا ئیسلامی دگه‌ل جڤاكێ نێڤده‌وله‌تی و مژوولبوونا وێ ب هه‌ڤڕكیێن مه‌زهه‌بی و ئایدولوژیڤه‌ و پشتئێخستنا بارودۆخێ ناڤخویی و لاوازبوونا ژێرخانه‌یا ئابۆری و زێده‌بوونا بێ ئومێدییا خه‌لكی, ئه‌ڤچه‌نده‌ دێ كۆمارا ئیسلامی به‌ره‌ڤ چاره‌نڤیسه‌كێ نه‌دیارڤه‌ به‌ت كو ب هیچ شێوه‌یه‌كی ڤه‌گه‌ریان بۆ نه‌بیت.

بابه‌تێن ب ڤێ مژارێ ڤه‌ گرێدای